Philipp Otto Runge – Romantyczny wizjoner z Północy
23 lipca 1777 roku w nadmorskim Wolgast na Pomorzu Szwedzkim urodził się jeden z najwybitniejszych przedstawicieli niemieckiej romantyzmu w malarstwie – Philipp Otto Runge. W dniu dzisiejszym obchodzimy 248. rocznicę jego urodzin. Obok Caspara Davida Friedricha stał się on prekursorem i duchowym filarem północnoniemieckiej odmiany romantyzmu, łącząc sztukę malarską z filozofią, literaturą i teorią koloru. W owej rocznicowej refleksji przybliżamy życie i twórczość tego niezwykle utalentowanego, choć przedwcześnie zmarłego artysty.
Dzieciństwo i droga do sztuki
Philipp Otto Runge przyszedł na świat jako dziewiąte z jedenastu dzieci w rodzinie handlowca i armatora Daniela Nikolausa Rungego i jego żony Magdaleny Dorothei. Planowano, że przejmie rodzinny interes, jednak mimo młodzieńczej choroby płuc, która ciągnęła się do końca życia, oraz sprzeciwu ojca – Runge zdecydował się na drogę artystyczną. Już w dzieciństwie wykazywał ogromne zainteresowanie literaturą i rysunkiem, co przyczyniło się do rozwoju jego twórczej osobowości.
W wieku zaledwie piętnastu lat Runge rozpoczął praktykę kupiecką w Hamburgu, jednak los sprawił, że to właśnie tu – dzięki kontaktom brata z artystycznymi i literackimi kręgami miasta – nastąpił jego prawdziwy duchowy i estetyczny przełom. Poznał poetę Matthiasa Claudiusa oraz filozofa Friedricha Gottlieba Klopstocka, którzy zachęcili go do pogłębionej refleksji nad naturą sztuki i antycznym dziedzictwem humanizmu.
Studia i romantyczne inspiracje
Runge rozpoczął formalną edukację artystyczną w Hamburgu u Heinricha Hertericha i Gerdta Hardorffa, a następnie w 1799 roku wyjechał do Kopenhagi, aby kontynuować naukę w tamtejszej akademii. Studiując u takich mistrzów jak Jens Juel czy Nicolai Abildgaard, nabył dogłębną wiedzę z zakresu anatomii, perspektywy, geometrii i klasycznego rysunku.
Kolejnym ważnym etapem były lata spędzone w Dreźnie (1801–1804), gdzie poznał Caspara Davida Friedricha i poetę Ludwiga Tiecka. Dzięki nim Runge nasączył swoją sztukę romantyczną mistyką oraz symboliką, inspirowany filozofią Jakob Böhmego i ideami Novalisa. To właśnie w Dreźnie nawiązał też trwającą całe życie przyjaźń z Tieckiem oraz miłość do Pauliny Susanny Bassenge, która wkrótce została jego żoną.
Spotkanie z Goethe i teorię koloru
Wyjątkowym momentem w życiu Rungego było spotkanie z Johannem Wolfgangiem von Goethe w listopadzie 1803 roku w Weimarze. Ta relacja z czasem przeniosła się na grunt teoretyczny – Runge przesłał Goethe'emu swoje szkice do cyklu "Pory dnia" oraz rozprawy na temat symboliki kolorów. Z tej korespondencji wyłonił się pionierski dialog na temat natury koloru jako narzędzia duchowej ekspresji, co miało ogromny wpływ na dalszy rozwój niemieckiej teorii barw, w tym prac samego Goethego.
Twórczość i filozofia sztuki
Runge zyskał sławę nie tylko jako malarz, ale również jako artystyczny innowator. Od początku krytykował akademickie podejście do malarstwa, które opierało się na narracyjnym podejściu do tematu. W zamian proponował nową, duchową koncepcję malarstwa, w której pejzaż nie był realistycznym odbiciem natury, lecz symbolicznie zakodowaną hieroglifą ukazującą kosmiczny porządek i głębię ducha.
Cykl "Pory dnia" oraz dzieła takie jak "Der Morgen" (Poranek) czy "Arions Meerfahrt" są wyrazem tej spekulatywnej, niemal teozoficznej wizji świata. Pejzaż w pracach Rungego staje się przestrzenią modlitwy, medytacji i objawienia, gdzie człowiek nie tyle obserwuje naturę, co symbiotycznie się z nią jednoczy.
Multidyscyplinarność i idee Gesamtkunstwerk
Philipp Otto Runge marzył o stworzeniu Gesamtkunstwerk – dzieła totalnego łączącego malarstwo, literaturę, muzykę i architekturę. Już w swoich skromnych, ale precyzyjnych przedsięwzięciach, takich jak dekoracyjne wycinanki czy ilustrowane bajki, które przekazał braciom Grimm (m.in. "Van den Machandelboom" czy "Van den Fischer und siine Fru"), można dostrzec zaczątki tej wszechstronnej idei.
Jego twórczość przecierała szlaki, które w pełni rozwiną się dopiero w drugiej połowie XIX wieku – zarówno w symbolizmie, jak i w sztuce secesyjnej. Runge dążył do tego, aby sztuka objęła całe otoczenie człowieka, kształtując jego duchowy pejzaż i codzienność.
Dziedzictwo i pamięć
Choć Runge zmarł w wieku zaledwie 33 lat, jego wpływ na niemiecką i europejską kulturę był nieproporcjonalny do krótkiego życia. Jego trzy ważne prace zostały niestety zniszczone podczas pożaru Glaspalast w Monachium w 1931 roku. Jednak najważniejsze z jego zachowanych dzieł znajduje się dziś w zbiorach Hamburger Kunsthalle, gdzie w latach 2010/2011 odbyła się głośna wystawa "Kosmos Runge. Der Morgen der Romantik".
Ponadto jego spuścizna literacka – listy, teorie, korespondencje z Goethe'm i Clemensem Brentano – do dziś stanowią bezcenny materiał do badań nad duchowością i estetyką niemieckiej romantyki. Runge stał się też inspiracją literacką – pojawia się jako postać w powieści "Der Butt" Güntera Grassa.
Zakończenie
W dniu dzisiejszym, 23 lipca, przypadają 248. urodziny Philippa Otto Rungego – artysty, który śnił o połączeniu wszystkich dziedzin sztuki w jednym, duchowym dziele, w którym kolor, pejzaż i symbol tworzą jedność. Jego wizje i idee pozostają inspiracją do dziś, przypominając, że sztuka może być nie tylko pięknem, lecz także drogą ku zrozumieniu samego siebie i Tajemnicy Wszechświata.