ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਵਿੱਸਰ ਰਿਹਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸਾ
ਕਦੇ ਵੇਲਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੋਈ ਦਾ ਪਾਟਣਾ, ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਬਾਂਗ, ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਚੀਕ ਚਿਹਾੜਾ, ਚੱਕੀ ਝੋਣਾ, ਮਧਾਣੀ ਦੀ ਕੜ-ਕੜ ਦੀ ਅਾਵਾਜ਼ ਮਨ ਨੁੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਦੀ ਚੂਰੀ ਵਾਂਗ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਨ੍ਹੀ ਰਲਾਉਣੀ, ਨਗੌਰੀ ਬਲਦਾਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟੱਲੀਆਂ ਦੀ ਟਣਕਾਰ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲ ਵਾਹੁਣਾ, ਸੁਹਾਗੇ ’ਤੇ ਝਾਟੀਆਂ ਲੈਣਾ, ਜਿੰਦਰੇ ਨਾਲ ਵੱਟਾਂ ਪਾਉਣਾ, ਖੂਹ ਦੀਆਂ ਟਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਲ-ਕਲ ਕਰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਚੰਨ-ਚਾਨਣੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿੱਬਿਆਂ ’ਤੇ ਤਰਪਾਲੀ ਫੇਰਨ (ਹਲ ਵਾਹੁਣ) ਸਮੇਂ ਲੰਮੀਆਂ ਹੇਕਾਂ ਲਾ ਕੇ ਕਲੀਆਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਅਾਵਾਜ਼ ਕੰਨੀਂ ਰਸ ਘੋਲਦੀ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਇੱਜੜਾਂ ਦੀ ਧੂੜ, ਆਜੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਚਰਾਂ, ਪਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵੱਗ ਚਾਰਨਾ, ਟੋਭਿਆਂ ’ਚ ਮੱਝਾਂ ਦੀਆਂ ਪੂਛਾਂ ਫੜ ਕੇ ਤਾਰੀਆਂ ਲਾੳੁਣ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕੱਟੇ ਦੇ ਕੰਨ ਫੜ ਕੇ ਬੰਬੂ ਕਾਟ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਸੀ। ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਮੀਂਹ ਨਾ ਪੈਣਾ ਤਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਗੁੱਡੀ ਫੂਕਣ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਨੀ। ਕਾਲੀ ਘਟਾਵਾਂ ਤੇ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਭ ਦਾ ਮਨ ਟੁੰਬਦਾ। ਸੌਣ ਦੀ ਝੜੀ ਲੱਗਣੀ ਜਾਂ ਬੁਲਬਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਮੀਂਹ ਪੈਣਾ ਤਾਂ ਪਰਨਾਲਿਆਂ ਨੇ ਭਰ ਕੇ ਚੱਲਣਾ। ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਨੰਗੇ ਪਿੰਡੇ ਨਹਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਤਾਰਨੀਆਂ। ਅਜਿਹੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮਾਲ-ਪੂੜੇ, ਖੀਰ, ਗੁਲਗੁਲੇ, ਪਕੌੜੇ ਦਾ ਨਾ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੱਪਲੀ ਪੀਂਘਾਂ, ਹੀਂਗ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਪੀਂਘ ਦਾ ਡੁੱਕਣਾ ਆਦਿ ਖੜਮਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਨ੍ਹੀਂ ਕਦੋਂ ਸੂਰਜ ਗੋਡੀ ਮਾਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਕੁਡ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਤੀਰਾਂ, ਲਲਟੈਣਾਂ ਵਾਲੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਡੁੱਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ (ਦਲਾਨ) ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿੰਞਣ ਲਾੳੁਣਾ ਭਾਵ ਛੋਪ ਕੱਤਣਾ, ਬਾਗ, ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਚਾਦਰਾਂ ਕੱਢਣੀਆਂ, ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨਾਲੇ ਬੁਣਨੇ ਤੇ ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਖੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀਆਂ। ਐਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੁਹਾਗ, ਟੱਪੇ, ਢੋਲੇ, ਮਾਹੀਏ, ਲੰਮੀ ਹੇਕ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਚਰਖਿਆਂ ਦੀ ਘੂਕਰ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਲੈਅ ਸੀਨੇ ’ਚ ਕਸਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
ਬੇਬੇ ਨੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗਿਲਾਸਾਂ ’ਚ ਅਧ-ਰਿੜਕਿਆ ਤੇ ਕਾੜ੍ਹਨੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣਾ। ਕੌਲਿਆਂ, ਬਾਟੀਆਂ, ਬਾਟਿਆਂ ’ਚ ਗੁੜ ਦੀ ਡਾਂਗ ਵਰਗੀ ਚਾਹ ਦੇਣੀ। ਹਾਰੇ ਦੀਆਂ ਬੱਕਲੀਆਂ, ਛੰਨੇ ’ਚ ਮੋਠ-ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਖਿਚੜੀ, ਤਿਊੜ, ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ, ਤਾਰੇ ਮੀਰੇ ਦੀ ਭੁਰਜੀ, ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਭੁਰਜੀ, ਚਿੱਬੜਾਂ ਦੀ ਚੱਟਣੀ, ਮਿੱਸੀ ਰੋਟੀ, ਗੰਡਿਆਂ ਦੀ ਚੱਟਣੀ, ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤੇ ਗੁੜ ਦੇ ਡਲੇ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਸੁਆਦ ਅੱਜ ਕਿਤੇ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਭ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਸੀ। ਹੋਲਾਂ, ਮੱਕੀ ਦੇ ਡਡਰੇ, ਘਾਟ, ਛੋਲਿਆਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਹੀਆਂ ਖੁਰਾਕਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਇਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਛਿੱਟਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ, ਮਣੇ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਗੋਪੀਆ ਚਲਾਉਣਾ ਤੇ ਘੁੰਮਾ ਦੇ ਪਟਾਕਾ ਪਾੳੁਣ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸਮਾਨੀ ਉਡਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੀ ਅੱਜ ਕਿਧਰੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਿੱਪਲਾਂ, ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਖੂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਡੋਲਾਂ ਦਾ ਖੜਕਣਾ, ਖੂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦਾ ਹਾਸੀ-ਠੱਠਾ, ਟਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ (ਹਲਟ) ’ਤੇ ਕਾਵਾਂ ਰੌਲੀ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਰੁੱਸਣ ਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਖੋਹ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਖੂਹ ਪੁੱਟਣੇ, ਚੱਕ ਬਿਠਾਉਣੇ, ਖਾਜੇ ਪੀਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦੀ ਖ਼ਸ਼ਬੋ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਤੇ ਕੋਕਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜੀਗਰਾਂ ਦੇ ਢੋਲ ਦੀ ਥਾਪ ’ਤੇ ਰੀਝਾਂ ਨਾਲ ਕਣਕ ਵੱਡਣੀ। ਫਲ੍ਹੇ ਪਾਉਣਾ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਗਾਹੁਣੀ, ਧੜਾਂ ਲਾਉਣੀਆਂ, ਤੰਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਧੜਾਂ ਉਡਾਣੀਆਂ, ਸਭ ਪਿੜਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਸੀ। ਕੰਡ ਦਾ ਲੜਨਾ, ਲੱਤਾਂ-ਬਾਹਾਂ ’ਤੇ ਕਸੀਰ ਚੁਭਣੇ, ਭੱਖੜੇ ਨੇ ਪੈਰ ਕਾਣੇ ਕਰਨੇ, ਸਿੱਲਤਾਂ ਵੱਜਣੀਆਂ, ਉਂਗਲਾਂ ’ਤੇ ਦਾਤੀ ਫੇਰਨ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਵੀਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਭੜੋਲੇ, ਵਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀਲਾਂ, ਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇਰ, ਕਰੀਰਾਂ ਦੇ ਡੇਲੇ, ਗੜੌਂਦੇ, ਕਿੱਕਰਾਂ ਦੇ ਤੁੱਕੇ, ਤੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤੂਤੀਆਂ, ਗੰਨੇ ਦੀ ਪੋਰੀ ਦਾ ਰਸ, ਘਲਾੜੀ ’ਤੇ ਤੱਤੇ-ਤੱਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਤੇ ਇਸ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿਚਲੀ ੳੂਰਜਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅੱਜ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਕੋੲੀ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸਾੳੁਣ ਮਹੀਨੇ ਕਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੁਹਾਰਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕਣਾ, ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲਿਆਂ, ਟੋਭੇ, ਛੱਪੜਾਂ, ਝੀੜੀਆਂ, ਤਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਕੱਕੇ-ਕੱਕੇ ਰੇਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰਨਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਕਿਸੇ ਮੁਟਿਆਰ ਵੱਲੋਂ ਮਾਹੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਅੌਸੀਆਂ ਪਾਉਣਾ, ਕਾਵਾਂ ਦਾ ਬਨੇਰੇ ’ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਆਦਿ ਬੜੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਮਨ ’ਚ ਬੜੀਆਂ ਉੱਭਲ ਚਿੱੱਤੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਰੰਗ ਬਰੰਗੀਆਂ ਚੁੰਨੀਆਂ ਤੇ ਰੰਗ ਬਰੰਗੇ ਚੀਰੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੁੰਦੇ। ਚੂੜੀਆਂ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਤੇ ਪੰਜੇਬਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ-ਮਿੱਠੀ ਞਣਕਾਰ ਸਭ ਦਾ ਮਨ ਮੋਂਹਦੀ। ਅੱਜ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਾ-ਵਰੋਲੇ ਵਿੱਚ ਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਭਾਵ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਠੇਠ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
