Akşamsefası

[aksaminsefasi]

Dünya Kadınlar Günü dolayısıyla uçmaya hayatını adamış Türkiye’nin ve NATO’nun ilk kadın jet pilotu Hava Kıdemli Albay Leman Bozkurt Altınçekiç” anısına saygıyla……… UÇMAYA ADANMIŞ BİR YAŞAM: LEMAN BOZKURT ALTINÇEKİÇ

Türkiye’nin NATO’ya üye oluşunun 70 yıldönümü nedeniyle 18 Şubat tarihli bazı gazetelerde yer alan haberde okudum NATO’nun ilk kadın jet pilotu Albay Leman Bozkurt Altınçekiç’i ve Sarıkamış doğumlu olduğunu öğrendim. Sabiha Gökçen’i yediden yetmişe hepimiz biliyorduk Türkiye’nin ilk kadın pilotu olarak ama ne yazık ki ben dahil herhalde birçok Türk vatandaşı habersizdi Türkiye’nin ve NATO’nun ilk jet pilotu isimsiz kahraman Leman Albaydan.

Hem kadın, hem da Sarıkamış doğumlu olması ilgimi çekmişti, hakkında araştırma yapmaya başladığımda doğrusu biribirinin kopyası bir iki paragraflık haber ve bilgi dışında bir veriye ulaşamadım, özellikle lise eğitimi ve pilotluk kariyeri öncesi yaşamı, ebeveynleri ve Sarıkamış ile ilgisi konusunda.

Milli Kütüphanede herhangi bir arşiv belgesi yoktu hayatı hakkında, internetteki en detaylı bilgi ise Leman Pilotun, kızı “Benim Sevgili Kanserlerim” isimli kitabın yazarı Funda Altınçekiç Aysel’in 2018 yılı İktisat ve toplum Dergisinin 89. Sayısında yazdığı makalede yer alıyordu.

Ülkesine canla başla hizmet etmiş bir Osmanlı subayı olan Dardanel Mehmet ile Azeri kökenli Laçin hanımın beş çocuğunun en küçüğü olan Leman, 10 Mart 1932’de Kars’ın Sarıkamış ilçesinde dünyaya gelir. Baba Dardanel Mehmet, Çanakkale’nin Ezine köyünde doğmuş, neredeyse 12 yıl boyunca cepheden cepheye koşmuş, görev aldığı bir savaşta yaralanmış, yiğit ve etkileyici bir asker, annesi Laçin Hanım güçlü bir aile içinde yetişmiş donanımlı bir kadındır. Aile içinde Yıldız olarak çağırılan Leman’ın Lütfiye ve Huriye adlı iki kız kardeşi ile Yahya Kemal ve Namık Kemal adında iki erkek kardeşi vardır. Erken yaşta, henüz ortaokul yıllarında, çok sevdiği annesini kaybeder. Ortaokul bittikten sonra lise eğitimi için İstanbul’da yaşayan ağabeyi Yahya Kemal’in yanına gider. İstanbul Atatürk Kız Lisesi Fen Bölümü’nde okurken, baba Dardanel Mehmet’in vefat haberi ile bir kez daha sarsılır. Çok erken yaşta yetim ve öksüz kalan Leman’ın sorumluluğunu büyük kardeşleri üstlenir. 1953 yılında liseden mezun olduktan sonra girdiği sınavda İstanbul Teknik Üniversitesi’nin Mimarlık Bölümünü kazanır, ancak Yahya Kemal ağabeyinin, bu pahalı eğitimi karşılayamayacağını belirtmesi ile mimarlık eğitimini alamaz.

Başarılı bir öğrenci olması yanında iyi bir sporcu olan Leman zeki, cesur ve üretkendir. Cinsiyet eşitsizliği ve ataerkil düzenin dünyanın heryerinde zirvede olduğu bu dönemde döneminin çok ilerisinde hayallere sahiptir, uçmak ister. Okulda bir gün ilan tahtasında gördüğü Türkkuşu’na planörcü arandığını gösteren ilan ile hayatı değişir. Okul için gerekli olan sağlık raporunu aldıktan sonra Türkkuşu’na başvurur ve Atatürk tarafından, 3 Mayıs 1935 tarihinde Ankara'da kurulan Türkkuşu’nun İnönü’deki tesislerinde planör eğitimi alarak hayalindeki göklere kavuşur. Ancak gözü daha yükseklerdedir, daha hızlı ve daha yükseğe uçma tutkusu ile adeta Atatürk’ün “İstikbal göklerdedir” özlü sözünü şiar edinerek kısa bir süre sonra Türkkuşu Motorlu Okulu’na öğretmen adayı olarak katılır. 1953-1954 döneminde öğretmenlik eğitimini tamamlar ve uçmanın asıl zevkini burada tattığını söyler. Uçuş eğitimini; model uçak, planör, paraşüt eğitimi, motorlu ve Magister uçuşu ile tamamlar. Uçmak hayaline ek olarak ikinci tutkusu asker olarak uçmaktır. Ancak 1950 li yıllarda sadece Türkiye’de değil tüm dünyada “askerlik erkek işidir” algısı ile orduya kadın alınmaması yönünde eğilim vardır. Bu dönemde zorlu bir hak isteme mücadelesi verir ve 1954 yılında Silahlı Kuvvetler’e kadınların alınması kararı çıkar. Tarihte tüm ezberleri bozan, gelecek nesillere örnek olarak yollarını aydınlatacak kadınlardan birisi olarak Leman, İzmir Hava Harp Okulu’na başvurur ve Ekim 1955 yılında eğitime başlar. Pervaneli uçaklarla eğitimini tamamlayarak 30 Ağustos 1957 tarihinde mezun olur.

Hep daha hızlı ve daha yüksekten uçmak arzusu Leman’ın jet pilotu eğitimini almak üzere Ağustos 1958’de Eskişehir’deki jet eğitim filosuna katılmasını sağlar. Buradaki eğitimini kısa sürede başarıyla tamamlayarak “Türkiye’nin İlk Kadın Jet Pilotu” ünvanı ile “Altın Bröve” sini alır. Dokuz yıl süreyle F-84 ve T-33 jet uçaklarında uçtuktan sonra Personel Plan Şube Müdürü ve Merkez Şube Müdürü olarak Hava Kuvvetleri’nin karargâh hizmetlerinde çalışır ve kıdemli albay rütbesiyle Hava Kuvvetleri’nden emekli olur. Türkiye’nin ve NATO’nun ilk kadın jet savaş pilotu olmasının yanında uzun yıllar bu unvanı taşıyan tek kadın olarak da dikkat çeker Leman.

Jet savaş pilotu gibi çok zor ve cesaret isteyen bir görevi uzun yıllar başarı ile sürdüren Leman Bozkurt 1959 yılında Eskişehir’de Üsteğmen Tahir Altınçekiç ile evlenir ve Leman Bozkurt Altınçekiç olur, artık hem bir eş hemde annedir sahip olduğu iki çocukla. Emekli olduktan sonra İzmir’de yaşamına devam eder ve 4 Mayıs 2001 tarihinde oldukça erken sayılabilecek bir yaşta, 69 yaşında yaşama veda eder .

Mücadele dolu hayatı ve azminin genç nesillere ilham kaynağı olması gereken Leman Albay vefatının 21. yıl dönümünü ve Türkiye'nin NATO'ya üye oluşunun 70. yıl dönümü dolayısıyla Milli Savunama Bakanlığı tarafından yayımlanan mesajda “Gururla paylaşıyoruz ki NATO’nun ilk kadın jet pilotu bir Türk subayıdır. Bizlere bu gururu yaşatan Hava Pilot Albay Leman Bozkurt Altınçekiç’i rahmet, minnet ve saygıyla anıyoruz”sözleriyle anılır.

Altmış dokuz yıllık yaşamı boyunca büyük bir aşkla ve tutkuyla bağlı olduğu pilotluk mesleğine bakışı kendi sözleri ile şöyledir Leman Bozkurt Altınçekiç’in: “Özellikle pilotluk deneyimi başta olmak üzere, bu tür bir meslekte yer almış olmanın bana kazandırdığı çok şey var. Bir kadın olarak bu meslekte olmak, kendi içinde birçok zorluğu taşısa da, şurası açıkça söylenebilir ki; bu meslek bana hayatı yönlendirmeyi, farklı yollar denemeyi öğretti. Bunun kadınlar açısından olduğu kadar, erkekler açısından da çok önemli olduğunu düşünüyorum. Dolayısıyla kadınların bu meslek alanında giderek artan biçimde temsil edilmesi ile, toplumun bakışının da değişeceğine inanıyorum.”

Kaynaklar

1. NATO'nun ilk kadın jet pilotuydu https://www.hurriyet.com.tr 19 Şub 2022

2. NATO'nun ilk jet pilotu Leman Bozkurt Altınçekiç anıldı ...https://www.aydinlik.com.tr › Gündem 18 Şub 2022

3. https://www.trthaber.com › NATO'nun ilk kadın jet pilotu: Leman Bozkurt Altınçekiç 4 May 2021

4. Funda Altınçekiç Aysel, Türki̇ye Ve Nato’nun İlk Kadın Jet Savaş Pi̇lotu: Leman Bozkurt Altınçekiç. İktisat ve Toplum Dergisi 2018, 89 S: 66 - 77 www.iktisatvetoplum.com

5. https://www.kadinveotesi.com. leman bozkurt altınçekiç’in hayatı NATO'nun ilk kadın jet pilotu: Leman Bozkurt Altınçekiç. Leman Bozkurt Altınçekiç kimdir, Türkiye'nin ilk kadın jet pilotu kimdir, ilham veren kadın hikayeleri. 4 Ağustos 2019

6. Türkiye'nin ve NATO'nun ilk kadın jet savaş pilotu Leman ... Prof.Dr. Fahrrettin Öztürk https://haber.aero 21 Aralık 2021

7. https://ankahaber.net MSB, NATO'nun ilk kadın jet pilotu hava pilot albay Leman Bozkurt Altınçekiç'i andı 18.02.2022

[aksaminsefasi]

Okuma, Yazma Hikayem

İlkokul 4 veya 5. Sınıf Türkçe kitaplarında okuduğum Ömer Seyfettin’in Kaşağı ve Falaka isimli hikayeleri ile başladı okuma merakım. Sistemli bir şekilde okuma ise sınıflarımızda bulunan küçücük sınıf kitaplığından alıp okuduğumuz hikaye kitapları ile oldu. Sınıf kitaplığından kitap alış verişini denetleyen ve çetele tutan “Kitaplık kolu ” vardı. İlkokulda sanırım görev ve sorumluluk bilinci aşılamak ve düzen sağlamak amacı ile “Temizlik kolu” “Kızılay kolu” Kitaplık kolu” “Trafik kolu” gibi kollar olurdu ve sözde bir seçimle öğrencilerden biri bu kollara seçilirdi. Sınıf öğretmeninin öğrencileri yönlendirdiği bu kollar kanımca biraz torpille seçilirdi, genelde subay veya astsubay çocukları ve memur çocukları olurdu bunlar, biz esnaf çocuklarına pek düşmezdi herhangi bir kol görevi. Ben bu kollardan birisi olmayı o kadar çok istemiştim ki bu uğurda hayatımın ilk yalanını söylemiştim aileme “Kızılay Kolu” na seçildim diye. Kol ile görevlendirilen öğrenciler sağ veya sol üst kollarına beyaz kumaş üzerine kırmızı renk iplikle kolun kısaltması veya amblemi işlendiği kol bantları takarlardı, futbolda kaptanların taktığı pazu bantları gibi. Çok havalı olurdu bu kol bantları ve beni çok cezbederdi. Evde Kızılay kolu oldum yalanını söyledikten sonra anneme ısrarla bir gecede kol bandını yaptırmış ve ertesi günü evden çıkarken bandımı koluma takmıştım. Okulda nasıl bir akran şiddetine uğrayacağımı tahmin edemediğim için kol bandını çıkarmadan sınıfa girdim, bandı gören arkadaşlar hemen benimle alay etmeye başladılar. Utancımdan yerin dibine girmiştim. Evde gece yarısına kadar oturup kol bandımı işleyen anneme ne diyecektim. Sonra kendimce bir çözüm buldum evden bant koluma takılı olarak çıkıyor, sınıfa girmeden de bandı çıkarıp çantama koyuyordum. 15 tatile kadar (altmışlı ve yetmişli yıllarda şubatta olan yarı yıl tatili 15 gün sürdüğü için 15 tatil, ya da şaşmaz şekilde Şubat ayının ilk on beş gününde olduğu için Şubat tatili olarak adlandırılıyordu. Sömestr tatili yıllar sonra dilimize girdi ve bence Türkçeye giren gereksiz bir kelime oldu) işi böyle idare ettim, sonra aileme kolların 15 tatilden sonra yeni seçimle değişeceğini söyleyerek bu yalan ve işkenceden kurtulmuş oldum. İlkokulda okumayı özendiren bir uygulama okuyup özetini çıkardıktan sonra kitaplığa verdiğiniz kitapların çetelesinin tutulması ve birinci olanın bir hikaye kitabı ile ödüllendirilmesiydi. Kitaplığın kapısında asılı beyaz bir kağıda kitap okuyanın ismi ile okuduğu kitap sayısını gösteren bir çetelenin tutulması ve benimde en yüksek çeteleye sahip olmak için gösterdiğim gayret okuma alışkanlığımı daha da geliştirdi. Zamanla okuma eylemi keyife dönüştü. Ancak edebi anlamda ilk kitapla tanışmam ilkokulu bitirdiğim yaz tatilinde okuduğum Ömer Seyffettin’in Bomba isimli hikaye kitabı ile oldu. Bomba’nın içinde kitaba ismini veren “Bomba” haricinde 6-7 hikaye daha vardı. Beni en çok etkileyenler ise Bomba ve Nakarat’tı. Nakarat isimli hikayede Osmanlı subayının aşık olduğu karşı evdeki Bulgar kızı Rada’nın söylediği ve bana tekerleme gibi gelen “naş naş çarigrad naş”şarkısı ile anlamını bilmeyen küçük kardeşlerimi korkuturdum. Millî bilinci yüksek olmayan, hızlıca yükselerek rahat bir hayat yaşamak üzere askerliği seçmiş olan Osmanlı subayı kendisine aşık olduğunu düşündüğü Rada’nın söylediği ve sözlerinin kendince anlamının 'Seni çok seviyorum, seni çok seviyorum, Balkanlar'dan Şıka'dan, aşıp geldim sana” olduğunu sandığı şarkının gerçek anlamının “Bizim olacak, bizim olacak İstanbul bizim olacak” olduğunu öğrenmesi sonucunda, önceki şımarık ve sorumsuz kimliğinden sıyrılıp milli kimliğine uyanışı ile ironik bir şekilde güzel sonlanması hoşuma gitmişti. Bomba da ise sosyalist Boris’in komitacılara karşı çıktığı ve ailesi ile birlikte Amerika’ya göç etmek istediği için komitacılar tarafından kesilen başının siyah beze sarılıp karısı ve yaşlı babasına “ Bomba” diye verilmesi beni çok hüzünlendirmiş ve etkilemişti. Sonra yine Ömer Seyfettin den “Bahar ve Kelebekler” i okumaya başlamıştım. Ancak annemin isminden yola çıkarak bunun aşk kitabı olduğunu ve yaşıma

uygun olmadığını söyleyip kitabı elimden alması sonucu bitirememiştim Bahar ve Kelebekleri.

Liseye başladığımda okudum Necati Cumali’nin Zeliş’ini (1959 da Tütün Zamanı, 1971 de tekrar basımı Zeliş). Ergenliğe henüz girdiğim o dönemde romandaki Zeliş ve Cemal’in naif aşkı beni çok etkilemiş ve romantikleştirmişti. Bende Zeliş’in kahramanlarına öykünerek benzer bir hikaye yazmaya başladım, bu aynı zamanda benim yazma serüvenimin başlangıcı oldu. Hikayeyi günlük 1-2 sayfa olarak tefrikalar halinde yazıyor ve sonrasında kardeşlerime okumaları için veriyordum, hikaye heyecanlı olmalı ki kardeşlerim okuldan gelir gelmez “abla yazdın mı, hadi ver okuyalım” yazmadıysam da “ ne olur hemen yazmaya başla” diye beni yüreklendirirlerdi. Ancak o yaşın verdiği yeterince odaklanamayış ve daha da önemlisi herhalde bu konuda bana yol gösterecek birinin olmayışı nedeniyle bitiremedim ilk hikayemi, isim verdim mi onu da hatırlamıyorum, saklamamış olmalıyım ki okul anısı olarak sakladığım eşyalar arasında daha sonra bulamadım. Tefrikadan bahsedince o yıllarda gazetelerde günlük olarak çıkan “Pehlivan Tefrikaları”ından bahsetmeden geçmek olmaz. Babam Tercüman gazetesi alırdı her gün eve. Beni yanına oturtur gazeteden seçtiği haber ve makaleleri okumamı isterdi. Kendisi Sarıkamış’ın sarıçamlarını gören camekanlı ön balkonumuzdaki üzeri minder ve yastıkla döşeli, renkli ve desenli sedir örtüsü ile örtülmüş uzun sedirimize uzanır, ayak ayak üstüne atar, gözlerini hafifçe kısarak, güzel yüzüne çok yakışan tebessümü ile beni dinlerdi. Ben sedirin yanındaki tabureye oturarak istediği haberleri ve makaleleri sırasıyla okurdum. Okurken çok dikkatli olurdum yanlış yapmamak için. Babam için okumaları bitirdikten sonra sıra benim her gün merakla beklediğim Çolak Mümin Pehlivan öyküsünün o günkü bölümünü okumaya ve sonra da bulmacayı çözmeye gelirdi. Altmışlı ve yetmişli yılarda Murat Sertoğlu tarafından “eski bir pehlivan” imzası ile yayınlanan “Pehlivan Tefrikaları” bizim kuşaklara canlısını görmeden yağlı güreşleri sevdiren gazete yazılarıdır. Tefrikalarda yazı en heyecanlı yerinde kesilir, örneğin pehlivan kündeye gelecekse yazı orada kesilir okurda ertesi günü iple çekerdi sonucu öğrenmek için. Tefrikalar sadece pehlivanla sınırlı değildi, aşk ve tarih konusunda da tefrikalar olurdu ama onlar benim pek ilgimi çekmezdi. O yıllarda başlayan bulmaca çözme merakım artarak devam ediyor, her gün kare bulmaca yanında elime geçen sudoku, kelime bulma ve sayı bulmacalarını mutlaka çözmeye çalışırım.

1960 ve 1970 lı yıllarda yani benim ilk, orta ve lise yıllarımda günlük gazete dışında tek yayın organı olan radyo evdeki yegane eğlencemizdi. Altı büyük pille çalışan Grundig marka transistörlü radyomuz kış aylarında oturduğumuz kuzine sobasının yandığı dikdörtgen şeklindeki küçük oturma odamızda mavi boyalı, içinde misafirlik bardak fincan ve tabakların bulunduğu küçük camlı dolabın (büfe değil çok daha mütevazı iki cam kapağı yanlara doğru açılan tahta bir dolaptı) üstünde dururdu. Akşam saat yedide “Ajans” (haberler) başlar, babam mutlaka onu dinlerdi. Sabahları onda ise “arkası yarın” başlardı. Annem ve biz üç kız kardeş hiç kaçırmazdık arkası yarınları. Okulda ikili öğretim olduğundan ve bende tüm öğrenim hayatım boyunca hep öğlenci olduğumdan arkası yarınları rahat dinlerdim. Arkası yarınlar tıpkı gazetelerin tefrikası gibiydi. Eserler genellikle Türk yazarların roman ve hikayelerinden seçilmekle birlikte bazen de yabancı klasik eserlerden seçildiği de olurdu. Ben arkası yarını gözlerim kapalı dinlerken sahneyi, oyuncuları, kostümlerini hayalimde canlandırırdım. Benzer şekilde haftada bir gün Çarşamba akşamları saat dokuzda yayınlanan “radyo tiyatrosu” nu sanki sahnede izliyormuşum gibi gözleri kapalı dinlerdim. Hem arkası yarın hem de radyo tiyatrosunda efekt ve seslendirmeler o kadar mükemmeldi ki onları sahnede izliyor gibi hissederdiniz kendinizi.

Sosyal hayatta olmazsa olmazımız sinemaydı. İnönü Caddesinin Hükümet konağına yakın son ucunda kocaman dışı kabartmalarla süslü sarı boyalı, içi geniş ve ferah, tavanı oldukça yüksek, kocaman bir sahnesi ve tahminen 500 kişi kapasitesi olan mor kadife perdeli Ruslar’dan kalma tarihi bir sineması vardı güzel ilçem Sarıkamış’ın. Yıllar, yıllar sonra camiye çevrildiğini gördüm içimi hüzün kapladı, gözlerimin önünden orada izlediğim yaşıtımız çocuk oyuncu Zeynep Değirmencioğlu’nun Ayşecik film serisi, yine bir çocuk oyuncu olan Parla Şenol filmleri, Türkan Şoray, Fatma Girik, Hülya Koçyiğit ve Filiz Akın filmleri, turneye çıkan devlet tiyatrosu oyunları ve okul müsamereleri geçti. Görkeminden eser kalmamıştı sinemanın. Sinemada hangi filmlerin oynayacağı veya oynadığı ellerinde megafonla mahallelerde dolaşıp filmlerin ve başrol oyuncularının isimlerini duyuran çığırtkanlardan öğrenilirdi. Sonraları sinemanın dört yoncası olarak adlandırılan Türkan Şoray, Fatma Girik, Hülya Koçyiğit ve Filiz Akın’ın değişik pozlarının renkli küçük fotoğrafları kare şeklinde çikletlerin içinden çıkardı. Ben Türkan Şoray, iki küçük kız kardeşimde Hülya Koçyiğit hayranı olduğu için onların fotoğraflarını biriktirir, bir nevi koleksiyon yapardık. Okul müsamereleri hem biz öğrencilerin hem de Sarıkamış halkının sosyal hayatının önemli bir parçasıydı o yıllarda Şimdi okullarda yapılıyor mu okul müsamereleri bilmiyorum ama kızım okula gittiğinde tanık olmadım. İlkokul ortaokul ve lisede ikinci yarı yıl bittiğinde içinde şiir okuma, monolog, koro, solist, halk oyunu, dans ve piyeslerin yer aldığı gösterilerdi okul müsamereleri. Müsamerede herhangi bir görev veya rolünün olması öğrenciler için bir övünç kaynağıydı. Sarıkamış’ta o yıllarda beş ilkokul, bir ortaokul ve bir lise vardı. İlkokullarda yapılan müsamerelerde okullar adeta birbiri ile yarışırdı en güzel en görkemli ve en çok beğenilen müsamereyi yapmak için. Piyesler bir veya iki perdelik olurdu. Klasiklerden seçilirdi eserler. Lise de iken Ankara Devlet Tiyatrosu turnesi kapsamında Sarıkamış’ta Ayyar Hamza sahnelenmişti. Ayyar Hamza Direktör Ali Bey’in Moliere’in bir eserinden Türkçe’ye adapte ettiği bir oyundu. İki zengin ailenin daha da zengin olmak için oğullarını zengin aile kızları ile evlendirmek istemelerine karşı oğullarının sevdikleri kızlarla evlenmek istemeleri ve bu konuda kendilerine yardım eden kurnaz uşak Ayyar Hamza’nın hikayesini anlatıyordu oyun ve benim de hayatımda ilk seyrettiğim tiyatro oyunuydu. Sahne, kostümler, dekor ve oyuncular o kadar görkemli ve doğaldı ki bende sahneye çıkıp oyuna katılasım gelmişti, radyo tiyatrosu ile başlayan tiyatro merakım daha da perçinlemişti. Moliere’in Cimrisini okuduğum için oyun tanıdık gelmişti ve Cimri’yi biz tiyatro kolu öğrencileri yıl sonu müsameresinde oynamayı planlamıştık. Ama oyunun içine girince ne kadar zor ve uzun olduğunu görmüş bizden bir yazarın oyununu “Cahit Atay’ın Pusuda’sını oynamaya karar vermiştik. 1961 tarihinde yazılan, ağa-köylü-aydın üçlüsünün sorunlarının işleyen mizah ve hüznün bir arada işlendiği tek perdelik bir oyundu Pusuda. Altmışlı yıllarda Ankara Devlet Tiyatrosu tarafından oynanan, 1977 de televizyona uyarlanan oyunda kasabanın okumuş yazmış delikanlısı Yaşar şehirden kasabasına dönmektedir. Kasabanın ağası Yılanlıoğlu Yaşar’ın sevdiği kıza göz koyduğu için bu dönüşe memnun olmamış ve saf bir kasabalı maraba olan Dursun’un pusu kurarak Yaşar’ı öldürmesini planlamıştır. Ancak olaylar Yılanlıoğlu’nun istediği gibi gitmez, pusuda bekleyen Dursun’un silahı ters teper ve Yılanlıoğlu ölür. 1960 yılların en çok oynanan oyunu olan Pusuda’nın konusu birçok yazara ilham vererek köy sorunlarına eğilen kitaplar yazmalarına vesile olmuştur.

Okuma serüvenim Sarıkamış’ta halk kütüphanesi açılması ve eşini genç yaşta kaybeden ablamın kütüphaneye memur olması ile ev ve okuldan kütüphaneye taşınmış oldu. Ortaokul ikiden itibaren liseden mezun oluncaya kadar Halk Kütüphanesinde mevcut Türk ve Rus klasiklerinin önemli bir bölümünü okudum. Bu yıllarda benim okuma merakımı gören annemin amca kızının oğlu, Atatürk Üniversitesi Edebiyat bölümünden mezun Fevzi Abi bana kitap önerileri yaparak, kitap hediye ederek okuma merakıma katkıda bulundu. Lise ikide Fen bölümünü seçmem, esasen fen dersleri ve matematiğimin hep pekiyi düzeyde olması her konuda kitap, dergi, gazete ne bulursam okumama engel değildi. Okumayı ve yeni şeyler öğrenmeyi çok seviyordum. Bu sevgim hala devam etmekte. Her gün takvim yapraklarını okuyarak güne başlamak bana ayrı bir sevinç ve yaşama heyecanı verir. Her yılbaşında ailemden gelen bir alışkanlıkla günlük değişik konularda bilgiler veren koparmalı sayfaları olan Saatli Maarif Takvimi, Ülkü Takvimi, Aziz Nesin Takvimi gibi duvara asılan takvimlerden en az iki tane alırım. Bu alışveriş benim için yeni yılın en değerli ve değişmez geleneğidir. Takvim yapraklarını okurken hoşuma giden bilgi, ata sözü, şiir, önemli düşünür ve yazarların özlü sözleri veya deyimlerini not alırım. Takvim sayfalarında gün ve gece uzunluğu, günlerin ne kadar uzayıp kısaldığı, yemek listesi, o gün doğacak çocuklara isim önerileri, önemli dini ve milli günler, halen kullandığımız miladi takvimin karşılığı Hicri ve Rumi takvim yılı ve ayların isimleri, büyükannelerim, dedelerim ve ebeveynlerim eski hesapta bugün hava şöyle olacak diye ifade ettikleri geleneksel meteorolojik bilgiler yer alır. Takvimde bu eski hesap meteoroloji bilgilerini okumak aile büyüklerimi yad etmeme vesile olur. Takvim yapraklarından sonra bir gün önceki gazeteyi ayrıntısı ile okurum. Genelde biri oturma odasında diğeri yatak odamda olan iki kitap okuyarak günlük okuma hikayem devam eder gider.

Ortaokuldan mezun olduğum yıl halk kütüphanesinde okudum Bin Bir Gece Masalları’nı. Tıpkı gazetedeki tefrikalar, radyodaki arkası yarınlar gibi heyecanlı idi Bin Bir Gece Masalları. Her gün öğleden sonra kütüphaneye gidip akşam kapanma saati olan beşe kadar okuyor ertesi günü iple çekiyordum. Binbir Gece Masalları M.S 8. Yüzyılda, dünyanın önemli kültürel merkezlerinden biri; İran, Çin, Hindistan, Afrika ve Avrupa'dan gelen tüccarlar ile dolup taşan Bağdat’ta anonim halk hikayeleri olarak ortaya çıkmıştır Sözle aktarılan bu hikâyeler sonunda Bin Bir Gece Masalları olarak tek bir eserde derlenmiştir. Bin bir Gece Masallarının ana çerçevesi, Vezir'in kızı Şehrazad ile Pers Şehinşahı (şahlar şahı) Şehriyar arasında geçen ve bin bir gece süren masal anlatma yolculuğudur. Efsaneye göre Şehriyar, eşi kendisini aldatınca tüm kadınlardan intikam almaya karar verir. Her gün bir bakire kız ile evlenir ve beraber oldukları gecenin sabahı kızın kafasını vurdurur. Vezir’in kızı Şehrazad babasının tüm itirazlarına rağmen Şehriyar ile evlenmeye razı olur. Evlendikleri gece çok sevdiği kız kardeşine veda etmek için Şehriyar'dan izin ister. Bu veda esnasında kız kardeşine bir masal anlatır. Masalı yattığı yerden dinleyen Şehriyar, Şehrazad'dan kendisine de bir masal anlatmasını ister, gece yarısında Şehrazad vakit kalmadığını söyleyerek, masalın tamamlamasını ertesi güne aktarır. Diğer gece aynısını, farklı bir masal ile yapar, o bitince bir masal daha... Bu durum bin bir gece devam eder. Şehrazad, Şehriyar'ı masalları ile eğitir, erdemli ve iyi kalpli bir insan olmasını sağlar. 1001. gecede masalı kalmadığını söyler ve o sırada Şehrazad, Şehriyarı sevdiğini ve ona güvendiğini anlar. Şehrazad ölümden Şehriyar da kötü biri olmaktan kurtulur. On beş yaşımda ben, hem heyecanlı hem romantik 1001 gece süren bu aşk masalını bitirdiğimde kerevete çıkmış gibi, yani onların sevinçleri ve mutlukları ile bende sevinç ve mutlulukla dolu hissetmiştim kendimi.

Reşat Nuri Güntekin’in Çalıkuşu romanında kendisini öğretmenliğe adamış bu nedenle Anadolu’da şehir şehir dolaşan Feride öğretmen Lise yıllarında rol model olmuştu bana. İpek Çalışlar’ın deyişi ile “biyografisine sığmayan kadın” Halide Edip Adıvar’ın ünlü romanı Sinekli Bakkal’dan çok etkilenmiş ve birden fazla kez okumuştum.

Üniversiteye başladığımda okuma alışkanlığı devam etti. Doğrusu bu yıllarda aileme yazdığım mektuplar dışında herhangi bir şey yazma deneyimim olmadı, derslerde tuttuğum ve bütün arkadaşlarımın ders çalışmak için almak istedikleri ders notları dışında. Tıp Fakültesinde derslerin yoğunluğu ve benimde sınıfımı ikmale kalmadan başarı ile geçme arzum daha çok derslerime ağırlık vermeme yol açtı. Bu durum birazda ikmale kalarak yaz tatilimi Sarıkamış’ta geçirmek yerine ders çalışarak ve tatilimi bölerek geçirmek istemediğimden kaynaklanıyordu. Altı yıllık üniversite öğrenimim süresince daha çok klasik Türk, Fransız ve Rus eserlerini okudum. Sebahattin Ali’den Kürk Mantolu Madonna ve Kuyucaklı Yusuf; Yaşar Kemal’in dört ciltlik İnce Memed’i, Orhan Kemal’den Cemile ve El Kızı, Kemal Bilbaşar’dan Cemo, Sevgi Soysal’ın Yenişehir’de Bir Öğle Vakti, Adalet Ağaoğlu’nun Bir Düğün Gecesi ve Fikrimin İnce Gülü, Dostoyevski’den Ana, Turgenyev’den Babalar ve Oğullar, Balzac’ın Notre Dame’ın Kamburu, Victor Hugo’nun Sefiller’i, Tolstoy’dan Sulh ve Ceza, Balzac’tan Vadideki Zambak ve Emile Zola’dan Germinal, Albert Camus’un Veba’sı, Jack London’un Beyaz Dişi, John Steinbeck Gazap Üzümleri ben de iz bırakanlar. O dönemde sinema ve tiyatroya gitmek üniversite öğrencileri için olmazsa olmazlardandı. O dönemde seyrettiğim iki film, Gündüz Güzeli (Fransızca’sı Belle de Jour, başrolde Catherine Deneuve) ve Dersu Uzala (Japon Yönetmen Akiro Kurosawa’nın Oscar ödüllü filmi) beni en çok etkileyen filmler olmuştur. Hele Dersi Uzala’ daki Dersu karakteri doğaya saygısı, iyi kalpliliği ve bilgeliği ile hiç unutamadığım bir karakter olarak belleğimde yer etmiştir. Ankara’da, Ankara sanat Tiyatrosu(AST)oyunlarını seyretmek üniversite gençliğinin vazgeçilmez aktivitesi idi. Hem üniversite son sınıfta hem de mezun olduktan sonra AST da seyrettiğim başrollerinde Şener Şen’in oynadığı Zengin Mutfağı, Kerim Afşar’ın oynadığı Galileo Galilei ve Bir Ceza Avukatının Anıları, Büyük Tiyatro’da izlediğim Bertolt Brecht’in Arturo Ui’ nin Önlenebilir Yükselişi, Kent oyuncularının ve Devekuşu Kabare’nin Ankara turnesinde oynadıkları sırasıyla Vanya Dayı ve İnsanlığın Lüzumu Yok belleğimde kalanlardan.

Üniversiteden mezun olduktan sonra yıllarca okuma yazma deneyimi çoğunlukla Tıp alanında ve akademik kariyer ile ilgili olmuştur. Düzenli günlük gazete, haftalık mizah dergileri, top dışı kitap okuma alışkanlığı devam etmekle beraber zamanımın çoğunu mesleğim olan doktorlukla ilgili kitap ve makale okuma ve yazma almıştır bu yıllarda. Ahmet Ümit, Orhan Pamuk, Elif Şafak, Ahmet Altan, Ayşe Kulin hemen tüm eserlerini okuduğum yazarlardı. Akademik kariyeri tamamlayıp üniversitede öğretim üyesi olarak görev yaparken tekrar depreşti tıp dışında bir şeyler yazma arzusu. Önce evden uzakta başka bir şehirde çalışmam ve kızımın yurtdışında olmasının verdiği hasret ve özlemle küçük notlar ve şiirimsi satırlar karalamaya başladım. Sonra ilk kedimiz Üzümü kaybedişin üzüntüsünü ona adadığım bir ağıt metinle dile getirdim. Üniversiteden emekli olup Ankara’ya evime döndükten sonra, bir yandan özel hastanede çalışırken bir yandan da Atatürkçü Düşünce Derneği (ADD) ve Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği gibi gençlerin eğitime katkı yapmayı misyon edinmiş sivil toplum örgütlerinde çalışmaya başladım. Bu dönemde Ankara Tabip Odası’nın 14 Mart Tıp Bayramı etkinlikleri kapsamında yaptığı öykü yarışması için ilk amaçlı öyküm “Kumkumun Hikayesi’ni, daha sonrada ADD’ nin düzenlediği bir öykü ve bir mekuplaşma aktivitesi için Babamın Hırsızı ve Babama Mektup'u yazdım. Bu yazılar etkinliklerde okuma dışında herhangi bir derece veya ödül kazanmadı ama ben yazma konusunda cesaretlendirdi. Sonrasında özel günler için daha çok da çocukluğum ve gençlik dönemimde yaşadıklarımla ilgili yazılar yazmaya başladım. COVID-19 pandemisi başlangıcında hastalığı geçirerek aktif doktorluğu yapmayı dondurduğum günlerden itibaren daha sistemli olarak yazıyorum. Türkiye Klinikleri tarafından oluşturulan “Akademik Akıl “ isimli üniversitelerin farklı disiplinlerinden Akademisyenlerin yazar olarak yer aldığı sitede iki yıla yakın bir süredir her ay site yöneticilerinin belirlediği konularda yada benim o ay için önemli gördüğüm günler veya olgularla ilgili yazmaya devam ediyorum.

[aksaminsefasi]

Dedemin Atı Kula

Babamın babası, yani büyükbabam Sehrenkoğlu Emrullah. Biz kısaca Emrah Baba diyoruz. Ben ilkokul beşte iken gece yarısı köyden gelen haberle öğrendik öldüğünü, benimde ölümle ilk tanışmam böyle oldu. Esasen babaannem uzun süredir hastaydı, gece gelen haberci babama ölümden bahsetmiyor, babaannemin hastalığının ciddileştiğini söyleyerek köye gitmemiz gerektiğini söylüyor, babamda “anam öldü” diye üzüntülü sesle bizleri uykudan uyandırıp ablam ve annemle birlikte köye gitmek için hazırlıyorlar. Yıl 1966, evlerde telefon yok, Sarıkamış ile köyümüz Karahamza arası 20 kilometre, motorlu vasıta ile 20 dakikada, at veya öküz arabası ile bir saatte ulaşılıyor, haberleşme genelde ailenin gençlerinden birinin getirdiği haberle sağlanıyor. Gece 1-2 civarı olmalı köye vardığımızda, dedemin evinde iki ana giriş var. Birisi önünde mabeyini olan dedemin odasına girilen ilk kapı, ikincisi 3-4 metre kadar ileride ana eve giriş kapısı. Dedem ve babaannem büyük odada uyuyorlar, ahşaptan büyük bir karyolaları, yün döşek, yün yorgan ve kaz tüyü tek uzun ve geniş yastıkları var. Dedemin gündüz hayatı genelde kendi odasında geçiyor. Gelinler veya bekar halam yemeğini önüne getirmek veya abdest alacağı zaman ibrik ve leğeni hazırlayıp su dökmek için odasına giriyorlar. Misafir genelde bu odada ağırlanıyor. Ana evde ise iki ayrı oda var, evli iki küçük amcam ve bekar halamın odaları, bu odalar zemini toprak olan büyükçe bir salon diyebileceğimiz “havlu” olarak adlandırılan girişte sizi karşılayan penceresiz bir bölüme açılıyor. Havluda babaannemin erzak sandığı, kap-kacağın yer aldığı ahşap terekler, süt makinası, üzeri hasır, yün minder ve yastıklarla döşeli sekiler yer alıyor. Babaannem her zaman kilitli olan ve anahtarını kendisinden başka kimseye vermediği erzak sandığından ihtiyaçlara göre malzeme çıkarmak için havluya çıkıyor, gündüz ya en küçüğün bir büyüğü Şefik amcam ve karısı Farizet yengemin uyudukları odada ya da sıcak havalarda kapının önünde topraktan yapılmış ve turuncuya boyanmış merdiven şeklindeki dar toprak sekide oturuyor ve çoğu kez de kucağında en küçük torunlardan biri oluyordu. Miyase idi ismi, esmer tenliydi, bu nedenle yaşıtı olan anneannem “Kara Miyase” diye çağırırdı onu. Nerdeyse doksan dereceyi bulan bir kamburu vardı. Hep hasta olduğunu duyardım, ama doğrusu hastalığının ne olduğunu bilmiyorum. Emrah dedeme gelince, orta boylu, tıknaz, elinde hep bastonu olan ve kızdığı zaman karşısındakine bastonu fırlatan birisi olarak hatırlıyorum. Oldukça sert mizaçlı olmalı ki en büyük çocuğu olan babam bile kendisinden çok korkar ve çekinirdi. Hele gelinlerin ödü kopardı Emrah Babamdan. Hepsine bir isim takmıştı. Örneğin biz Sarıkamış’ta yaşadığımız ve Sarıkamış’ta köye göre daha batıda olduğu ve annemin de romatizması nedeniyle bacakları hep sarılı olduğundan anneme “yukarı topal”; babamın bir küçüğü İsrafil amcam da köye göre daha doğuda Selim’de oturdukları ve karısı Mani yengemin de ( Gerçek ismi Zernişan idi ama biz Mani yenge diye bilirdik, ben gerçek ismini doktor olduktan sonra öğrenmiştim reçete yazarken, nedense bizim sülalede birçok kişinin lakabı vardı ve hep lakaplarıyla çağrılırlardı) doktor olduktan sonra “derin venöz yetmezlik” olduğunu anladığım kirli kan damarı tıkanıklığı nedeniyle her iki bacağı şiş olduğundan ona da “aşağı topal” derdi.

İşte biz 1966 yılının bir kış günü ailecek gece yarısı köye gittiğimizde Emrah Babamın odasının ağzına kadar insanla dolu olduğunu hatta bir kısım insanların dışarıda beklediğini görünce birisinin ölmüş olduğunu anladık. Babam kesinlikle babaannemin ölmüş olduğunu düşünmüş olmalı ki “ana” diye bağırarak büyük odaya girdi, ancak anası karşıda kadınların arasında oturuyor, ortada yerdeki halı ve onun üzerine serilmiş beyaz çarşaf üzerinde karnı biraz şişmiş ve üstüne başından ayağına kadar beyaz çarşaf örtülmüş, göbeğinin üzerine de karnının daha fazla şişmemesi için büyük bir bıçak yerleştirilmiş bir ölü yatıyordu. O güne kadar hiçbir hastalığı olmadığı için Emrah Baba’mın öleceği babam dahil hiçbirimizin aklına gelmemişti. Bu nedenle kısa bir süre şaşkınlık yaşayan babam ölünün yüzündeki çarşafı kaldırınca Emrah Baba’mı gördü ve olduğu yerde babasının üzerine yığıldı, aslan gibi boylu poslu babam küçücük bir çocuk gibi babasının ölüsü üzerine yumulmuş hıçkıra hıçkıra ağlıyordu, ilk kez ağladığını görüyordum babamın. Üçü kız, beşi erkek sekiz çocuk, elliye yakın torun sahibi Emrah Babamı henüz altmış yaşlarında kaybetmiştik. Biz torunlarını şımartmasa da çok severdi Emrah Babam. Her zaman cebinde taşıdığı akide şekerlerinden verirdi bizlere. Hasat sonrasında da harmanda gem sürdüğümüz, morbetlik (büyüklere getir götür işlerinde yardım eden küçükler) yaptığımız için, bakkaldan veya köye at sırtında Iğdır veya Kağızman’dan meyve getiren seyyar satıcılardan istediğimizi alabilelim diye kovalarımızı veya tenekelerimizi arpa veya buğday ile doldurarak harman sonu bizi ödüllendirirdi. Köyümüzde kışların çok uzun ve ağır geçmesi nedeniyle tarım mevsimi Haziran, Temmuz ve Ağustos olmak üzere 3 ayla sınırlıydı. Bu nedenle çok bir ürün yetişmez, genelde arpa, buğday, fiğ, yeşil mercimek, şeker pancarı ve patates Nisan sonu- Mayıs gibi ekilir Ağustosta hasat yapılırdı. Hasatta elde edilen ürünlerden evin ve hayvanların ihtiyaçları ve tohumluk için ayrılır, geriye kalan arpa ve buğday Selim’de bulunan Ofise (Toprak Mahsulleri Ofisi) satılırdı. Ele geçen para ile de çay, şeker, gaz, ispirto, mest-lastik, pırtı (yatak çarşafı, yastık yorgan yüzü, çeyizlik işleme yapılacak patiska, giysiler için basma ve pazen yöresel ağızda “pırtı” olarak adlandırılırdı) alınırdı. Babamın süpermarket benzeri dükkanı olduğu için sonbaharda dükkanı eşyayla doldurur, köylüde alışverişini buradan yapardı. Rençberlik zamanı tüm amcalarım, yengelerim, halalarım, abla ve abilerim ve benden büyük kuzenlerim tarlada ve çayırda işin büyük kısmı olan ekin ekme, ot biçme, toplayıp katma yapma, sonra “macarka” adı verilen ahşap öküz arabaları ile harmana veya otlukların yapılacağı yerlere taşıma işlerini yaparlardı. Benim yaşıtlarım ve bende harmanda gem (döven) (Türk Dil Kurumu sözlüğünde “gem”in anlamı: atı yönetmek için, dizgine bağlı olarak atın ağzına takılan demir araç olmasına rağmen bizim köyde yöresel ağızda “gem”i hem bu anlamda hem de “döven” anlamında kullanırdık) sürer, öğlen molasında atları ve öküzleri harmanların oldukça uzağındaki çaya götürüp sulardık. Emrah Babam’ın en gözde atı olan “Kula” nın koşulduğu gemi sadece Şefik amcam kullanırdı, sulamaya da, Kula amcamdan başkasını üzerine bindirmediği için amcam götürürdü. Esasen harmanı gemle sürerken biz kız torunlar öküzlerin çektiği gemleri, erkek torunlarda atların çektiği gemleri sürerlerdi. Ben atların çektiği gemi sürmeye ve Kula’yı suya götürmeye çok özenirdim ama payıma hiçbir zaman Kula düşmez, bizim evin yani babamın atı “Eğri” düşerdi. Eğri boz renkli kısraktı, arka ayaklarına doğru sallanarak yürüdüğü için olsa gerek “Eğri” ismi takılmıştı. Kula neden kıymetli ve nazlıydı tam bilmiyorum ama benim hayallerimi süslerdi bir gün onun sırtında olmak. Diğer atlar gri veya siyahken Kula koyu sarı yelesi, uzun sırma gibi kuyruğu ve sarı kahverengimsi donu olan çok güzel bir attı. Çok mağrurdu. Tek sırtına bindirdiği kişi olan amcam yanına gittiğinde asla yüz vermez, binmesi için belini kırmaz, amcam sıçramak zorunda kalırdı. Bindikten sonra amcamın kamçı sallayışına göre değil kendi istediği

hızla giderdi. Kamçılanmayı asla sevmezdi. Gem sürmek dışında bir diğer görevi de at tırpanına veya tırmığa koşulmaktı. At tırpanını genelde Şefik amcam, at tırmığını da Şeno bibim kullanırdı. Halaya bizim orada “bibi” derler, yukarıda bahsetmiştim sülalede kimse tam ismi ile çağrılmazdı, Şeno bibimin de gerçek ismi “Şengül” dü ama biz onu hep Şeno Bibi diye bilirdik. Hatta isminin Şengül olduğunu bile ben yıllar sonra üniversitede iken öğrenmiştim. Kula yer yıl tıpkı kendisi gibi bir tay doğururdu, tayları da onun gibi sırtına biri binsin istemezdi.

Emrah Babamın güzel atı Kula o öldükten sonra yıllarca yaşadı, ben üniversitede iken köye gittiğimde mutlaka Kula’yı görmek isterdim. Sonrasında Şefik Amcam hiç acı çekmeden yaşlılık nedeni ile ahırda uyuyormuş gibi öldüğünü ve en az üç kuşağa hizmet etmiş olan güzel Kula’mızı sonsuzluğa uğurladığını söyledi. Ben Emrah Babamı bir kez daha kaybetmiş gibi hissettim, gözümden birkaç damla yaş kendiliğinden yanaklarıma süzüldü. Bütün çocukluk ve ilk gençlik anılarım film şeridi gibi gözümün önünden geçti. Gece rüyamda sırtında ben rüzgardan daha hızlı narin ve güzel bacakları yere değmiyormuş gibi dörtnala sonsuzluğa giden Kula’yı gördüm, çok istediğim ve hayallerimi süsleyen Kula’nın sırtına binip dörtnala gitme isteği rüyamda da olsa gerçekleşmişti.

[aksaminsefasi]

FİKRİ HÜR, VİCDANI HÜR, İRFANI HÜR NESİLLER

“Öğretmenler, Cumhuriyet sizden fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür nesiller ister”

Mustafa Kemal Atatürk (Hâkimiyet-i Milliye: 26.08.1924)

Ulu önder Mustafa Kemal Atatürk 25 Ağustos 1924 tarihinde Ankara’da toplanan Muallimler Birliği Kongresi’nde öğretmenlere hitaben söylemiştir her Türk gencinin sahip olması gerektiğini düşündüğü vasıfları belirleyen yukarıdaki sözleri. Bu sözlerle toplumun fikrine, toplumun vicdanına, toplumun irfanına değil; kendi benimsediği fikre, kendi geliştirdiği vicdana, kendi ürettiği irfana sahip olmasını, yani bir anlamda zamanının ötesinde olmalarını istemiştir gençlerin. Ancak böyle sağlanabilir yeni gelişmeler, keşifler, icatlar, her alanda üretim, zamanın ilerisinde olmayı hedefleyerek. Kuşkusuz dersler de çıkartmak gerekir tarihten, geçmişten; ama tarih tekerrür etmemelidir ki geçmişte yapılan yanlışlar tekrarlanmasın.

Fikir bireyin beyninde ürettiği soyut bir kavramdır. Sözle, yazıyla veya hareketle ifade edildiğinde somutlaşır, eyleme dönüşür. Birey beyninde oluşan fikrin iyi ya da kötü muhasebesini beyni ve kalbiyle yapar o zamanda fikir vicdana dönüşür. Üretilen fikrin bireyin kendisi, ailesi, yakın çevresi, içinde yaşadığı toplum, dünya, tüm canlılar ve evren için getireceği yarar veya zarara vicdan ile karar verir. Her bireyin fikrini sözle, yazıyla veya bir eylemle özgürce ifade edebilmesi gereklidir. Kuşkusuz üretilen fikir eyleme dönüştüğünde başkalarının hakkına, hukukuna, yaşam hakkına, toplumun esenliğine ve huzuruna yararlı olmalı, zarar vermemelidir. Toplum, ülke, kamu otoritesi, hatta bütün insanlık, bireyin fikrini özgürce ifade edilebilmesini güvence altına almalıdır. Özgürlük bireylerin dışarıdan gelecek olan keyfi bir zorlama ile karşılaşmadan hayatlarını kendi değer, inanç, ilgi ve amaçlarına göre düzenleyip yaşayabilmeleridir. İfade özgürlüğü ise kişinin görüş, kanaat, düşünce ve isteklerini başına kötü bir şey gelmeden özelliklede kamu otoritesi tarafından cezalandırılma, başına kötü bir şey getirilme korkusu taşımadan serbestçe ifade edebilmesidir.

Ancak ne yazık ki fikri ifade etme özgürlüğünün baskı görmesi, cezalandırılması, bu yüzden kişinin başına kötü şeyler gelmesi bin yıllardır devam etmektedir. Günümüzden 2500 yıl önce felsefenin babası olarak kabul edilen Antik Yunan düşünürü Sokrates yaşamdaki her şeyin sorgulanmasını; insanlarla iletişimin din, dil, ırk ve cins farkı olmaksızın yapılması gerektiğini söyleyerek yaşadığı dönemdeki birçok dogmaya karşı çıkmıştır. Fikirlerini sözle ve eylemle ifade etmiş yazılı bir eser bırakmamıştır. Hakkındaki bilgiler öğrencisi Platon tarafından kaleme alınan “Sokrates’in Savunması” isimli kitaptan ve dönemdaşı veya sonrası filozofların yazdıklarından elde edilmiştir. Platon, Sokrates sadece düşünceleri nedeniyle ölüm cezasına çarptırılıp baldıran zehri içirilerek öldürüldüğünde “Bu dostumuzun sonuydu ve bence en bilge, en adaletli ve hayatımda tanıdığım en iyi adamdı” sözleriyle hocasına değer biçmiştir. Gustave Flaubert “Düşünceye saldırı insanlığa karşı işlenmiş bir cinayettir. İnsanlık Sokrates’in öldürülmesinin yükünü hala omuzlarında taşımaktadır” söylemi ile MÖ 4.yüz yılda sadece düşündüğü için, “bildiğim bir şey var ise oda hiçbir şey bilmediğimdir” söylemi ile bütün hayatını, sorarak sorgulayarak doğruyu bulmaya adamış bir düşünürün, baldıran zehri içirilerek öldürülmesinin vicdani sorumluluğunu bütün insanlığa yükleyip, herkesi bir kez daha doğruyu bulma yolunda fikir üretme ve özgürce ifade etme yolunda emek vermeye çağırmaktadır. Sokrates’in kendisi düşünceleriyle ilgili hiçbir şey yazmasa da, hakikati ararken söyledikleri ve yaptıkları dünyayı değiştirirken, bugün hala insanları etkilemeye devam etmektedir.

Günümüzde farklı mı peki fikir üretme ve ifade etme özgürlüğü. Ne yazık ki bu soruya evet diyebilmek zor hatta imkansızdır. Bu konuda hazırlanmış ulusal ve uluslararası yasalar var, bireyin fikir üretme ve ifade etme özgürlüğünü güvence altına alacağı iddia edilen. Ama hepsinin sonunda bir ama ile açıklanan istisnalara baktığınızda yorumu kişiden kişiye değişebilecek somut olmayan ifadeler olduğu görülür. Bu konuda ülkemizin de imzalamış olduğu “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)” nin 10 maddesine göre:

*Herkes ifade özgürlüğü hakkına sahiptir. Bu hak, kamu makamları tarafından müdahale edilmeksizin ve ulusal sınırlar dikkate alınmaksızın, görüş sahibi olma, bilgi ve düşünceleri edinme ve yayma özgürlüğünü içerir. Bu Madde devletlerin yayıncılığı, televizyon veya sinema işletmelerini izin alma koşuluna bağlamasını engellemez.

*Bu özgürlüklerin kullanımı, beraberinde ödev ve sorumlukları getirdiği için, ulusal güvenlik, toprak bütünlüğü veya kamu emniyeti menfaatlerine, düzensizliğin veya suç işlenmesinin önlenmesi, sağlık veya ahlakın korunması, başkalarının şöhret veya haklarının korunması, gizli olarak elde edilen bilgilerin açıklanmasının önlenmesi veya yargı organlarının otorite ve tarafsızlığının sürdürülmesi için yasa tarafından öngörülen ve demokratik bir toplumda gerekli olan formalitelere, koşullara, kısıtlamalara veya cezalara tabi tutulabilir.

Yukarıdaki iki maddede de görüldüğü gibi ifade özgürlüğü kanunla güvence altına alınmış gibi görünse de kamu otoritesince kolayca ifade özgürlüğü kapsamı dışında tutulabilecek yoruma bağlı kısıtlamalar vardır.

Ancak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AHİM), “AİHS nin, Avrupa Konseyi'ne üye ülkelerin, demokrasi, barış ve adalet fikirlerine ve bunlar temelinde, toplumda yaşayan insanların haklarına ve temel özgürlüklerine saygıya olan derin inancın en somut ifadesi” mottosu ile ifade özgürlüğünü güvence altına aldığını, ifade özgürlüğünün demokratik bir toplumun asli temellerinden biri ve toplumun ilerlemesinin ve her bireyin kendini gerçekleştirmesinin temel koşullarından birini oluşturduğunu ifade etmektedir.

İfade özgürlüğü sadece düşündüğünü ifade etmekle sınırlı değildir. AİHS ifade özgürlüğünün üç unsurunu teminat altına alır:

> Kanaat sahibi olma özgürlüğü;

> Bilgi ve kanaatlere ulaşma özgürlüğü;

> Bilgi ve kanaat açıklama özgürlüğü.

Bu özgürlükler serbestçe, kamu otoritelerinin müdahalesi olmaksızın ve ulusal sınırlamalardan bağımsız olarak kullanılabilmelidir. İfade özgürlüğünün yukarıda sayılan her üç maddesi kamu otoritesi tarafından güvence altına alınan toplumlar “çağdaş toplum” olarak ifade edilmektedir. Çünkü çağdaşlığın gerektirdiği her türlü insanca yaşam şartları, sağlıklı çevre, sağlıklı toplum, kültürel ve teknolojik kalkınma ifade özgürlüğü sayesinde elde edilebilir. Ancak ne yazık ki günümüzde henüz yeterince çağdaş olmamış ülkelerde ve ülkemizde, birçok örneğine rastladığımız “ulusal birlik ve bağımsızlığı tehdit eden düşünce” söylemi ile çok sayıda öğrenci, gazeteci, yazar, düşünür, akademisyen ve sanatçının ifade özgürlüğü kısıtlanmakta buda ülkelerin çağdaşlaşmaları önünde büyük bir engel teşkil etmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) 2019 yılı başında yayınladığı, AİHS ne taraf 47 devletin 1959-2018 yılları arasında yol açtığı toplam 777 ifade özgürlüğü ihlalinin 321’inin (yaklaşık %41’inin) ülkemiz tarafından gerçekleştirildiğini gösteren istatistik, ülkemizde bu konuda yaşanan sorunun ne kadar ciddi bir boyutta olduğunu ortaya koymaktadır. Bu derece yaygın ve gündemden düşmeyen bir konu olan ifade özgürlüğü, ifade edilen görüşlerin kamu otoritesi tarafından sakıncalı görüldüğünü ortaya koymaktadır. Oysaki, ifade özgürlüğü esasen kamu otoritesi tarafından “sakıncalı” görülen düşüncelerin güvence altına alınması için ortaya çıkmış bir haktır esasında.

İfade özgürlüğü kuşkusuz ırk, cins, din, dil, meslek ve toplumsal statüye bakılmaksızın tüm bireyler için temel bir hak olmalıdır. Ancak toplumu yönlendiren ve gelişmesine katkıda bulunan iki önemli kurumun ifade özgürlüğü çağdaş bir toplum olma yolunda daha da önem arz etmektedir. Bunlardan biri “yazılı ve görsel basın” diğeri “Akademidir”. Tarafsız, yansız ve doğruları çekinmeden ifade eden ve topluma sunan bir basın hukukun üstünlüğü ilkesine göre yönetilen bir devlette ayrıcalıklı bir role sahiptir ve bu sorumlulukla yayın yapmak zorundadır.

Akademi ve akademisyenler çağdaş toplumlarda lokomotif görevi yapar. Tersinden bakarsak düşüncesini özgürce ifade eden akademisyenlerin oluşturduğu akademiler sayesinde ülkeler çağdaşlaşır. Akademisyenlerde bu misyonun ağırlığını yeterince taşıyabilmeli, kendilerine sağlanan bu toplumsal ayrıcalığı tüm insanlık hatta tüm evren için doğru bir şekilde kullanarak kişisel çıkarlardan ari; bir yandan bilgili, çağdaş düşünceli, üretken bireylerin yetişmesine katkıda bulunurken, diğer yandan da bulundukları yöre ve bölge insanının gelişme, kalkınma ve çağdaşlaşmasına yönelik üretimler yapabilecek fikirler üretebilmeli ve eyleme dönüştürebilmelidir. Kamu otoritesi ise üretkenliğe temel oluşturacak fikirlerin özgürce ifadesinde hiçbir grup veya kişinin etkisi altında kalmadan akademisyene gerekli olan özgürlük ortamını sağlama yükümlülüğünü yerine getirebilmelidir.

Kaynaklar

1. Atilla YAYLA İfade Hürriyeti Nedir ,Niçin Gereklidir? Liberal Düşünce Dergisi, 2009; 50, 159 – 175

2. Joshua J. Mark, Tercüme Eden: Deniz Yılmaz. Sokrates. Dünya Tarih Ansiklopedisi, 2009

3. Monica Macovei. İfade Özgürlüğü Avrupa insan Hakları Sözleşmesi’nin 10. Maddesi’nin uygulanmasına ilişkin kılavuz İnsan hakları el kitapları, No. 2. Türkiye Barolar Birliği Yayınları : 88 TBB-İHAUM : 6

4. Ulaş Kıran. İfade Özgürlüğü Nedir?- Özneler, Kapsam, İçerik, Araçlar. Sarkaç 2019

[aksaminsefasi]

Türkiye’de Leprayı Bitiren Bilim İnsanları: Prof. Dr. Türkan Saylan, Prof. Dr. Atıf Taşpınar, Doç. Dr. Ethem Utku

25 – 31 Ocak Dünya Lepra (Cüzzam) Haftası olması nedeniyle hem leprayı hatırlatmak, hem de ismi Lepra ile özdeşleşmiş Prof. Dr. Türkan Saylan Hocamız başta olmak üzere bu konuda önemli çalışmalar yapmış ve katkıda bulunmuş diğer bilim insanlarını anmak amacıyla bu yazı kaleme alındı.

Toplumu lepra hakkındaki yanlış bilgilerden arındırmak, lepralı hastalara karşı alınabilecek yanlış tavırları, bilgisizlik sebebiyle oluşan korkuları ortadan kaldırarak, hastalığın erken teşhis edilmesini sağlamak amacıyla Dünya Sağlık örgütü (DSÖ) tarafından Ocak ayının son Pazar günü Dünya Lepra Günü ve takip eden hafta Lepra Haftası olarak belirlenmiştir. Haftanın diğer bir amacı da lepralı hastaları topluma kazandırmaktır.

1973-1979 yılları arasında eğitim gördüğüm Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi beşinci sınıfta Deri ve Zührevi hastalıklar (Şimdilerde Dermatoloji veya Cilt Hastalıkları olarak da adlandırılıyor) stajında ilk kez karşılaşmıştım halk arasında cüzzam olarak bilinen lepralı hastalarla. Çoğunun yüzünde, el ve kollarında şekil bozuklukları vardı, hocamız Prof. Dr. Atıf Taşpınar hastaların duyu kaybı nedeniyle sıcağı hissetmedikleri için oluşan yanıklar sonucunda bu şekil bozukluklarının meydana geldiğini söylemişti. Atıf Taşpınar hocamız dermatoloji uzmanı olduğu 1963 tarihinden ölümüne kadar (1996) hem dermatoloji hemde lepra alanında ülkemizde ve yurt dışında önemli çalışmalar yaptı. Dermatoloji Stajında gördüğüm lepralı hastalar dışında 43 yıllık hekimlik hayatımda konunun uzmanı olmadığım ve lepranın da ülkemizde hastalıkla savaş sonucu yok olma noktasına geldiği için olsa gerek lepralı hasta ile hiç karşılaşmadım. Ama hastalığı bir isim sayesinde, Türkiye Tıp Tarihinde ismi lepra ile özdeşleşen ve Türkiye’de lepra ile savaş denildiğinde ilk akla gelen isim olan Prof. Dr. Türkan Saylan Hoca sayesinde hiç unutmadım. Hocayı değişik zamanlarda yaptığı konferanslarda dinleme şansım olmuştu. Fiziki olarak ilk karşılaşma ise Profesörlüğe yükseldiğim yılı takib eden akademik yılda hocamızın bir konferans vermek üzere üniversitemize geldiği, 2005 yılı 14 Martında profesörlük cüppe giyme töreninde oldu. Son derece sade giyimli, kızıl kısa saçları ile içimizden biriydi Hoca, iki anlatısı aklımda yer etmiş. İlki beyaz doktor gömleği ile ilgiliydi. Biz profesörlük cüppeleri ile oturuken o bu cüppelerin akademik anlamda bir anlamı varsa da kendisinin her zaman temizliği, dürüstlüğü simgelediği için beyaz doktor gömleğini çok kutsal ve değerli bulduğunu ve hastanede olduğu sürece herzaman gururla giydiğini söylemişti. Diğeri ise yanlış giden şeylerden şikayet etmek yerine onu düzeltme yolunda çaba harcamak gerektiğini ancak o zaman çağdaş bireyler ve toplum olabileceğimiz idi. Kendisi yaşamı boyunca çok önemli iki eserle yaşamında bunu göstermişti. Biri lepra ile bilimsel anlamda mücadele ederek ülkemizde lepranın kökünü kurutması, diğeride kız çocuklarının eğitimine büyük katkısı olması nedeniyle kurduğu ve benimde çalışmalarına aktif olarak katıldığım Çağday Yaşamı Destekleme Derneği idi. Aklımda kalan başka bir anlatıda uzun süre çektiği hastalığı ile ilgili idi. Kendisi meme kanseri idi. Ameliyat, kemoterapi, ışın tedavisinden bir süre sonra hastalık tekrarlamıştı. Ancak o hiç hastalığına sığınmadan adeta onla dalga geçercesine “kemoterapi günü gidip ilacımı alıyorum biraz beni sarsıyor ama akşam yapacağım konuşmama engel olmuyor” diyerek adeta kansere meydan okuyordu çelik yürekli hocamız.

Lepra oldukça eski bir hastalıktır, tarihi ile ilgili en eski kayıtlar milattan önce 1550 de Mısır papirüslerinde görülür. Tarihi bu kadar eski olmakla birlikte esas olarak ortaçağ Avrupa’sını kasıp kavuran bir hastalıktı lapra, o devirlerde lepralı insanlara dokununca veya onların ortamda bulunması ile hastalığın bulaştığı, hatta lepralı hastaların lanetlenmiş oldukları düşünülerek toplumdan soyutlanıyor, yüzleri ve vücutları tamamen kapatılıyor hatta yaşama alanlarından uzak kuytu bölgelerde ölüme terk ediliyorlardı.

Lepra, esas olarak verem mikrobuna benzer bir bakterinin (Lepra basili) neden olduğu kronik bir enfeksiyon hastalığıdır. Lepra mikrobu ilk olarak 1876’da Norveçli bilim insanı Dr. Gerhard Armauer Hansen tarafından keşfedildiği için “Hansen Hastalığı” olarak ta bilinmektedir. Tek bulaş kaynağı insandır. Özellikle hijyen koşullarının kötü olduğu ortamlarda ağız ve burun salgıları ile uzun süreli yakın temas sonucu bulaşır hastalık. Lepra basili çok yavaş ürediği için alındıktan yıllar sonra hastalık meydana gelir. Bu süre bazen 25 yıla kadar uzayabilir. Ciltte derin yaralardan değişik boyutlarda yumru ve kızarıklıklara kadar değişen deri lezyonlarına ve sinirleri tahrip ederek duyu kaybına yol açar. Özellikle el, ayak, kol, bacak ve yüzde olan duyu kaybı travmalara açık bu bölgelerde yaralanmaya ve şekil bozukluklarına yol açar. Günümüzde uzun süre kullanılan antibiyotiklerle tedavisi mümkündür. Erken tanı ile tedavisi başlanan hastalarda herhangi bir sakatlık veya yan etki meydan gelmeden hastalık iyileşir. Tedavide tıbbi uygulamalarla birlikte hastaların hayata küsmelerini önlemek de büyük önem taşır. Bu yüzden lepra tanısı konan kişilerin toplumun bir parçası olduğunu unutmadan; yeterli anlayış, sevgi ve desteğin gösterilmesi tıbbi tedavideki başarıya katkı sağlar.

Ortaçağda Avrupa’da hijyen kavramının olmaması nedeniyle çok yaygın olan bu hastalık 19. yüzyıl başında etkeni olan lepra basilinin bulunması ile daha tanınır ve bilinir hale gelmiştir. Hastalığın tanınıp bilinmesi ve antibiyotiklerin keşfi ile hastaların zamanında teşhis ve tedavi edilmesi sonucunda, ortaçağda adeta pandemi halinde seyreden hastalığın sıklığı günümüzde oldukça azalmıştır.

2016 yılında dünya genelinde yaklaşık 250000 kişide lepra görülmüş ve vakaların yarıdan fazlası Hindistan’dan bildirilmiştir. Brezilya ve Endonezya yüksek vaka sayısı olan diğer ülkelerdir. DSÖ ne göre yeni vaka tespit oranı 2016 yılında her 100000 kişide 2.9 dur.

Ülkemizde lepra hastalığı bildirimi zorunlu bulaşıcı hastalıklar kapsamındadır. DSÖ lepra için eradikasyonu yani hastalığın kökünün kazınmasını, hastalık görülme sıklığının 10.000 de 1 vakanın altına indirilmesi olarak tanımlamıştır, ülkemizde de hastalık görülme sıklığı 10,000 de 1 in altında olup DSÖ ye göre hastalığın kökü kazınmıştır. Ülkemizde lepra ile mücadele, ilk olarak Prof. Dr. Mazhar Osman’ın 1919’da Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi’nde, lepralı hastalar için açtığı özel bölümde başlamış, lepra ile kurumsal olarak mücadeleyi ilk başlatan ise Dünya Sağlık Örgütü Eksperi Prof.Dr.Gay Prieto tarafından Türkiye’deki Cüzzamlıların babası olarak bahsettiği ebfeksiyon hastalıkları uzmanı Doç. Dr. İbrahim Ethem Utku olmuştur. Doç. Dr.İbrahim Ethem Utku 1957 yılında “Cüzzam Savaş ve Araştırma Derneği”ni, 1962 de“Lepra Eğitim ve Araştırma Araştırma Enstitüsü”nü kurarak lepra konusunda modern klinik çalışma ve araştırmaların başlamasına ve eğitim faaliyetlerine öncülük etmiştir. 1962 yılında Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi ile Sağlık Bakanlığı arasında bir protokol hazırlayarak benimde Tıp Fakültesinde okurken girişte sözünü ettiğim ilk lepralı hastaları gördüğüm yer olan Lepra Eğitim ve Araştırma Enstitüsü’nü açmıştır. 24 Temmuz 1964 tarihinde Hakkari yolunda yaşanan bir trafik kazası sonucunda genç yaşta ve en verimli çağında hayatını kaybetmiştir.

Ülkemizde Lepra ile savaşta başarının dönüm noktası Prof. Dr. Türkan Saylan ve arkadaşları tarafından 25 Ocak 1976 yılında 23. Dünya Cüzzam gününde “Cüzzamla Savaş Derneği”nin kurulması ve yönetim kurulunun göreve başlamasıyla olmuştur. Derneği kurduğunda genç bir uzman doktor olan Türkan Hoca tüm Anadolu’yu karış karış gezmiş, Mahatma Gandi’nin söylediği “Cüzzamla savaşta, sadece tıbbi tedavi ile değil, hayata küsen insanlara yaşama sevincini yeniden kazandırmakla zafere ulaşılır” sözlerini ilke edinerek hastalara dokunmuş, kucaklamış ve hepsinin terdavisini kendi elleriyle sağlayarak topluma kazandırmıştır. Bu çalışmaları tüm dünyaca tanınmış, takdir edilmiş, DSÖ de lepra konusunda danışmanlık hizmeti vererek, Uluslararası Cüzzam Derneği’nin kurulmasına yardım etmiştir. Bu çalışmaları kendisine 1986 yılında Gandhi Ödülü’nü kazandırmıştır

Cüzzamla Savaş derneği 27 Nisan 2019 tarihinde “Cüzzamla savaşın efsane ismi sevgili Prof.Dr. Türkan Saylan’ın anısını yaşatmak için; tüm dünyaya örnek olan çalışmalarını, tüm belgeleri ile gelecek kuşaklara ulaştırmak üzere Cüzzamla Savaş Derneği Türkan Saylan Lepra Anı Evi’ni ziyarete açıyoruz” başlığı ile hocanın isminin yaşayacağı Lepra Anı Evi’ni açarak vefa borcunu yerine getirdiğini duyurmuştur.

Günümüzde ülkemizde lepra hastalarının tedavi ve takipleri deri ve zührevi hastalıklar klinikleri ve Deri ve Zührevi Hastalıklar Dispanserlerinde yapılmaktadır. Hastalığın tedavisinde kullanılan ilaçlar Sağlık Bakanlığı tarafından ücretsiz karşılanmaktadır.

Dünya Lepra Haftası’nda başta Türkan Saylan, Atıf Taşpınar ve Ethem Utku Hocalar olmak üzere leprayla savaşta emeği geçen tüm hocalarımızı saygı ve rahmetle anıyor, hayatta olanlara sağlık ve uzun ömürler diliyoruz.

Kaynaklar ve okuma önerileri

1. Serdar, M. / Ortaçağ Avrupasında Tanrının Laneti Cüzzam ve Cüzzam Evleri Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi. II, (2014): 100-110

2. LEPRA HAFTASI - Afyonkarahisar İl Sağlık Müdürlüğü. https://afyonism.saglik.gov.tr

3. Elif Şahin Hamidi. Cüzzamlılara adanmış bir hayat: Türkan Saylan, Gazete Duvar 25 Ocak 2020

4. Cüzzamla Savaş Derneği. http://www.cuzzam.org.tr TARİHÇE

5. Cüzzamlıların Babası Etem Utku | Cumhuriyet İnsanları Portreleri. https://portreler.fisek.org.tr

6. Lepra Alanında Çalışmış Öncü Hocalar - Cüzzamla Savaş ...http://www.cuzzam.org.tr

7. Ayşe Kulin. Türkan & Tek ve Tek Başına - Everest Yayınları , 2009

[aksaminsefasi]

ACININ, HÜZÜNÜN, KEDERİN VE KAHRAMANLIĞIN ADI: SARIKAMIŞ

Tarihi insanlık kadar eski olan savaşın nedenleri zamana, topluma, yere göre değişir. Amacı ne olursa olsun barışçıl bir düşüncede kabul edilmesi imkansız olmalıdır savaşların. Barış içinde, herkesin kardeşçe, eşit, özgür ve refah içinde yaşadığı bir dünya günümüzde ne yazık ki ütopik bir düşünceden ileriye gitmez. Gerçek yaşamda amaç savaş çıkarmak ise neden çoktur. Ekonomik, siyasal, etnik, dini nedenlerle tarih boyunca sürekli savaşmıştır toplumlar, ülkeler birbiriyle. İlk insanlık tarihinde varmıydı bilmiyoruz, ancak yazılı tarihle birlikte başlangıçta aileler, sonra klanlar, devamla topluluklar, devletler, milletler ve nihayet dünya savaşları. Bazen milliyetçilik, bazen dinsel, bazen egemen olma dürtüsü ile çıkmıştır savaşlar. Ulusların hafızalarında, savaşların karakterlerini diğerlerinden farklı kılan bazı yer adları, mermere kazılmaşçasına yer etmiş, nesilden nesile aktarılmıştır, Galiçya, Yemen, Çanakkale, Dumlupınar, Sakarya gibi. Ancak hiçbiri Sarıkamış Harekat’ı gibi sonu acı, keder, hüzün ve kahramanlığın birlikte olduğu bir savaş değildir. Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi’nde yaşanmıştır Sarıkamış Harekatı.

Birinci Dünya Savaşı (1914-1918) Avusturya-Macaristan İmparatorluğu veliahtının Saraybosna'yı ziyareti sırasında genç bir Sırplı tarafından öldürülmesi bahane edilerek çıkatılmış ise de; gerçekte neden, Fransız Devrimi ile yayılan milliyetçilik, devletlerin bağımsızlık isteklerinin artması, hammadde ve sömürge arayışı ve devletler arasındaki silahlanma yarışının hızlanmasıdır.

Birinci Dünya Savaşı’nda taraflar İttifak Devletleri ve İtilaf Devletleri olarak ikiye ayrılmış, Osmanlı İmparatorluğu; Almanya, Avusturya-Macaristan, Bulgaristan ve İtalya’nın içinde bulunduğu ittifak devletleri tarafında yer almış, başlangıçta İttifak Devletleri içerisinde yer alan İtalya, daha sonra tarafsız olacağını dile getirmesine rağmen 1915 yılında İtilaf devletleri yanında savaşa katılmış; diğer tarafta ise İngiltere, Rusya, Fransa, Belçika, Sırbistan, İtalya, Romanya, Portekiz, Japonya, Brezilya, Yunanistan ve 1917 yılında savaşa katılan ABD den oluşan İtilaf Devletleri yer almıştır.

Birinci Dünya Savaşı; Taarruz Cephesi olarak adlandırılan Kafkas ve Kanal (Süveyş Kanalı) Cephesi; Savunma Cephesi olarak adlandırılan Irak, Hicaz ve Yemen, Suriye ve Filistin, ve Çanakkale Cephesi; Osmanlı İmparatorluğunun müttefiklerine yardım etmek amacıyla açmış olduğu Makedonya, Galiçya ve Romanya Cephelerinde meydana gelmiştir.

İşte sonu acı, hüzün ve kederle biten Sarıkamış Harekatı; Alman ve Avusturya cephelerinde ferahlık sağlamak amacıyla Kafkas cephesi içinde 22 Aralık 1914 ve 6 Ocak 1915 tarihleri arasında Osmanlı ve Rus İmparatorluğu arasında Sarıkamış ve çevresinde gerçekleşen muharebeler olup Osmanlı İmparatorluğu'nun askeri taktik hataları, ordunun donanımsızlığı ve acımasız ağır kış koşulları ve tifus salgınının yol açtığı asker kaybı nedeniyle büyük bir kırım ve hayal kırıklığı ile sonuçlanmış bir askeri girişimdir.

Balkan savaşından ağır yenilgiyle çıkan Osmanlı ordusunda askerler yorgun, bıkkın, bakışları ürkek ve çekingendi. Orduda tifüs salgını vardı. Erler henüz bir savaşın travma ve yorgunluğunu atlatamamışken Kafkas cephesine gideceklerini öğrendiler. Ayaklarda potinler delik, sırtta elbiseler eski mi eski, çok azında kaput vardı. Çoğunluk delik çarıklıydı. Güneyden gelenlerde ise askeri elbise değil uzun ince beyaz entariler vardı. Erler ufak tefek, zayıf, cılız kavruk Anadolu çocuğuydu, ama analarına sorarsan hepsi “kınalı kuzu”. Yurdun dört bir yanından trenle gelip Sirkeci garında toplanan erlerin çoğu ilk kez deniz görüyordu. Sirkeci garından yandan çarklı Şirket-I Hayriye vapurları ile Haydarpaşa Limanına taşınmış, buradan da vapurlarla Karadenizi aşıp Trabzon Limanına ayak basmışlardı. Sonrasında toplar ve muhimmat araba ve atlarda, onlar yürüyerek Gümüşhane ve Bayburt üzerinden Erzincana, oradan da Erzuruma ulaşmışlardı. Eylül oldumu Erzurum başta olmak üzere Doğu Anadolu’nun doğusunda kış başlardı. İşte bu ağır kış koşulları, ayakta yok başta yok erler, erzak eksikliği gibi namüsait şartlar altında Kafkas Cephesinde Sarıkamış Harekatı gerçekleşecekti.

Kafkas cephesinde 9, 10 ve 11. Kolordulardan ve bir süvarı tümeninden oluşan 3. Ordu görev almış, ilk muhabere bir Kasım’da Sarıkamış’ın 30 kilometre güneybatısındaki Osmanlı sınırını geçen Rus kuvvetlerinin saldırısı ile başlamıştır. Başlangıçta kayıplara rağmen başarılar elde edilmiş, fakat İstanbul’dan Enver Paşa tarafından zamansız gelen emirlerle komuta kademesinde uygunsuz değişiklikler yapılması ve kış koşullarının giderek ağırlaşması sonucu harekat istenilen düzeyde yürümemiştir. Bu nedenle Sarıkamış Harekatı’ında hücum kıtası olan 3. Ordu’yu kendisi kumanda etmek isteyen ve 6 Aralıkta yola çıkmayı planlayan Enver Paşa, yolculuk öncesi ziyaret ettiği Alman komutan Liman Von Sanders (Liman Paşa) Sarıkamış ve çevresinde yolların dar dağ yollarından ve patikalardan ibaret olduğunu ve bu mevsimde yolların karla kaplı olacağını söyleyerek, kuşatma çmberi olarak görev yapacak olan 9. ve 10. Kolordu’nun düşmanın gerisine ve yanlarına ulaşana kadar büyük zorluklar çekileceği ve ulaşsa bile bu kolordulara erzak ve cephane nakliyatı yapılamayacağı söyleyerek, Sarıkamış Harekatı’nın yapılmasına karşı çıkmıştır. Ancak Enver Paşa bunların hepsinin göz önünde bulundurulduğunu, bütün yolların keşfedildiğini veya edileceğini söyleyerek Liman Paşa’nın fikrine katılmamış, 6 Aralık akşamı İstanbul’dan Yavuz zırhlısı ile yola çıkmış ve 12 Aralık’ta da Erzurum’a ulaşmıştır. 3. Ordu komutanı Hasan İzzet Paşa ile Sarıkamış taarruzunun başarı olasılığı hakkında konuşmuş ve Hasan İzzet Paşa kuşatma çemberi dar tutulmak koşuluyla taarruzun başarılı olabileceğini ifade etmiştir. Sonrasında orduyu teftiş eden Enver Paşa, askerlerin büyük kısmının kışa uygun kıyafetlerinin olmadığını, cephanenin ve erzağın tükenmek üzere olduğunu ve zorlukla ikmal edilebildiğini görmüş ve bu konuda suçlu olduklarını düşündüğü komuta kademesinde değişiklikler yaparak yerel imkanlarla eksiklerin giderilmesine çalışılmıştır. Ancak zaten yoksul ve ağır kış koşullarında yaşama tutunmaya çalışan yerel halktan giysi, erzak sağlanamayınca Enver Paşa 3. Ordu askerlerine düşman arazisinden ele geçirilecek ganimetlerle bu mahrumiyetlerin giderileceğine dair vaatler vererek askerleri taarruz için cesaretlendirmeye çalışmıştır. Harekat başlamadan 3. Orduya kışlık kıyafet, erzak, cephane, savaş mühimmatı götüren ‘Bezm-i Alem', 'Bahr-i Ahmer' ve 'Mithat Paşa' gemileri 7 Kasım 1914’de Zonguldak'ın Ereğli İlçesi açıklarında Rus donanması tarafından batırılmıştır.

Ordu maddi imkansızlık içinde olmasına rağmen 3. Ordu komutanı Hasan İzzet Paşa’nın kendisi gibi Ruslara taarruz etme fikrinde olduğunu gören Enver Paşa Taaruza karar vermiştir. Ancak bu karardan sonra durumun vehametini nihayet kavrayan Hasan İzzet Paşa bu taarruzu yürütecek kuvvet ve kudreti kendinde bulamadağını belirterek görevinden istifa etmiş ve Enver Paşa 3. Ordu komutanlığını kendisi üstlenmiştir.

Taarruz öncesi 3. Ordu 96500 askerle sayı bakımından Rus ordusundan üstün olmasına ragmen Ruslar kışlık donanım ve destek hizmetleri açısından daha iyi durumdaydı. Her türlü gereksinimşerini Tiflis-Gümrü-Kars-Sarıkamış demiryolu üzerinden sağlama imkânına sahipti. Sarıkamış’tan ileriye ise düzgün şose yollar vardı. Buna karşılık Türk tarafında en yakın demiryolu istasyonu Ulukışla’da olup cephenin 600 km. gerisindeydi. Kağnılar ve yük hayvanlarıyla yapılan sevkiyat ordunun ihtiyaçlarını karşılamaya yetmiyordu. Kadınlar ve çocuklar bile sırtlarında cepheye erzak taşıyordu. Ancak durum, istirahatte bile erzak ihtiyacında zorlanan 3. Ordu’nun taarruz halinde tamamıyla aç kalacağını gösteriyordu. Kışlık giysi donanımı da çok kötüydü. Önceden de bahsedildiği gibi Kafkas cephesine sevkedilmekte olan 100.000 takım kışlık giyim taşıyan gemiler, Rus filosu tarafından Karadeniz’de batırıldığından güney cephesinden gelen askerler arasında hâlâ entariyle dolaşanlar vardı.

Ancak Enver Paşa bu olumsuz koşulları fazla önemsemiyor, başarının dış görünüş ve elbiseyle değil askerlein kalbindeki yiğitlik ve cesaretle kazanılacağına inanıyordu. Bu nedenle 19 Aralık gecesi taarruz emrini imzaladı. Harekât 22 Aralık sabahı başlayacaktı. 11. Kolordu cepheden taarruz ederek Rus kuvvetlerini oyalarken, 10. Kolordu Narman-Oltu-Bardız istikametinde, 9. Kolordu ise Pitgir-Çatak-Kötek yönünde ilerleyerek Kars istikametini kapatıp Aras vadisindeki Rus kuvvetlerini kuşatacaktı. Rus Ordusunun ileri ikmal üssü olan Sarıkamış Türk taarruzunun en önemli hedefiydi ve demiryolu hattının son istasyonu olarak Rus kuvvetlerinin can damarıydı. Birliklerin bütün ihtiyaçları, mühimmatı, cephanesi ve hastahaneleri Sarıkamış’taydı. Ayrıca Sarıkamış, Kars istikametindeki geri çekilme yollarının da kavşak noktasındaydı. Üstelik cephe hattının gerisinde kaldığı için oradaki depoları korumak amacıyla bırakılmış birkaç bölük dışında neredeyse savunmasızdı. Kolay bir hedef gibi görünen Sarıkamış’ın ele geçirilmesi Rus ordusunu gafil avlayıp, yiyeceksiz ve cephanesiz bırakacak, Osmanlı için doğunun en stratejik yerleşimi olan Sarıkamış ele geçirilmiş olacaktı.

Harekât başladığında askerin morali oldukça yüksekti. Kar yağışı ve yoğun sis görünmeden ilerlemeye imkan veriyordu. Enver Paşa ve ordu karargâhı 25.000 kişilik mevcuduyla harekete geçen 9. Kolordu’yla birlikteydi. Kötek yolu kar yüzünden kapalı olduğundan kolordu harekâtın ikinci günü istikametini değiştirerek doğrudan Sarıkamış’a yöneldi. 30.000 kişilik mevcuduyla biraz daha soldan yürüyen 10. Kolordu, 15.000 kişilik Rus askerinden oluşan Oltu grubunu püskürterek ilerlemeye devam ediyordu. Bu şekilde düşman gerilerine doğru hızla ilerleyen kuşatma kolları çok sayıda esir, silâh, mühimmat ve bol miktarda erzak ele geçirdi. Özellikle Oltu ve Bardız’da ele geçirilen bol miktarda erzak, yiyecek sıkıntısını bir hayli hafifletti. Bu sırada ana cepheden saldırıya geçen 11. Kolordu ise Aras vadisindeki asıl Rus kuvvetlerini baskı altına almaya başlamıştı. Şaşkına dönen Ruslar bir kuşatma harekâtına mâruz kaldıklarını anlayamadıklarından Sarıkamış’ı takviye etmek yerine bütün güçleriyle 11. Kolordu’ya yüklenmişlerdi. Bu sebeple 9. Kolordu’nun öncüleri, 25 Aralık akşamı Sarıkamış’a 4-5 km. mesafede bulunan ve kasabanın kilidi konumunda olan Bardız Geçidi’ne ulaştıklarında yaşlı depo birlikleri ve demiryolu işçileriyle istasyonda mola vermiş bazı askerlerden alelacele oluşturulan derme çatma bir Rus müfrezesiyle karşılaştı ve Ruslar bu saldırıya ancak 6 saat dayanabildi.

Bu başarı kuşatma yerine, ordunun saldırıya geçerek Sarıkamış’ı ele geçirme kararı almasına neden oldu, ancak bu acele karar hazin sonun başlangıcıydı adeta. O zamana kadar Türkler lehine devam eden harekatın seyri bir anda tersine döndü. Taarruzun durdurulmasıyla yeniden toparlanmak için vakit kazanan Ruslar Sarıkamış’ta tutunmayı başardı. 24 Aralık gecesi Kafkas Ordusu Başkumandan Yardımcısı General Mişlayevski, kendisiyle birlikte gelen ve içinde bulundukları zor durumu doğru kavrayan Rus General Yudeniç’in ısrarı sayesinde Sarıkamış’ı takviye etme kararı aldı. Böylece ana cepheden sevkedilen destek kıtaları ile 25 Aralık akşamında Sarıkamış’a giren Rus kuvvetlerinin sayısı bir önceki güne göre iki kat artarak dört bini aştı. Buna karşılık geceyi civardaki ormanlarda geçiren yorgun Türk askerlerinin çoğu donarak şehit oldu. Sarıkamış’a yapılan ilk taarruz 26 Aralık sabahı bu şartlar altında başladı. Rus savunması iki sahra topunun şiddetli ateşiyle destekleniyordu. Öğleden sonraya kadar devam eden saldırılardan bir sonuç alınamayınca geride yürüyüş halinde olan birlikleri beklemek üzere taarruzun ertesi sabaha ertelenmesine karar verildi. Ruslar ise yeni destek kıtalarıyla birlikte ağır silâhlarını da kasabaya sokmayı başardılar. 10. Kolordu ise hala Sarıkamış önlerine gelememişti. Tümenlerinden birini Bardız üzerinden Sarıkamış’a doğru sevkeden Hâfız Hakkı Bey, diğer iki tümeniyle Oltu müfrezesini takip ederek Allahüekber Dağları’nın kuzey yamaçlarına doğru ilerleyerek harekât planının dışına çıkıp Sarıkamış’tan uzaklaştı. Bu durum hala başarı şansı bulunan harekatın tamamıyla kaybedilmesine neden olan büyük bir hataydı. Kuşatmanın uzaması zorlu yürüyüşler yapmak zorunda kalan birliklerin ağır kayıp vermesine yol açtı. 26 Aralık’ta başlayan ve on dört saat süren Allahüekber tırmanışında yorgun düşen askerler kucaklarında silâhlarıyla birlikte karlar üzerine düşüp donarak şehid oldular. Durumu iyi olan bazı analar evlatlarını askere uğurlarken ceplerini akide şekeri ile doldurmuşlardı, dondurucu soğuklarda şeker yiyerek hayatta kalabilsinler diye. Ancak yolun sonunda tüm akide şekerleri bittiği için bu önlemde hazin sonu engelleyememişti.

Bazı tarihçi ve araştırmacılar Sarıkamış Harekatı’nın her ne kadar başarısızlıkla ve sayıları farklı kaynaklarda farklı belirtilmekle birlikte 90.000 vatan evladının şehit olmasına neden olduysa da verilen mücadelede zayıflayan Rus ordusunun kendini toparlayamaması nedeniyle müttefiklerine yardım edemeyişi sonucunda İstanbul Boğazına saldırmalarının engellendiğini bildirirek boşa yapılmış bir harekat olmadığı şeklinde yorumlamaktadırlar. Bu düşünce, hali hazırda boğazların Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde ve elinde olması nedeniyle doğru bir saptama olarak görünmektedir ve bu açıdan bakıldığında Sarıkamış Harekatı bir başarı olarak değerlendirilebilir.

Sarıkamış Harekatının üzerinde geçen 107 yılda Allahuekber dağında donarak şehit olan vatan evlatları hiç unutulmamış, üzerlerine şiirler, destanlar yazılmış, acıklı türküler yakılmıştır. Her yıl 22 Aralık- 15 Ocak tarihleri arasında Sarıkamış’ta aziz şehitlerimiz için yürüyüş ve anma ekinliği yapılmakta, yurdun her tarafında, donarak şehit olan vatan evlatları şükran ve minnetle anılmaktadır.

Evet Sarıkamış Harekatı acının, hüzünün ve kederin adıdır ama, aynı zamanda büyük bir kahramanlığın da adıdır. 107. anma yılında şehitlerimizi rahmet, minnet ve şükranla anıyor, aziz hatıraları önünde saygıyla eğiliyoruz. Ruhları şad olsun.

Kaynaklar

1. SARIKAMIŞ Beyaz Hüzün, İsmail Bilgin, 2006

2. Ateşe Dönen Dünya SARIKAMIŞ, Prof. Dr. Bingür Sönmez, Reyhan Yıldız, 2013

3. Sarıkamış Harekatı, Vikipedi

4. SARIKAMIŞ HAREKÂTI, Kafkas cephesindeki Ruslar’a karşı kış mevsiminde girişilen büyük askerî harekât. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Tuncay Öğün

5. Hümmet KANAL. Sarıkamış Harekâtı Esnasında Cephede Yaşananlar ve Anadolu’ya Etkileri DTCF Dergisi Cilt 54, Sayı 2:87-114 (2014)

*Bu makale www.alademilakil.com da yayınlandı

[aksaminsefasi]

Tıpta İstişare

Doğrusu bugüne kadar hemen hiç kullanmadığım bir kelime ile ilgili yazı yazmak isteği biraz da kelimenin farklı dillerdeki karşılıklarından birinin “TIP” la çok ilgili olması nedeniyle oldu. Arapça’ dan dilimize girmiş olan “istişare”, “yol gösteren” anlamına gelen “şara” sözcüğünden türemiş olup, Türk Dili Kurumu sözlüğünde anlamı “ danışma” olarak geçiyor. “İstişare etmek” ise “danışmak” olarak anlamlandırılmış. Buradan hareketle “istişare eden” “danışan”, “istişare edilinen”, “danışılan” kelimelerini de türetmek mümkün. Bu türetmelerden görüldüğü gibi “istişare” en az iki kişi arasında olmakta, danışılan kişi danışana yol göstermektedir.

“İstişare” nin “TIP” ile ilgisi Fransızca “consultation” dan okunduğu şekliyle dilimize girmiş olan  “konsültasyon” kelimesi ile eş anlamlı olmasıdır. Sözlük anlamı fikir alışverişinde bulunma, danışma ve istişare olan “konsültasyon” bir doktorun kendi branşı dışında teşhis etmekte zorlandığı hastalıklar için konunun uzmanı hekimlere danışması, yardım almasıdır. Örneğin şeker hastalığı olan bir hastayı takip ve tedavi eden bir iç hastalıkları veya endokrin hastalıkları uzmanının; şeker hastalığında sıkça görülen göz problemini göz hastalıkları uzmanına, sinir sistemi ile problemleri nöroloji uzmanına danışması; ya da safra taşı  ve şeker hastalığı olan hastayı ameliyat edecek olan genel cerrahın hastanın şekerinin düzenlenmesi için iç hastalıkları ya da endokrin uzmanına danışması gibi.

Altı yıllık Tıp Fakültesi eğitimini tamamlayıp mezun olan doktor “pratisyen” doktordur. Tıp konusunda vücudun anatomisi, fizyolojisi, koruyucu hekimlik ilkeleri, tanı yöntemleri, genel tedavi prensipleri konusunda bilgiyle donatılmış olarak okulu bitirir. Canlıların en karmaşık ve çoklu organ sistemine sahip olan insanlığın bir o kadar da çok hastalığı ve bunlardan korunma ve tanı yöntemleri,  tedavi prensipleri vardır. İşte bu karmaşıklığın çözümü tıpta uzmanlaşma ile sağlanmaya çalışılmıştır. Günümüzde halk sağlığı, aile hekimliği, acil tıp, spor hekimliği, iç hastalıkları, genel cerrahi, çocuk hastalıkları ve sağlığı, kadın hastalıkları ve doğum, enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji, göz hastalıkları, kulak burun boğaz hastalıkları, kalp ve damar hastalıkları ve cerrahisi, göğüs hastalıkları ve cerrahisi, cilt hastalıkları (dermatoloji), fizik tedavi ve rehabilitasyon, nöroloji, beyin cerrahisi, psikiyatri, ortopedi ve travmatoloji, radyoloji, biyokimya, mikrobiyoloji gibi çok sayıda ana dal ve gastroenteroloji, endokrinoloji, hematoloji, onkoloji, gastroenteroloji cerrahisi, çocuk cerrahisi, radyasyon onkolojisi, gibi yan dallarda uzmanlık eğitimi veren yan dal uzmanlık alanı mevcuttur. Doğaldır ki bu kadar geniş alanda hizmet veren bir bilim dalında Tıp Fakültesi’nden yeni mezun olmuş bir pratisyen doktorun bilgisi genel bilgiler ile sınırlı olacaktır. Daha detaylı bilgi;  süresi branşlara göre 3-5 yıl arasında değişen uzmanlık eğitimi ile elde edilir. Bu eğitim boyunca pratisyen doktorun unvanı “uzmanlık öğrencisi” veya “asistan” olur. Uzmanlık eğitimini tamamlayıp tezini yazan ve uzmanlık sınavını başaran uzmanlık öğrencisi veya asistan, iç hastalıkları uzmanı (dahiliye uzmanı veya dahiliyeci), genel cerrah, kardiyolog, radyolog, nörolog, psikiyatrist, gastroenterolog, endokrinolog, hematolog, onkolog gibi eğitim gördüğü uzmanlık alanının uzmanlık unvanı ile anılmaya hak kazanır. Tıpta konsültasyon ancak yukarıda bir kısmının isminden bahsedilmiş olan uzmanlık alanlarından birinde uzmanlık eğitimini tamamlamış olan “uzman doktor” ile yapılır. Bazen de hastanın durumu daha karmaşık olup birden fazla doktor aynı anda konsültasyon yaparak hasta için en doğru tanı ve tedavinin yapılması (hastalığın yönetimi) sağlanır. Bazı  hastalıklar ve branşlarda ise hasta için en uygun hastalık yönetimi birkaç doktorun ortak kararı ile alınması gerekir ki bu da bir tür “danışma kurulu” olan “tıbbı konsey” lerin ortak kararı ile elde edilir. Örneğin karaciğer kanseri (hepatosellüler kanser) olan bir hastada hastalığın yönetiminin nasıl yapılacağı içinde gastroenterolog, hepatolog, karaciğer nakli yapabilen genel cerrahi veya gastroenteroloji cerrahisi uzmanı, girişimsel radyolog ve onkolog tan oluşan “hepatosellüler kanser konseyi” ile kararlaştırılır. Yine birçok kalp hastasında hastalığın  ilaçla mı, anjiografik yöntemlerle mi yoksa ameliyatla mı tedavi edileceği “kardiyoloji ve kardiyovasküler cerrahi konseyi”nde karara bağlanır. Bütün bu danışarak karar almanın (istişare etmenin, konsültasyon yapmanın) amacı hastaya en az zarar vererek en fazla yararı sağlamaktır.

Kuşkusuz kullandığımız her kelimenin öz dilimiz olan “Türkçe” olması hepimizin arzusudur. Karamanoğlu Mehmed Bey‘in 13 Mayıs 1277’de “Bugünden sonra hiç kimse divanda, dergâhta, bargâhta, mecliste ve meydanda Türkçeden başka dil konuşmayacak” fermanı ile güzel Türkçe’miz “devlet dili” ilân edilmiştir. Ancak zaman içinde dünya üzerindeki bütün dillerde olduğu gibi Türkçeye de birçok dilden girmiş, örneğin “konsültasyon” gibi bazı kelimeler  o kadar benimsenmiş ve kanıksanmış ki bunları Türkçe karşılığı ile veya başka bir kelime ile değiştirmenin pratik bir yararı yoktur. Bu nedenle tıpta yıllardır kullanılan “konsültasyon” kelimesinin “danışma” ile değiştirilmesi çok olası görünmediği gibi “istişare” kelimesi de tutkunları tarafından kullanılmaya devam edecektir.

[aksaminsefasi]

Bir zamanlar “ Yerli Malı ve Tutum Haftası “vardı

Bugün on iki Aralık “Yerli Malı ve Tutum Haftası”. Yarım asır önce okullarımızda coşkuyla kutladığımız.

Ev ödevimiz beyaz bir karton üzerine küçük beyaz kağıtlardan kese şeklinde kesip yapıştırdığımız üst kısmına ismini yazıp içlerini o zaman yurdum topraklarında yetiştirip tükettiğimiz mercimek, nohut, fasulye, mısır, buğday , arpa, sımışka (ay çekirdeği) fındık, fistık, ceviz, dut, erik ve incir kurusu ile doldurduğumuz yerli malı panoları olurdu. En güzel panoyu yapan o zamanlar en büyük ödül olan "aferin”i kazanırdı.

Ayrıca evlerimizden getirdiğimiz portakal, elma, pestil, hurma ve diğer kuru yemşileri Sümerbank’tan alınmış patiska masa örtüleri ile örttuğümüz sıralarımızın üstüne dizer "Yerli malı yurdun malı her kes onu kullanmalı" dizeleri ile başlayan şarkıyı hep birlikte söyledikten sonra meyveleri, kuru yemişleri afiyetle yerdik.

Günümüzde ne çok ihtiyacımız var tutumlu olmaya ve yerli malı üretip hem kullanmaya hem de satmaya. Tüketim çılgınlığının az ya da çok tüm dünya ülkelerini ele geçirdiği bu zamanda doğayı, çevreyi korumak, azla yetinmek, sadece kendimizi değil doğadaki tüm canlıların yaşam hakkına saygı duymak temelde tutumlu olmakla başlar. Ne kadar az tüketirsek o kadar az karbon salınımı ve iklim değişikliğine yol açarız. Kış mevsiminin başlangıcı olan, normal koşullarda her yerin karla kaplı olması gereken aralık ayında ne yazık ki anormal sıcak günler yaşıyoruz. Ortalama on yedi derece. Gelecekte sıcaklık derecesi ve sıcak günlerin sayısı daha da artacak.. Sıcaklık ve sıcak günlerin sayısı arttıkça yağışlı günler azalacak, su havzaları giderek azalıp yok olacak. İçeceğimiz tüm tatlı su kaynakları kuruyacak. Artan sıcaklık nedeniyle dünyamızın “kara gün akçesi” olan buzulları eriyecek. Ellerimizde son model akıllı telefonlar, bilgisayarlar tabletler; içinde yaşadığımız elektronik eşyayla donatılmış akıllı evler, ofisler; ihtiyaçlarımızı karşılamaya yönelik kullanacağımız sürücüsüz araçlar, evden yönettiğimiz dronlar bizi kurtarmaya yetmeyecek. Ya susuzluktan yada eriyen buzulların tüm dünyayı sular altında bırakmasından yok olup gideceğiz. Eğer yakında gerçekleşmesi kaçınılmaz olan bu gelecek senaryosu gerçek olmasın istiyorsak, çocuklarımızın, torunlarımızın haklarını şimdiden gasp etmek istemiyorsak bu günden tüketim çılgınlığına dur dememiz gerekiyor. Bireysel olarak ben ne yapabilirim diye düşünmek yenilgiyi baştan kabul etmektir. Unutmayalım ki iyiye giden her yol bireyin üstüne döşen görevi yapmasıyla başlar. Toplumlar, devletler, hükümetler, yöneticiler bireylerden oluşur. Biz bugün ,bu anlamlı günde bireysel olarak bilinçli tüketici ve tutumlu bireyler olmaya karar verirsek yok oluşu durdurmanın milat’ını başlatmış oluruz.

Bugün on iki Aralık’ın önemi; tutumlu olmayı vurgulamasının yanında bir diğer önemide ulusal üretime önem vermesidir. Çok uzak değil ülkemizin dünya ülkeleri içinde kendi kendini doyurabilen ilk yedi ülke içinde yer alması, Konya ovasının tahıl ambarı, Kars’ın hayvancılık, süt ve süt ürünleri, bal üretimi ile anılması; Ege, Marmara ve Akdeniz’in zeytin ve zeytin yaği üretiminde başı çekmesi. Peki ne oldu bize de mercimeği Kanada’dan; fasulyeyi, nohutu Çin’den, samanı Balkanlar’dan, buğdayı Rusya’dan, mısırı Amerika’dan, ineği Brezilya’dan, peyniri küçücük Hollanda’dan ithal eder hale geldik. Hiçbirini üretmediğimiz her türlü son model elektronik aleti çılgınca kullanmaya başladık. Çünkü biz toplum olarak yozlaşmaya, değer yargılarımızdan uzaklaşmaya, bencilleşmeye başladık. Toplumsal düşünceyi, empatiyi, iyilikseverliği bunlarda neymiş diyerek burun kıvırıp bıraktık. Varsa yoksa batı özentisi içinde yaşamaya, Türkiye gerçeği ile ilgisi olmayan, şatafatlı hayatları, mafyatik kirli ilişkileri yansıtan televizyon dizilerini izleyerek, köyleri hızla boşaltıp kentin varoşlarında, herhangi bir üretim yapmadan, kentlilik kültüründen yoksun, varolmak için her türlü yola başvurmayı mübah sayarak ayakta durmaya çalıştık. Oysaki köylerimizde iyi kötü hemen her evde birkaç koyun, inek, kaz, tavuk, hindi, at, eşek oluardu. İnsanlar ihtiyaçları olan et, süt, yogurt, peynir, tereyağı, yumurtayı kendisi üretir, ulaşımını at yada eşekle sağlardı. Hemen her evin bahçesinde bir kuyu ve kuyularda su olurdu, birçok köyün yakınından veya içinden şimdi hepsi kurumuş olan küçük dere ve çaylar akardı. Birçok çocuk yüzmeyi bu dere ve çaylarda öğrenirdi, Tarlada çayırda çalışan çiftçiler, rençberler akşam olup terden sırılsıklam kesildiklerinde bu derelerde çaylarda çimer, elbiselerini yıkayıp yaz güneşi altında kurutup giyerek evlerine temiz pak dönerlerdi. Kuşkusuz bugün 21. Yüzyılda insanlar hala bu koşullarda yaşasın gibi bir özlem ve iddiada değiliz. Vurgulamak istediğimiz esasen üretim esaslı olan köy yaşantısının çağın gerçeklerine uygun olan daha iyi ve sağlıklı yaşam koşullarında devam etmesidir. Dünyada artık daha az karbon salınıma yol açması nedeniyle aile tipi tarım ve hayvancılık özendirilmektedir. Endüstriel tarım ve hayvancılıktan hem sağlıklı beslenmeye uygun olmadığı, hemde aşırı karbon salınımına yol açması nedeniyle vazgeçilmesi gerketiği çevre bilimciler tarafından dile getirilmektedir. Bu nedenle Türk köylüsünün ta Orta Asya’dan beri çok iyi bildiği kendi öz yaşam biçimine dönerek aile tipi tarım ve hayvancılığı yapması ve yünetim erkininde bu yönde teşvik edici ve yardımcı olması gerekir. Köy yaşantısında mimari şimdiki gibi doğanın büyük oranda tahribine yol açan, beton yığını, gökyüzünü delercesine dikine doğru yükselen binalardan oluşmaz. En fazla iki katlıdır evler ve alt kat kışın ısısından faydalanmak için hayvanların kullandığı ahırlardır. Bu tip bir mimari çağın gerektirdiği sağlıklı şebeke suyu, elektriği ve kanalizasyon sistemi ile donatıldığında, köy halkının temel sağlık, eğitim, iletişim ihtiyaçları yerelde temin edildiğinde, ürettiği değerini bulduğunda elinde kalıp çürümediğinde, emeğinin karşışığını aldığında hiç bir köylü vatandaşın şehire göç etmek isteği, arzusu olmayacaktır. Köyünde kendi tarlasının, ahırının efendisi olacak; şehirde inşaat işçisi, apartmanlarda kapıcı yada işçi pazarına erkenden gidip kışın soğukta titreyerek yazın sıcakta terleyip bunalarak günübirlik iş bulma umuduyla beklemek yerine.

Son söz; kendi ürettiklerimizi tüketebileceğimiz, yerli malı ve tutum haftasını tekrar coşkuyla kutlayacağımız günlerin gelmesi umuduyla "Yerli malı ve tutum haftası"kutlu olsun.

[aksaminsefasi]

Hayatıma Dokunan Öğretmenlerim

Altı yaşında başladım okuyup öğrenmeye, altmış yıldır devam ediyor. Her sabah yeni bir heyecanla uyandım güne, bugün ne öğreneceğim diye. Bu heyecanı bana veren, öğrenme yolculuğumda birçok öğretmenim oldu yolumu aydınlatan. İşte onlardan bir seçki sizlere, ben de iz bırakanlardan.

Bir öğretmenim vardı ilkokul ikide ismi Edibe Şeki, ilkokul birinci sınıfı yaşım küçük olduğu için köyde okumuştum altı yaşımda ikinci sınıfta naklim alındı Sarıkamış Kazım Karabekir ilkokuluna. Babam önce müdürün odasına götürdü okula kaydım yapıldı, sonra 2 B sınıfına götürüp Edibe öğretmene teslim ettiler. Üç kişilik sırada dördüncü kişi olarak sıkıştım kenarda. Edibe öğretmen şişmanca kır kısa saçlı önden düğmeli ve iki cebi olan siyah önlük giymiş derse bıraktığı yerden devam etmeye başladı. Biraz soğuk buldum ve korktum anlattığı her şeyi can kulağı ile dinledim gerektiğinde defterime yazdım çokça ödev verdi, eve gider gitmez hemen ödevlerimi dikkatlice yaptım öğrendiklerimi tekrar ettim böyle yaparsam öğretmenimden korkumun azalacağını ve daha yumuşak davranacağını düşündüm, bu düşüncem kısmen doğru çıktı ben hep çok çalıştım, Edibe öğretmenimde biraz olsun yumuşadı. Üçüncü sınıfta da bizi okuttu Edibe öğretmen ve yaşam boyu unutamayacağım bir olayı yaşamama neden oldu. Ödevini yapmayan bir erkek öğrenciyi tahtaya kaldırıp kulaklarından tutarak yukarıya kaldırıp tekrar yere vuruyor bir yandan da arkadaşımızın sümüğü akıyordu hem çok üzücü bir tabloydu hem de çocuk halimizle sümüğün akması komik gelmiş olacak ki, biz diğer öğrenciler gülmeye başladık ben ve yanımda oturan arkadaşım en öndeydik, zaten çok sinirli olan öğretmenimiz ikimizide dövdüğü arkadaşımızın yanına dikti ve aynı şekilde bizim kulaklarımizdan tutup silkelemeye başladı. Benim kulağımda egzema vardı ve şarıl şarıl kanamaya başladı, ama öğretmenimiz buna hiç aldırmadan siniri yatışıncaya kadar dövmeye devam etti. Tabii o tarihlerde evde bunu anlatmak öğretmeni şikayet etmek gibi şeyler yoktu, evde anlatsanız zaten suçlu siz kabul edileceğiniz için bir de azar işitecektiniz.

Bu olayı günler ve geceler boyu kendi içimde sorguladım sınıftan başka sınıfa geçebilir miyim diye düşündüm öğretmenime kinlendim kızdım ama hepsini içimde kendi kendime yaşadım. Sonra daha fazla çalışarak biran önce okulun tatil olmasını bekledim.

Dördüncü sınıfta çok şükür öğretmen değişti, Edibe öğretmenin kocası Reşat Şeki. Karısının tam tersi uzun boylu yakışıklı yüzü hep güleç ilk kez dördüncü sınıfta okumaya başladığımız tarih ve coğrafyayı bize sevdiren güzel adam, hafif kır dalgalı saçları arkaya taralı hep kibar hep güleryüzlü Reşat öğretmenim benim.

Beşinci sınıfta Alaattin Solmaz okuttu bizi, ilk kez çalışkan öğrencinin ödüllendirildiğini gördük onda ödevlerimizi, yada yazılı kağıtlarımızı beğendiğinde sadece en yüksek not olan beş vermekle kalmaz etrafını beğeni derecesine göre yıldızlarla süslerdi, buda bizi daha çok yıldız kazanmak için hevese getirirdi.

Bir öğretmenim vardı benim ortaokul birinci sınıfta, tarih öğretmenim Reyhan, zaten sevdiğim tarih dersini bana daha da çok sevdiren. Notlar ortaokulda on üzerinden veriliyordu tarih notum hep ondu. Ortaokulda öğrenciler hatıra defteri tutmaya başlamışlardı, genelde hazır satılan süslü hatıra defterlerinden, benim öyle bir lüksüm olmadığı için küçük esnaf olan babamın sarı saman renkli küçük not defterlerinden birini renkli kaplama kağıdı ile kaplayıp üzerini süslü yazıyla hatıra defteri yazarak oluşturmuştum kendi hatıra defterimi.

Önce Reyhan öğretmenime verdim hatıra yazması için evde yazar getiririm dedi. Ertesi gün kırtasiyeden alınmış ve içine "Sevgili Ülkü, ileride çok başarılı ve iyi bir insan olacağına inanıyor gözlerinden öpüyorum" notu yazılmış yeni bir hatıra defterini armağan etti bana. Bu benim yaşamımda aldığım en önemli hediye, Reyhan öğretmenim de yaşam rehberim oldu

Bir öğretmenim vardı benim, ismi Nuriye Banaz. Üç lise sınıfında da biyolojiyi bize sevdiren ve okutan sevgili öğretmenimiz. İlk kez onun sayesinde bir kitabın tüm konularını işleyip kitabı bitirmiştik. Lise üçüncü sınıfta jeoloji dersini de Nuriye öğretmen okutuyordu. Yazılı sınavın birinde beş soru sormuştu ben ilk üç sorunun cevaplarını kağıdın on yüzüne yazmış dalgınlıkla bitti diyerek öğretmenime vermiştim, sonra fark ettim eksik yaptığımı ve öğretmenime mahcup olacağım diye o kadar üzüldüm ki ne yapacağımı bilemedim alacağım eksik not umurumda değildi eksik cevap yazmış olmak kahrediyordu beni. Öğretmenimiz yazılı kağıtlarını da çok çabuk okurdu ve hemen ertesi ders bize bildirirdi. Sınav olduğumuz gün son derste onun dersi idi notları not defterinden okurdu başım önümde biraz mahcubiyet biraz korku ile beklerken " Ülkü Atilla 10" dediğini duydum kulaklarım uğuldadı, başım döndü başımı doğrultup öğretmenime baktığım da güler yüz ve sevecen bir şekilde bir anne şefkati ile bana baktığını sanki içinden mahcup olma, korkma kızım ben senin çalışkan olduğunu bu notu hak ettiğini biliyorum, sen benim gözümde hep onluk bir öğrencisin dediğini duyar gibi olmuştum sevgili Nuriye öğretmenimin.

Üniversitede de çok emeği geçti tüm öğretmenlerimin. Ama ben Kazım Türker öğretmenimi çak az sözle nasıl çok şey anlatılabildiğini gösterdiği için, Ayhan Çavdar öğretmenimi güçlü bilim kadını nasıl olunur örneğini sergilediği için, Rıdvan Ege öğretmenimi ortopediyi kadın doktorlar da yapabilir diye staj sırasında bana gel ortopedist ol dediği için, Aysel Gürler öğretmenimi bana "cin kız" adını taktığı ve daha sonra hayat arkadaşım olan Ahmet Sarıtaş’ın "cin kızlar cin cin çiğner" söylemi ile beni cincin sakızları ile tavlayıp eşim olmasına sebep olduğu için hiç unutamadım.

Doktorluk yaşamımda Saliha Yalçın öğretmenimi disiplin çalışkanlık ve takım ruhu ile çalışmayı öğrettiği için; Leziz onaran, Gülay Timuçin, Burhan Şahin, Erdoğan Kovalı, Aysel Ülker, Nurgül Şaşmaz, Gönül Gürkaynak ve Tülin Şahin öğretmenlerimizi bildikleri her şeyi bize tevazu ile cömertçe öğrettikleri, sağladıkları hoş görü ortamında rahat ve huzurla çalışma imkanı verdikleri için minnetle ve şükranla anıyor, yetişmem de emeği gecen tüm öğretmenlerimin Öğretmenler gününü kutluyor hayatta olanlara sağlıklı ve uzun ömür kaybettiklerimize Allah tan rahmet diliyorum

[aksaminsefasi]

İyi bir Akademisyen için Her yer Akademi

“Nasıl bir akademisyen?” konu başlığında makale yazmak için okuma yaparken 4 Ağustos 2021 tarihli Cumhuriyet gazetesi’nin son sayfasında “Açık liseden dünya üniversitelerine” başlıklı bir haber ilgimi çekti ve okuduğum bu haber “İyi Bir Akademisyen İçin Her yer Akademi ” konu başlığını seçmeme vesile oldu. Haberin içeriği şöyle idi: Alp Batu Çavuşoğu isimli bir genç arkadaşımız kişisel gelişim ile ilgili kendine daha fazla zaman ayırabilmek için lise eğitimini “Açık Lise” de tamamlamış. Eğitim süresi boyunca okul dersleri dışında ekonomi okur-yazarlığı kazanabilmek için üniversitelerin halka ücretsiz açık derslerine katılmış, iki yıl boyunca haftanın belirli günleri bir fırında çalışmış, keman çalıyor, balık tutuyor ve yüzüyormuş. Açık öğretim lisesinde zorunlu dersler dışında çok sayıda seçmeli ders alan Alp, matematik, istatistik, mikroekonomi, makroekonomi, kıyaslamalı politika sınavlarını başarıyla tamamlamış; “Collage Board SAT ve Advanced Placement” sınavını da vererek İngiltere’deki Warwick Ünivrsitesi ve King’s Collage of London, Hollanda’daki Amsterdam ve Tilburg Üniversiteleri ve Rusya’daki HSE-ICEF Üniversite’ lerinden kabul almış. Kendisine kariyer planının ne olduğu sorulduğunda öğrenci gözüyle Akademi ve Akademisyende aradığı özellikleri ve kariyer planını şu şekilde belirtmiş ”Prestijli, gelenek ve değerleri olan, uluslararası vizyonu ve çok kültürlü bir sosyolojik yapısının yanında, teoriyi toplumsal meselelerle bağdaştırabilen, üstün eğitim standartlarına haiz, kaliteli akademisyen ve araştırmacılara sahip bir üniversitede lisans eğitimi alarak, yüksek lisansı da yine Avrupa’daki prestijli bir üniversitede tamamladıktan sonra, doktora ve sonrasındaki disipliner ve disiplinler arası farklı çalışmalarıma Amerika’daki ekonomi üzerine en iyi üniversitelerden birinde devam etmek istiyorum. Amacım, kalkınma ekonomisi, bilgi ekonomisi, finans, uluslararası ekonomi, kurumsal finans ve örgütler gibi konuların bir veya birkaçı üzerinde uzmanlaşarak, içinde yaşadığım ve hızlı değişmekte olan toplumu anlayabilmek, toplumun karşılaştığı karmaşık meselelere toplumsal değişimi ve gelişimi tetikleyen kalıcı ve yönlendirici çözümler sunarak katkıda bulunabilmek, Türk milletinin yararına ve insanlığın ilerlemesi yönünde etkili fikir ve icraatlara imza atabilmek”. Alp arkadaşımızın açık lise okuduğu sırada kendi isteği ile yaptığı ve sonunda üniversiteye kabulunu sağlayacak ekonomi alanındaki derinlemesine okur-yazarlık, edindiği hobiler, eğitim ve öğrenim için bir okul binasının çokta şart olmadığını, kişisel yeti ve becerilerin kariyer sahibi olmada temel etmen olarak herşeyin üzerinde olduğunu gösteren çok güncel ve güzel bir örnektir. Yine öğrenci gözüyle saptadığı ve amaçladığı “teorik bilgiyi toplumsal meselelere çözüm üretmek için kullanmak, yani pratiğe dökmek, özelde kendi halkının genelde tüm insanlığın yararına ve ilerlemesine katkı yapacak fikir ve icraatlara imza atabilmek” aforizması iyi bir akademisyenden beklenen özellikleri çok güzel bir şekilde özetlemektedir.

Akademisyen kelimesinin etimolojisine bakıldığında Fransız’ca “yüksek okul, bilimsel kuruluş” anlamına gelen académie kelimesinden türediği görülmektedir. Akademi kelimesinin geçmişi ise MÖ 4. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Platon’un (Eflatun MÖ 429-347). eski Yunanca’da Akademía sözünden alıntı ile Atina’da “Akademia” isimli bir semtte kurduğu felsefe okulunun adıdır. İtalyanca “academia " bilimsel kuruluş analamına gelen sözcük , Marsilio Ficino’nun 1439’da Florans’da kurduğu “Platonik Akademi" olarak kendine yer bulmuş, 1635"te kurulan Fransız Akademisi" sözcüğü ile de belleklere kazınmıştur. Akademisyen kelimesi Türkçe’de “öğretim üyesi veya öğretim elemanı” olarak karşılık bulmuştur.

Akademisyenlik mesleği ise “üniversitelerde veya bunun gibi yüksek öğrenim kurumlarında uzmanı olduğu alanla ilgili araştırmalar yapan, bilimsel konular üzerinde çalışan ve eserler üreten, alanı ile ilgili öğretim faaliyetlerini doğrudan yürüten kişi” şeklinde tanımlanır. Akademisyenler, üniversitelerde öğretmenlik görevini yerine getiren ve kalan zamanlarında uzmanı oldukları branşlarda bilimsel araştırmalar yapıp, çalışmalar üreten ve bunları toplumsal yarar için pratik kullanıma sunan ve uygulayan kişilerdir. Bir yandan öğretirken bir yandan da öğrenirler, yani akademisyenlik yaşam boyu devam eden ve yaşam tarzı haline getirilmiş bir öğrenme ve öğretme sürecidir. Mesai saati ve emeklisi yoktur. Akademik yaşam için bir okul, bir akademi, bir bina şart değildir. Hele günümüzde bilgiye ulaşmanın bu kadar kolay olduğu bir dönemde tabiri caiz ise dağ başında da akademisyenlik yapılabilir. Akademisyenlik yedi gün yirmi dört saat ve yaşam boyu devam etmesi gereken bir meslektir. Bu tanımlara bakıldığında akademisyenliğin iki önemli ayağı olduğu görülür: 1. Öğretmek ve öğrenmek, 2. Öğrendiklerini ve yaptığı araştırmaların sonuçlarını makale haline getirip yayınlayarak meslektaşları ile paylaşmak ve elde ettiği sonuçları insanlık yararı için kullanmak. Bu nedenle bir ülkenin gelişmesinde ve kalkınmasında bilim ve teknolojide yol almasında akademisyenlerin rolü oldukça önemlidir. Bu önem COVID-19 pandemi süresinde bir kez daha görülmüştür. Prof. Dr. Uğur Şahin ve Dr. Özlem Türeci akademik yaşamlarında elde ettikleri bilgileri ve araştırma sonuçlarını aşı uygulaması şeklinde insanlığın yararına sunmuşlardır. Amerika’da çalışmalarında devam eden Türk bilim insanı Prof. Dr. Aziz Sancar bir yandan doktorluk yaparken, diğer yandan laboratuvaında araştırmalarına devam etmiş, binlerce öğrenci yetiştirmiş ve kanserde gen tedavisi konusunda yaptığı özgün çalışmalar ile Nobel bilim ödülünü kazanmıştır.

Ülkemizde Yüksek Öğretim Personel Kanununa göre üniversitelerde görev yapan öğretim elemanları üç gruba ayrılır. Buna göre profesör, doçent ve doktor öğretim üyeleri, öğretim üyeleri sınıfını; öğretim görevlileri ile okutmanlar öğretim görevlileri ve okutmanlar sınıfını; araştırma görevlileri ise öğretim yardımcıları sınıfını oluşturmaktadır.

Yasal mevzuatta açıkça ifade edilmese de üniversite öğretim üyeliği için ilk basamak araştırma görevliliğidir ve araştırma görevliliği kadrosu öğretim üyeliği kadrolarının kaynağını oluşturur. Akademik kadronun asıl kaynağını teşkil eden araştırma görevlilerinin yetiştirilerek ileri kademelere hazırlanmasının üniversiteler için hayati önemi vardır. Akademisyenlerin öğretmen olarak görevi bir yandan lisan eğitimi vermek iken, diğer yandan da yeni akademisyen yetişmesinin yolunu açacak olan araştırma görevlilerini yetiştirmektir. Nitelikli akademisyen olmanın temeli araştırma görevlilerinin iyi yetişmesidir. Bunun için gerekli standartları düzenleyen ve her bakan veya hükümet değiştiğinde değişmeyecek olan yasal düzenlemelere ihtiyaç vardır. Ne yazık ki günümüz Türkiye’sinde bu yasal düzenlemelerin dünya ölçeğinde olduğunu ve uygulandığını söylemek zordur ve ülkemizde akademik yaşamda liyakatın yerini adam kayırmacılık almış bunun sonucu olarakta akademinin başarısı dünya ölçeğinde çok alt basamaklara inmiştir.

Akademik yaşamın temeli olan araştırma görevlilerinin eğitim sürecine, dünya üniversiteler sıralamasında ilk sıralarda yer alan üniversitelerin programlarına baktığımızda asgari olması gereken nitelikleri şu şekilde görmekteyiz: Araştırma görevlisi kadrosunun ana rolü üniversitenin ulusal ve uluslararası alandaki saygınlığına katkıda bulunmaktır. Araştırma görevlisi eğitim ve araştırma alanında kendini geliştirmeli ve üniversitedeki projelere danışmanlarının rehberliğinde katkıda bulunmalıdır. Araştırma görevlilerini deneyimli bir öğretici haline getirmek için öğretme yöntemlerini geliştirmeye yönelik sertifika programları, profesyonel kişisel gelişim programları ve topluluk önünde konuşma eğitimi gibi etkinlikler düzenlenmekte, internet üzerinden seminerler verilmektedir. Bilimsel gelişim yanında çalışma disiplin ve düzeni açısından da, çalışma saatlerinden öğrencilerle ilk karşılaşmada nasıl davranılacağına kadar oldukça ayrıntılı bir bilgilendirme yapılmaktadır. Bunlara ek olarak araştırma görevlileri en az lisans düzeyinde eğitim verebilecek durumda olmaları için öğretim üyeleri tarafından belirlenen bazı başlangıç derslerine girerek ders verme konusunda tecrübe kazanmaktadırlar Ülkemizde araştırma görevlilerinin iş tanımı, iş doyumu ve yaşam koşulları konusunda yapılan çalışmalarda genel olarak araştırma görevlilerine angarya işler yaptırıldığı, araştırma, makale yazma ders anlatma, sunum yapma konusunda yeterince eğitim almadıkları, kendilerine değer verilmediği, ödüllendirme sisteminin olmadığı, üstleri tarafından psikolojik tacize maruz kaldıkları görülmektedir.

Araştırma görevlileri bugünün öğrencileri yarının akademisyenleridir. Bilim insanı olma yolunda ilk basamakta durmaktadırlar. Bu nedenle esas görevleri araştırma, inceleme yapmak ve bunları makale haline getirip yayınlamak olan araştırma görevlilerinin ülkemizdeki mevcut koşullar dikkate alınarak, iş tanımlarındaki belirsizlikler giderilmeli, çalışma koşulları daha olumlu hale getirilerek araştırmalarına yeterli zaman ayırabilmeleri sağlanmalı, başarıları ödüllendirilerek, iş doyumları artırılmalı ve akademik yaşam özendirilmelidir.

Kaynaklar

1. Cumhuriyet Gazetesi 4 Ağustos 2021 Sayfa 16

2. Saadet Aylin Bayar, Volkan Bayar. Akademisyen ve Öğrencilerin Araştırma Görevliliğine İlişkin Metaforik Algıları. Eğitimde Politika Analizi Dergisi Temmuz, 2012, Cilt 1, Sayı, 1, s. 26-48 29

Bu makale 7 Ağustos 2021 tarihinde www.akademikakıl.com da yayınlandı

[aksaminsefasi]

28 Temmuz “Dünya Hepatit Günü” Farkında Ol, Hepatit Olma

Yunanca karaciğer anlamına gelen “hepar” dan türeyen “hepat” köküne, iltihaplanma anlamına gelen “itis” son ekinin ulanması ile oluşan “hepatit” karaciğer hücrelerinin iltihaplanması ile oluşan bir hastalıktır. Dünya genelinde ve ülkemizde en fazla hepatit virüsleri denilen bir grup virüs hastalığa neden olur, bunun yanında alkol birçok ilaç, ülkemizde özellikle aktarlarda satılan ya da komşu tavsiyesi ile kullanılan “şifali bitkiler!” hepatit virüsleri dışındaki bazı virüs ve bakteriler, mantar enfeksiyonları ve otoimmün hastalıklar nedeniyle de meydana gelebilir.

Hepatit yanlış olarak halk arasında ve hatta bazen tıbbi otoriteler tarafından “sarılık” ya da “bulaşıcı sarılık” ile eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. Hepatit bir hastalık iken sarılık birçok karaciğer ve safra yolu hastalığı ve bazen de kan hastalıklarında görülebilen bir bulgu (semptom) dur. Hepatit hastalarının önemli bir kısmında hastalık herhangi bir belirti vermeden ve sarılık görülmeden geçirilir. Bu nedenle sarılık ve hapatiti eş anlamlı olarak kullanmak doğru değildir. Sarılıkla seyreden “akut hepatit” dışında hepatitli hastaların çoğunda herhangi bir şikayet olmaz; tanı çoğu kez başka bir nedenle yapılan kan tetkikleri ile yada kan bağışında bulunanlarda yapılan tarama amaçlı hepatit virüs araştırması ile konulur.

Hepatit virusları içinde alfabetik sıraya göre bugüne kadar tanımlanmış, yaptıkları hastalık tablosu, virüsların yapıları ve tanı testleri ortaya konmuş Hepatit A (HAV), B (HBV), C (HCV), D (Delta- HDV))ve E (HEV) virusları vardır. Virusun bulaşması ile birlikte hastalık belirtileri ortaya çıkıp birkaç hafta devam eden klinik tablo “akut viral hepatit” olarak adlandırılırken, hastalığın altı aydan daha fazla devam edip karaciğerde fibrozis dediğimiz nedbe dokusu gelişmesine yol açan tablo “kronik viral hepatit” olarak adlandırılır. Kronik viral hepatitli hastaların bir kısmında zamanla karaciğer sirozu ve karaciğer kanseri gelişir ve karaciğer nakli yapılamaz ise ölümle sonuçlanır.

Hepatit A ve E virüsü fekal-oral dediğimiz ağız-dışkı yolu ile bulaşır ve kronikleşmez iken; hepatit B, C ve D kan yoluyla geçer, kronikleşir, karaciğer sirozu ve karaciğer kanserine yol açar.

Ciddi klinik sonuçlara ve ölüme yol açan ve tüm dünyada karaciğer hastalıklarının en sık nedeni olan hepatit B ve C viruslarıdır. Bu makalede daha çok bu iki virusun yol açtığı hepatitlerden korunma ve farkındalık oluşturma stratejileri üzerinde durulacaktır.

Kısa bir tarihçeye göz atacak olursak ilk kez 1965 yılında Avusturalya’da Blumberg tarafından hepatit B virusunun yüzeyindeki hastalık yapıcı belirteç (antijen) Avusturalya antijeni olarak tanımlanmış, sonrasında ve günümüzde İngilizce “Hepatitis B Surface Antigen” kelimelerinin ilk harfleri alınarak kısaca “HBsAg”olarak kullanılmaya başlanmıştır. Delta virüsü 1977 yılında İtalya’ da Rizetto tarafından hepatit B li hastalarda saptanmış, noksan virüs olması nedeniyle hastalık yapabilmesi için HBV ihtiyaç duyduğu gösterilmiştir. 1989 yılına kadar kan yoluyla bulaştığı ancak etkeni HAV veya HBV olmayan bir grup virusun yol açtığı hepatitli hastalar olduğu görülerek “ne A ne B hepatiti” anlamına gelen “Non A Non B Hepatit”olarak adlandırılmış, virusların genetik yapılarını deşifre eden teknolojik gelişmeler sayesinde bu hepatitin etkeni de 1989 yılında saptanarak HCV olarak adlandırılmıştır.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre toplam dünya nüfusunun %3 ü, yani yaklaşık olarak 120-130 milyon kişi HCV ile enfektedir ve her yıl yaklaşık 3-4 milyon yeni vaka beklenmektedir. Dünyada her üç kişiden birinin HBV ile karşılaştığı ve yaklaşık 250 milyondan fazla kişide HBV enfeksiyonu olduğu bilinmektedir. Dünyada her yıl 1 milyondan fazla kişinin viral hepatitlere bağlı siroz ve karaciğer kanseri gibi komplikasyonlar nedeniyle yaşamını yitirdiği tahmin edilmektedir. Ancak ne yazık ki tüm dünyada viral hepatiti olan 325 milyon insandan neredeyse 300 milyonu hepatit B veya hepatit C olduğunun farkında değildir. Ülkemizde de çoğu henüz tanı almamış 3,5 milyon hepatit B hastası, 750 bin hepatit C hastası olduğu tahmin edilmektedir. Günümüz şartlarında HBV enfeksiyonunun aşı ile önlenmesi, hepatit B ve C nin etkin tedavileri mümkündür. Tedavi ve toplumsal koruma için, viral hepatitli hastaların saptanması gerekir. Bunun için geliştirilecek küresel ve ulusal farkındalık programlarına ihtiyaç vardır. Bu amaçla DSÖ 2016 yılında 194 ülkenin katılımıyla 2016-2021 yılları arasında uygulanacak olan bir “toplumdan hastalığı yok etme” (eliminasyon) programı başlatmıştır. Bu programın hedefi 2030 yılına kadar viral hepatitlere bağlı ölümlerin %65, yeni vaka sayısının ise %90 azaltılmasıdır. Bu hedefe ulaşmak için DSÖ tarafından öncelenen konular; yeni doğan bebeklerde HBV aşılaması, HBV taşıyıcısı annelerden bebeklere geçişin engellenmesi, güvenli kan ve kan ürünleri nakli, güvenli enjeksiyonlar, damar içi ilaç kullanıcılarında enjektör paylaşımının engellenmesi, kronik HBV ve HCV hastalarının tanı ve tedaviye ulaşımının sağlanması olarak seçilmiştir. Belirlenen hedeflere ulaşmak için öncelikle hem sağlık çalışanları hem de toplumda viral hepatitlerle ilgili farkındalığın arttırılması ve risk gruplarının belirlenerek bu kişilerde tarama çalışmalarının yapılması, tesbit edilen hastaların tedavi edilmesi özellikle önem taşımaktadır.

Küresel ölçekte farkındalığı artırmak için DSÖ tarafından 28 Temmuz “Dünya Hepatit Günü” olarak belirlenmiştir. Bugün aracılığı ile viral hepatitler konusunda toplumun eğitimine daha fazla yer verilmesi, ulusal taramaların artırılması ve toplumun bu taramalara katılımının sağlanması amaçlanmaktadır. DSÖ’nün viral hepatit eliminasyon hedeflerine ulaşabilmek için ülkemizde de Sağlık Bakanlığı tarafından 2018 yılında, 2018-2023 yılları arasını hedefleyen “TÜRKİYE VİRAL HEPATİT ÖNLEME VE KONTROL PROGRAMI” yayınlanmıştır. Bu program çerçevesinde; toplumun viral hepatitlerin bulaş yolları ve korunma konularında bilgilendirilmesi, yüksek riskli grupların tanımlanması ve bu kişilerde viral hepatit taramalarının gerçekleştirilmesi, ülkemizdeki gerçek hasta sayısının belirlenmesi için taramanın etkin şekilde yapılması, hastaların tespiti sonrası tedavi için doğru yönlendirilmelerinin sağlanması amaçlanmaktadır. Tüm bu hedeflerin gerçekleştirilmesi için konu ile ilgili tüm sağlık birimlerinin koordine çalışması büyük önem taşımaktadır.

2019 yılı Aralık ayından itibaren tüm dünyayı etkisi altına alan COVID-19 pandemisi nedeniyle özellikle pandeminin başlangıcındaki birkaç ay “Viral Hepatitlerin Önlenme ve Kontrol Programları” tüm dünyada ve ülkemizde kesintiye uğramıştır. Aşılama ile kontrol altına alınmaya çalışılan COVID-19 pandemisi ile mücadele devam ederken; tüm dünyada milyonlarca insanın siroz ve karaciğer kanseri gibi ölümcül hastalıklara maruz kalmasına yol açan HBV ve HCV önleme ve kontrol programları etkin bir şekilde uygulanmalıdır.

Bugün 28 Temmuz 2021 “Dünya Hepatit Günü” nedeniyle sağlık otoriteleri tarafından yazılı ve görsel basın aracılığı ile toplumda viral hepatit farkındalığını artırmak için bilgilendirme toplantıları, afişler, kamu spotları yayınlanmalıdır. Tüm sağlık çalışanları, özellikle aile hekimlerinin konu ile ilgili farkındalıkları artırılmalı, hastanelerde yapılacak her türlü girişimsel işlem ve ameliyat öncesi, kemoterapi veya bağışıklık sistemini etkileyecek ilaçlarla tedavi olacak tüm hastalarda hepatit B ve C için çok basit testler olan HBsAg, anti HBc, anti, HBs ve anti HCV bakılmalı, pozitif çıkan vakalar için laboratuvarlarda uyarı sistemi olmalı ve hastalar bilgilendirilerek tedavi için ilgili branş doktorlarına yönlendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Viral Hepatiti Önleme ve Kontrol Programında ayrıntısı ile bahsedilen hepatit B ve C için risk grupları taranmalı ve gerekenlerde hepatit B aşısı yapılmalı, tesbit edilen hastalar tedavi edilmelidir. Günümüzde hepatit C için ağızdan alınan ilaçlarla üç aylık bir tedavi ile % 95 ten fazla tam iyileşme mümkündür. Hepatit B için ağız yolu ile alınan ilaçlarla tedavi imkanı vardır, ancak şimdilik virüs parçacıkları tümüyle karaciğerden temizlenemediği için tedavi süresi belli değildir, ömür boyu tedavi önerilmektedir. Ancak hücresel düzeyde yapılan ileri çalışmalar ile virüs parçacıklarını karaciğer hücresinden temizleyecek ilaçların geliştirilmesi ile daha etkin tedavi imkanı sağlanacaktır.

Tüm dünyada ve ülkemizde başarı ile yürütülen hepatit B aşılama programına kesintiye uğramaksızın devam edilmelidir.

Sağlık otoriteleri başta olmak üzere küresel ve ulusal ölçekte viral hepatitlerin farkında olunmalı, önleme ve tedavi programlarına gereken uyum gösterilmelidir.

Kaynaklar

1. WHO releases first-ever global guidance for country validation of viral hepatitis B and C elimination WHO Departmental news 25 June 2021

2. Kronik viral hepatitler önlenebilir ve tedavi edilebilir hastalıklardır. pandemide viral hepatitleri unutmayalım! KLİMİK Derneği Viral Hepatit Çalışma Grubu 28 Temmuz 2020

3. TÜRKİYE VİRAL HEPATİT ÖNLEME ve KONTROL PROGRAMI PROGRAMI TC Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Bulaşıcı Hastalıklar Dairesi Başkanlığı ve Aşı İle Önlenebilir Hastalıklar Dairesi Başkanlığı 2018-2023. Ankara 2018

4. AKUT VİRAL HEPATİTİN TARİHÇESİ Prof Dr Süleyman YALÇiN KLIMİK Derg 1(1): 4-5 (1988)

5. Morozov VA, Lagaye S. Hepatitis C virus: Morphogenesis, infection and therapy. World J Hepatol 2018; 10(2): 186-212 [PMID: 29527256 DOI: 10.4254/wjh.v10.i2.186]

6. Hepatits D. World Health Organisation 27 July 2020

[aksaminsefasi]

TÜRK EĞİTİM SİSTEMİ : SORUNLAR VE ÇÖZÜMLERI

Tıp doktoru ve akademisyen olduğum için eğitim ile ilgili okur-yazarlığım genelde tıp eğitimi konusunda oldu. Akademik Akıl’ın bu ay belirlediği konu başlığı “İyi bir eğitim sistemi nasıl olmalı” olunca genel eğitim ile ilgili bir makale yazmayı planladım. Bu konuda kuşkusuz genel bir bilgi birikimi vardı, ama akademik anlamda fazla bir okuma yapmamıştım. Konu ile ilgili makale yazmaya karar vermenin, genel eğitim konusunda akademik anlamda bilgilenme fırsatı vereceğini düşünerek internetten bu konuda yazılmış makaleleri okumaya başladım. Bu vesile ile Milli Eğitim Bakanlığı Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Dairesi Başkanlığı (EARGED) tarafından “MEB 21. YÜZYIL ÖĞRENCİ PROFİLİ” başlığı altında yapılan ama genel olarak Türk Eğitim Sistemi üzerine sorgulama, sorunlar ve çözüm önerilerini içeren kapsamlı bir yayını inceleme fırsatı buldum. Akademik anlamda kişisel olarak bilgi dağarcağıma eğitim konusunda çok büyük katkı yapan bu çalışmanın sonuçlarına ve çözüm önerilerine makalede geniş vereceğim. Ama çok üzüldüğümü belirtmem gereken konu 2011 yılında 356 sayfalık bir kitap şeklinde hazırlanan bu kadar kapsamlı bir çalışmanın sonuçlarının pratik yaşamda uygulama alanı bulamayışıdır. Zira eğer 2011 de bu raporda vurgulanan eksikler dikkate alınıp yapılan öneriler gerçekleştirilse idi belki bugün” Nasıl Bir Eğitim Sistemi” konusunda bir makale yazmaya gerek kalmayacaktı. Anladığımız kadarı ile bu çalışma da pekçok benzeri gibi tozlu kitap raflarında ya da internet ortamında yayınlanmakla kalmış, uygulamaya geçilmemişti. Ülkemizde birçok konuda yapılan yasal düzenlemelere benzer şekilde bu çalışmada bir önceki ayın konusunda yazdığım “ Yeni Bir Anayasa Gerekli mi” başlıklı makalemde belirttiğim gibi uygulamada eksiklikler olan raporlar, öneriler ve kanunlar kervanına katılmıştı.

Tüm toplumlar için geçerli olan “Güzel bir gelecek iyi bir eğitim ile sağlanır” aforizması güncelleiğini her zaman korumaktadır. İyi bir eğitim sistemi mantık üzerine kurulmalı, ezberi dayatmak yerine kişinin istediği konuda bilgiye nasıl ulaşıp o konuda yetkin hale geleceğini gösteren bir sistem olmalıdır. Kuşkusuz iyi bir eğitim sistemi salt bilgiye ulaşma yollarını değil ahlaki eğitimi içine alan değerler sistemini de öğretmelidir. İyi bir eğitim sistemi aynı zamanda belli bir anlayış ve eğitim felsefesine göre yapılmalıdır. Eğitim sisteminde ana bileşenler eğiten ve eğitilen olunca eğitim felsefesi doğal olarak insan felsefesine göre yapılır. Esasında eğitim ve öğretim doğumdan mezara kadar devam eden ve etmesi gerken bir süreçtir. Toplumun tüm bireyleri almak zorunda olduğu formal eğitimler dışında yaşam boyu yeni teknolojiler, çevresel değişimler, sosyal değişimler, mesleki gelişmelere paralel olarak sürekli öğrenme ve eğitilme eylemi içinde olursa ancak, hızla gelişmekte olan 21. yüzyıla ayak uydurulabilir. Ancak bunu yaparken yine eğitimle elde edilecek olan doğal yaşam, çevre, kültürel ve etik değerleri koruma ediniminin de ihmal eilmemesi gerekir.

Bilindiği gibi bir toplum ne kadar gelişmiş ve modernleşmiş olursa olsun çocuklar okuldan önce bir ailenin içine doğarlar. Bu ailenin sahip olduğu sosyal, ekonomik, etnik, dinsel ve kültürel özellikler, çocuğun okul öncesi dönemde sahip olduğu özellikleri ve tüm okul yaşamı boyunca sahip olacağı özellikleri etkiler. Eğitim sosyolojisi alanında yapılan çalışmalar, ailenin; sosyal, ekonomik, kültürel, dinsel ve demografik özelliklerinin çocukların hem okul öncesi döneminin hem de okul ve eğitim dönemindeki sosyal, psikolojik ve akademik özelliklerini etkilediklerini göstermektedir. İleride bahsedeceğimiz gibi MEB’ nın çalışmasından elde edilen sonuçlar bu bulguları desteklemektedir.

Her toplumun, her ülkenin kendi insan yapısı, doğası, sosyolojik, kültürel, coğrafi konum, tarihi geçmiş, gelenek ve görenekler, değerleri farklı olacağından doğaldır ki tüm ülkelerin uygulayabileceği tek bir eğitim sisteminden bahsetmek yanlış olur. Bu nedenle oluşturulacak eğitim sisteminin her ülkenin yukarıda bahsedilen özelliklerine göre şekillenmesi gerekir. Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kuruluş yıllarında toplum çok fakir, savaştan yeni çıkmış, genç erkek nüfus büyük oranda İstiklal Savaşı’nda şehit olmuş halde idi. Okur yazar oranı çok düşük, eğitim sisteminden bahsetmek mümkün değildi. İşte bu şartlarda Mustafa Kemal Atatürk “En mühim ve feyizli vazifelerimiz millî eğitim işleridir. Millî eğitim işlerinde mutlaka muzaffer olmak lazımdır. Bir milletin hakikî kurtuluşu ancak bu suretle olur. Eğitimdir ki bir milleti ya özgür, bağımsız, şanlı ve yüce bir toplum halinde yaşatır ya da onu köleliğe ve yoksulluğa iter” söylemi ile yurt genelinde eğitim seferberliği başlatmış, askerde okuma yazma öğrenenler bile öğretmen olarak toplumun okur-yazarlık oranını artırmaya katkı sağlamışlardır. Sonraki yıllarda Atatürk’ün dehası ile hepimizin bildiği devrimler hızla gerçekleştirilmiş ve Cumhuriyetin 10. yılında anayurt demir ağlarla örülebilmiştir.

İkinci dünya savaşı sonrası ülkemizi savaşa girmekten koruyabilen ileri görüşlü ve yetenekli yöneticiler sayesinde eğitim sistemine daha fazla önem verilmiş, tüm Dünya’da ses getiren ve birçok ülkenin beğenisini kazanan, büyük oranda köylü olan Türk Toplumu’nun sosyolojik ve kültürel yapısına uygun olan “Köy Enstitüleri” eğitim sistemine entegre edilmiş, köylü çocuklarından yazarlar, sanatçılar, mühendisler, doktorlar yetişebilmiştir. Esas olarak çağdaş bir eğitim yanında üretim, sanat, kültür, tarım, hayvancılık gibi pek çok alanda teorik ve pratik eğitim alan “Köy Enstitülüler” ülkenin dört bir yanını ayıdınlıkları ile aydınlatmışlardır. 1940-1946 arasında köy enstitülerinde 15.000 dönüm tarla tarıma elverişli hale getirilmiş ve üretim yapılmış, 750.000 yeni fidan dikilmiş, 1.200 dönüm bağ oluşturulmuştur. Ayrıca 150 büyük inşaat, 60 işlik, 210 öğretmen evi, 20 uygulama okulu, 36 ambar ve depo, 48 ahır ve samanlık, 12 elektrik santrali, 16 su deposu, 12 tarım deposu, 3 balıkhane, 100 km. yol Köy Enstitülüler tarafından yapılmıştır. Sulama kanalları oluşturularak enstitü öğrencilerinin uygulamalı eğitim gördüğü çiftliklere sulama suyu öğrenciler tarafından getirilmiştir. Tam da Türk toplumunun yapısına uygun olan bu mükemmel eğitim sistemi ne yazık ki çıkar gruplarının hoşuna gitmemiş, çeşitli yalanlar ve karamalarla yıpratılmaya çalışılmıştır. Köy Enstitüleri’nin fikir babası vekurucusu Hasan Âli Yücel'in 1946'da Milli Eğitim Bakanlığı’ndan ayrılmasından sonra Milli Eğitim Bakanı Olan Reşat Şemsettin Sirer zamanında Köy Enstitüleri, Köy Öğretmen Okullarına dönüştürülmüş, bu okullar da öğretmen yetiştirilmeye devam edilmiş ve kapatıldığı 1954 yılına kadar Köy enstitülerinde 1.308 kadın ve 15.943 erkek toplam 17.251 köy öğretmeni yetişmiştir. Ancak yönetsel ve toplumsal yıpratılmaya daha fazla dayanamayan sistem 27 Ocak 1954'te kapatılmıştır. Köy Enstütüleri’nin, elli yılı aşkın süredir hem Dünya’da hem Türkiye’de ne kadar mükemmel bir eğitim sistemi olduğu konuşulmaya devam etmektedir. Belki de hiç yeni bir iyi eğitim sistemi aramaya gerek yoktur. Köy Enstitüleri’ni çağın gereklerine uyarlayıp sisteme sokmak en doğru yol olacaktır.

Tıpkı Köy Enstitüleri’nin tüm Dünya’da örnek gösterilen bir eğitim sistemi olması gibi yakın tarihte Finlandiya’nın gerçekleştirdiği ve ülkenin dünya üzerindeki gelişmişlik düzeyine büyük katkı sağlayan “Finlandiya Eğitim Sistemi” dünya’da çok konuşulan ve örnek gösterilen bir sistem olmuştur. Bu sistem Pası Shalberg tarafından kaleme alınan ve tüm Dünya’da ses getiren ‘Finlandiya Eğitim Sistemi” başlıklı kitap sayesinde adını duyurmuştur. Pası Sahlberg Finlandiya eğitim sisteminin özünü şu cümlelerle özetlemektedir:“Finlandiyalı çocukların okul yaşamı, Finlandiya’nın bizzat uygulamakta olduğu gençlik ve eğitim politikalarının sonucudur; PISA testlerinin değil. Fin eğitim sisteminde okuma becerileri, bilim ve matematik okur yazarlığı kadar sosyal bilimler, görsel sanatlar, spor ve pratik becerilerin geliştirilmesi de önemli. Finli çocuklar anaokul ve ilkokul hayatları boyunca oyun oynar ve zevk alarak öğrenirler. Finli öğretmenler de, ebeveynler de matematik ve ya fen derslerindeki soyut kavramları öğretmenin en iyi yolunun müzik, drama ya da spor uygulamaları olduğunu düşünür. Akademik ve akademik olmayan öğrenme biçimleri arasında kurulan bu denge çocukların okuldaki mutluluğunu sağlamanın büyülü formülüdür. PISA testleri, okul yaşamının çok önemli olan bazı kıstaslarını değerlendirme dışında bırakıyor”. Fin eğitim sistemi incelendiğinde, düşük maliyetler ve kısa okul saatleri, ile yüksek akademik başarıyı; bireyselliğe, bağımsızlığa önem veren, öğrencilerine kendi eğitim programını kendi düzenleme sorumluğunu yükleyen eğitim anlayışıyla bol boş zamanı ve eğlenerek öğrenmeyi sağlamaktadır. Zorunlu okula başlama yaşı yedi olan Finlandiya’da çocuklara daha küçük yaşlarda sorumluluk ve özgüven veren uygulamalar vardır. Yaşları ne olursa olsun, çocuklar okula kendileri yürüyerek ya da bisikletle giderler, çocukların bağımsız yetişmesini önemseyen Fin kültüründe çocukların okula getirip götüren, ders çalıştıran ebeveynler yoktur. Eğitim müfredatı basit ve genel bir çerçeve tanımlamaktan ibaret olup öğrenciler, kendi ilgi ve ihtiyaçları doğrultusunda kendi eğitim-öğretim programlarını şekillendirme haklarına sahipler. Öğretmenler de öyle. Finli öğrencilere eğitim hayatlarının ilk altı yılında hiçbir şekilde not verilmez. Sekizinci sınıfın sonuna kadar not verme zorunluluğu yoktur ve öğrenciler standardize edilmiş bir sınav sistemine tabi tutulmazlar. Öğretmenler gün boyu sınıfta ortalama dört saat ders verirler, haftada iki saati ise mesleki gelişimleri için eğitimlere katılmak üzere ayırırlar. İlk okulda öğrencilerin ders dışı/teneffüs olarak geçirdikleri zaman toplam yetmiş beş dakikadır ve Türkiye’dekinin 1.5 kartı kadardır. Buda çocuğun sınıftan çıkıp, ihtiyaçlarını giderip, kısa da olsa arkadaşları ile oynayarak rahatlamış olarak diğer derse girmesini sağlayan yeterli bir süredir. Tüm öğretmenlerin en az lisans üstü eğitimi vardır ve üniversite giriş başarıları en yüksek %10’luk dilim içindedir. Öğretmenlik toplum gözünde statüsü en yüksek mesleklerden biridir. Finlandiya halkı öğretmenleri başarılı-başarısız olarak yargılamayan bir kültüre sahiptir. Eksikleri bulunan öğretmenlerin, yeni eğitim-öğretim programlarıyla kendilerini geliştirmesine fırsat tanınır. Hiçbir öğretmenin verimsizlik nedeniyle işten atılma korkusu yoktur.

Öğrencilere ödev verilmez, çünkü öğrenmenin yeri okuldur. Her çocuğa bir birey olarak değer verilir. Çocuklardan biri yeterince iyi öğrenemiyorsa öğretmenleri bunu fark eder ve çocuğun öğrenme programını onun bireysel ihtiyaçlarına göre düzenler. Aynı şey, okula uyum göstermeyen, sıkılan ya da öğrenim durumu programın ilerisinde olan çocuklar için de geçerlidir. Öğretmenlerin yüksek eğitim düzeyi, çocukların her türlü gelişimini gözlemleyebilmelerini ve esnek çözümler yaratabilmelerine olanak sağlar.

Okullarda spora önem ve çokça yer verilir. Ama okulların spor karşılaşmaları yapacak takımlar yoktur. Bunun nedeni de rekabet ve üstünlük elde etmeye Fin kültüründe değer verilmeyişidir. Finlandiya’da özel okul yoktur, eğitim harcamalarının tümü devlet tarafından desteklenir, okullar birbirleriyle rekabet etmez, tersine dayanışma içindedirler. Okulların hemen hemen tümünün başarı düzeyi aynıdır. Bu yüzden okulun birinin diğerine göre ayrıcalığı yoktur. Eşitlik kavramına olağanüstü değer verilen Finlandiya’da eğitim herkes için eşit imkanlar sağlamak demektir. Tüm çocuklar zeka ve becerileri ne olursa olsun aynı sınıflarda okurlar. Eğitim bütçesinin önemli bir kısmı sınıf ortamı ve öğrenciler için harcanırken; öğretmenler de, yöneticiler de hemen hemen aynı maaşı alırlar. Bu yüzden Finlandiya’da eğitim maliyetleri düşüktür. Buna rağmen öğretmenliğin prestijli bir meslek olması nedeniyle kıdemli bir öğretmen ortalama bir üniversite mezunundan daha iyi maaş alır. Görüldüğü gibi Finlandiya eğitim sistemi son derece basite indirgenmiş, eşitlikçi, öğrenci temelli, uygulaması kolay ve ucuz bir sistemdir. Örnek alınıp ülke şartlarına göre düzenlenerek uygulanabilir. Finlandiya’da Eğitimde hakkaniyet de çok önemlidir. Bir toplum ne kadar eşitlikçi olursa olsun, eğer bu toplumdaki çocuklar farklılaştırılmış okul ve müfredat türlerine tabi kılınıyorlarsa, bu toplumdaki gençler farklı sosyal, kültürel, psikolojik ve akademik özelliklere sahip olacaklardır. Ülkemizde bu durumun yarattığı dezavantaj MEB çalışma sonuçlarına da yansıdığı gibi “Genel Lise, Özel Lise, Anadolu Lisesi, Fen Lisesi, İmam hatip Lisesi, Meslek Lisesi gibi altı ayrı kategoride verilen eğitim Üniversiteye girişte önemli oranda hakkaniyetsizliğe neden olmaktadır.

Finlandiya Eğitim Sistemin’nden kısaca bahsettikten sonra makalenin bundan sonraki kısmında MEB raporunun bulgularından bahsedilecek ve zaman zaman bunlara atıf yapılarak kendi düşüncelerimize yer verilecektir. Ülkemiz açısından İyi bir eğitim sisteminde eğitimin saç ayakları olan “öğrenci” öğretmen” “aile”ve “yöneticiler” in yerel ve evrensel vatandaşlık bilinci,, yaşam ve kariyer konusunda bilinç ve becerilerle, kültürel farklılıkları ve yeterlilikleri kapsayacak şekilde kişisel ve sosyal sorumluluk bilincine sahip olmaları gerekir. Öğrenciler eğitimin “eğitilen” tarafını;”aile”öğretmen” ve yöneticiler de eğitici tarafını oluştururlar. Ancak akılda tutulması gereken, iyi ve yetkin eğiticilerin, formal bir eğitim sistemi içinde olunmasa bile yaşam boyu eğitilmeyi benimsemeleri, eğitim almayı ve öğrenmeyi bir yaşam tarzı haline getirmeleri gereklidir.

MEB tarafından yapılan çalışmanın sonuçlarının verildiği rapor bulgularına göz atarsak mevcut eğitim sistemi sorunlarını öğrenci, öğretmen, aile, yönetici açısından ortaya koyabiliriz. Çalışma 2010 mart tarihinde anket uygulaması ile öğrenci, öğretmen, ebeveyn olarak (çocuk üzerinde etkili ve okul ile ilişkisi daha çok olması nedeniyle) anne, okul yöneticileri olmak üzere dört ayrı grupta yapılmıştır. Çalışmanın ayrıntıları okuyucular tarafından kaynaklar bölümünde 1. Kaynak olarak verilen adresten temin edilip okunabilir. Benim yapacağım özette; okullar arasında bakıldığında fen lisesi öğrencilerinin daha çok çalışkanlık ve başarıya önem verdikleri, genel lise ve meslek lisesi öğrencilerinin para, şöhret sahibi olma, ve toplumsal değerleri (özellikle dini değerleri) önemsedikleri görülmektedir. Tüm öğrencilerde ortak görüş orta eğitim sisteminin uluslararası standartlardan uzak, öğrenciye yeterli değeri vermeyen, yurtdışında meslek edinmeye veya herhangi bir sanat dalını öğrenmeye olanak vermeyen, Özel ve Anadolu liseleri hariç yabancı dili yeterli öğretmeyen, özel okullar hariç öğrenci ile iletişim ve öğrenci özgürlüğüne yeterli önem vermeyen öğretmen ve yöneticilerin olduğu bir sistem olduğu şeklindedir. Anneler de benzer konulardan yakınırken annelere okuma yazma bilmeyenden doktora eğitimi alana kadar olan yelpazede bakıldığında eğitim seviyesi yükseldikçe eğitim sisteminden bekledikleri değerlerin öğrencilerin okudukları okul düzeyi ile parelellik gösterdiği görülmektedir. Öğretmenler de ise durum tüm kurumlarda benzer olarak eğitimin kalitesi, öğrencilerin beklentileri, yöneticilerin tutumu açısından olumsuz görünmektedir. Yöneticilerden elde edilen verilere göre mevcut sistemde rehabilite edilmesi gereken konular olmakla birlikte genel olarak sistemden memnun oldukları görülmektedir. Benim oldukça dikkatimi çeken iki konuyu da burada değinmeden geçemeyeceğim. Eğitimden beklentiler konusunda öğrenci ve anne cevaplarında iyi ve saygın bir iş sahibi ve kişi olmak ön planda; şöhret sahibi ve para kazanmak son sıralarda yer alırken; özellikle yöneticilerin para kazanmak ve şöhret sahibi olmayı öğrencilerin eğitimden bekledikleri öncelikler olarak belirlemeleri; diğeri ise eğitim sistemi içinde öğrenciye değer verilmesini öğrenci ve anneler yetersiz bulurken okul yöneticileri oldukça yüksek oranda öğrencilere eğitim sistemi içinde değer verildiğini belirtmeleridir. Bu sonuçlar bazı cevaplarda objektif olmak yerine duygusal ve taraflı cevaplar verdiğini göstermektedir. Ama genel bakış açısı ile değerlendirirsek mevcut eğitim sisteminin uluslararası standartlardan yoksun olduğu görülmektedir. Bu eksikliklerin düzeltilmesi için eğitimin tüm paydaşlarına görev düşmektedir. Makalenin bundan sonraki kısmında eğitim sisteminin bileşenleri olan öğrenci, öğretmen, okul ve yöneticilerde “İyi bir eğitim sistemi için aranan özellikler” MEB raporunda belirtilen bazı düşünceler, bu konuda eğitimciler tarafından yazılan makalelerden edinilen izlenimler ve kendi bakış açımızla anlatılmaya çalışılacaktır.

İyi bir eğitim sisteminde olması gereken “Öğrenci Profili”:

Öğrencinin iletişim becerisi olmalı, etkili iletişim kurabilmelidir. Grup halinde çalışma, işbirliği yapma, problem çözme, sorunlarının üstesinden gelme, araştırma yapabilme, bilimsel ve akılcı düşünme becerilerine sahip, araştıran ve sorgulayan olmalıdır. Bilgiye ulaşabilmeli, bilgiyi yönetebilme becerisine sahip olabilmelidir. Teknolojiyi etkili ve verimli kullanabilmeli, teknoloji kullanımında seçici olmalı, kendini yenileyebilmelidir. İnsanlığın ortak değerlerine sahip olmalı ve onlara değer vermelidir. Öğrenciler, felsefe eğitimi dahil tüm alanlarda bilgiyi alanında yetişmiş öğretmenlerden almalıdırlar. Demokratik tutuma sahip olmalı, insani ve ahlaki değerlere önem vermeli, öğrenmenin yaşam boyu devam etmesi gerektiğinin bilincinde olarak bu süreci yaşam boyu sürdürmelidir. Analitik düşünebilmeli ve öğrendiklerini sentezlemeyi ve yaşamda uygulaması gerektiğini bilmelidir. Türkçe’yi gramer kuralları dahil doğru öğrenmeli ve kullanabilmelidir. Yapılan araştırmalar kendi dilini iyi bilen kişilerin yabancı dili daha kolay öğrendiğini göstermektedir. Sadece ders odaklı değil, çok yönlü olabilmeli ve en az bir sanat dalında kendini yetiştirmelidir. Hoşgörülü olmalı; farklı din, cins, milliyet, kültür gibi farklılıkları zenginlik olarak görmelidir. Öğrenme yol ve yöntemlerini, bilgiye nasıl ulaşacağını, kütüphaneyi nasıl kullanacağını bilmeli, doğruluğundan emin olmadığı bilgiyi sorgulamadan kabul etmemelidir. Sınıf ve okul yönetimi ile ilgili kararlara katılabilmelidir

Kendisi ile barışık, yurttaşlık bilincine sahip ve her türlü fanatizmden uzak olmalı, kendine güvenmelidir. Öz disiplini olmalı, kendi davranışlarının sorumluluğunu üstlenebilmelidir. Öğrenmeye açık olmalı, olaylara farklı açılardan bakabilmeli, çok yönlü düşünebilmelidir. Yaratıcı düşünme becerilerine sahip olabilmeli ve bu özelliği ile fark yaratabilmelidir. Dünya ve ülke sorunlarına duyarlı ve barışçıl düşünceleri olan, ortak aklı içselleştirmiş dünya vatandaşı olabilmelidir. Zamanı iyi kullanmayı, verimli ve etkin çalışmayı, öğrenme yol ve yöntemlerini bilmeli, bilimsel okur-yazar olmalıdır. Kuşkusuz hiçbir öğrenci bu profili doğuştan gelen yetileri ile sağlayamaz. Bunun için yetkin eğiticilere ve eğitim alacakları sağlıklı ortamlara ihtiyaçları vardır.

İyi bir eğitim sisteminde olması gereken “Öğretmen Profili”:

MEB raporunda yetkşn bir öğretmen şöyle tanımlanmaktadır“İyi bir öğretmen mesleğini benimsemeli, öğrencilerin yetkin bir öğrenenler topluluğu olduğuna inanmalidir. Öğretmen; “hadi size şunu anlatayım”dan çok,“hadi şunu birlikte bulalım” söyleminden şaşmamalidir. Öğretmen, geleceğin, sorgulayici öğrenme yöntemleri üzerine kurulacaği gerçeğini kabullenmelidir. Aşiri bilgi yüklemekten çok, neyin nerede bulunacağini bilmenin daha yararli olacağini unutmamalidir. Öğretmen, başta öğrencileri olmak üzere herkese karşi saygili ve demokratik bir kişiliğe sahip; toleransli, sabirli, yaratici, arkadaşça ve esnek olmalidir. Çağin öğretmeni, şeffaf, açik kafali, evrensel kültür, ekonomi, enerji ve çevre sorunlarina duyarli olmalidir. İletişimi güçlü olmali, iyi bir konuşmaci olduğu kadar, iyi bir de dinleyici olmalidir. Entelektüel etkinliklere açik, ancak rutinci ve çok tekrarlayici olmaktan da kaçinmalidir. Öğretmen her öğrencinin ayri bir kişilik olduğunu kabul etmeli, onlari heveslendirmekte ve hayal güçlerini zenginleştirebilmekte usta olmalidir. Öğretmen, öğrencilerini soru sormaya teşvik etmeli, her sorunun bir işik olduğunu bilmeli ve her sorunun bir meşale olduğu gerçeğini aklindan çikarmamalidir. Öğretmen, çocuğu seven, ona saygi duyan bir yaklaşim içinde olmali, çocukta korku duygusu yaratacak hiç bir davraniş içinde olmamalidir. Yüz yilimizin öğretmeni, öğrenciyi, Eğitim-Öğretim etkinliğinin tam merkezine yerleştirmeli, ezber ve aktarma hegemonyasindan kesinlikle kaçinmalidir. Öğretmen, ulusal dil ve kültürü, kiskançlik derecesinde korumali, ulusal tarih ve değerlerin bilincinde olmali, bunlardan olumlu çikarmalarda bulunabilmelidir. Öğretmen, sicak bir öğrenme iklimini, soğuk bir öğrenme iklimine dönüştürmemek için öğrencilerinin, hayal gücü, düşünce, mizah oyun ve hobilerini asla küçümsememelidir”. Ancak tüm bu özellikleri kendinde toplaması gerektiğini düşündüğümüz öğretmenlerin liyakatın esas alındığı, adam kayırmacılığının olmadığı, ideoloji, cinsiyet, kimlik farklılıklarından azade, mutlu, huzurlu ve sağlıklı bir çalışma ortamına, kendilerinin ve ailelerinin yaşam gereksinimlerini karşılayacakları ek iş aramalarını gerektirmeyecek bir ücrete, htiyaçları olduğunu unutmamak gerekir.

İyi bir eğitim sisteminde olması gereken “Etkili Okul Profili”:

Öğrenci, öğretmen ve yöneticinin verimli çalışabileceği Etkili okul, öğrencilerin bilişsel, duyusal, psikomotor, sosyal ve estetik gelişimlerinin en uygun biçimde desteklendiği, üst düzeyde bir öğrenme çevresinin yaratıldığı okul olarak tanımlanabilir. Her öğrencinin eşit oranda eğitim ve öğretim hakkına sahip olması düşüncesinden hareketle okulunda “etkili okul” olması amaçlanır ve yapılmalıdır. Etkili okul olmak daha fazla kaynağa sahip olma anlamına gelmez, mevcut kaynaklarla daha iyi sonuçlara ulaşmayı ifade eder. Etkili okul sişstemini Edmonds’ın (1979) geliştirdiği ve genel olarak "etkili okul formülü" ya da "beş etken formülü" diye adlandırılan yaklaşım belirlemiştir. Bu yaklaşıma göre, öğrenci başarı düzeyindeki farklılıklar beş temel etken ile ilişkilidir:

“1. Disiplin sorunlarından arındırılmış ve öğrenmeye uygun bir okul iklimi.

2. Okul yöneticisinin güçlü bir öğretimsel liderlik özelliğine sahip olması, amaçları belirlemesi, disiplini sağlaması, sık sık sınıf gözlemi yapması ve öğrenme için özendirici koşullar oluşturması.

3. Temel beceri dallarına, özellikle ; matematik ve okumaya ağırlık verilmesi.

4. Öğretmenlerin, tüm öğrencilerin başarabileceği beklentisine sahip olması.

5. Öğrenci başarı düzeyinin sık aralıklarla değerlendirilmesi ve bunun için de öğretim amaçlarının açık olarak tanımlanması”

Edmonds’ın önerdiği bu beş ögeye aşagıdaki ögeleri de eklemek mümkündür ve kanımızca sağlıklıdır:

6. Öğrenciyi okul ortamından uzaklaştırıp soğumasına ve öğrendikleri pekişmeden unutmasına yol açan bizdeki gibi iki uzun dönem ve uzun yaz tatili yerine üç dönem ve kısa tatiller olmalı, okula gidilen iş günü sayısı artırılmalı

7. Okul öncesi eğitime sistemde mutlaka yer verilmeli, ana okulundan itibaren kişilik gelişimi, kendine güven duyma, topluma ve çevreye karşı sorumlu olma konusunda yaşına uygun değerler eğitimi verilmeli

8. İlkokulda Türkçe’ye ağırlık verilmeli, kendi dilini yeterli ve kaliteli öğrendikten sonra yabancı dil eğitimi başlamalı

9. Aşırı merkeziyetçi sistemden vazgeçilip yerel özellikleri bilmesi bakımından eğitim sisteminde paydaş olarak yerel yönetimlere inisiyatif verilmeli

10. Okul çocuk için sokaktan ve aileden daha cazip hale getirilmeli

11. Dersler heyecanlı, uygulamalı, canlı, zevkli ve eğlenceli olmalı

12. Öğretilenlerin niçin öğrenildiğinin sorgulanabileceği bir ortam yaratılmalıdır

İyi bir eğitim sisteminde olması gereken “Etkili ve Güçlü Yönetici Profili”:

Etkili okulu oluşturmada atılacak en önemli adımlardan birisi okul yöneticisinin liderlik özelliğidir. Etkili okulu oluşturma, yönetme ve sürdürmede, okul yöneticisinin bir lider olarak önemli bir yeri olduğu, birçok araştırmacının üzerinde birleştiği bir konudur. Okul yöneticisinin, öğrenci ve öğretmenlerle kurduğu iyi ilişkiler öğretmen ve öğrencinin verimini artırmaktadır. Etkili bir yönetici başarıyı vurgular, öğretim stratejileri oluşturur, düzgün bir okul atmosferi hazırlar, sıklıkla öğrenci gelişmelerini izler ve değerlendirir, eğitim ve öğretimi koordine eder ve öğretmenleri destekler. Mükemmel liderlik özelliklerine sahip, okulu ile ilgili görüşlerini açıkça ortaya koyan, okulda değerler sistemi oluşturan, okulun kültürünü şekillendiren, stratejik plan yapabilen, kaliteyi ve başarı konusundaki beklentileri yükseltmeyi özendiren, etkili dinlemeyi bilen, öğretmen ve öğrencilerin düşüncelerine önem veren ve onlara her konuda yardımcı olan, çalışanlarını motive eden, her zaman coşkulu ve iyimser olan, her türlü başarıyı destekleyen ve ödüllendiren, çalışanlarına güvenen, personelini olumsuz dış etkenlerden koruyan, personeli tarafından desteklenen, sorumluluk sahibi, davranışlarıyla örnek oluşturan, okuldaki her türlü olayla ilgilenen, öğretmenlerini gelecek gelişmelere hazırlayan, öğrencilerle birebir iletişim kuran, okul içinde her yerde sıkça görünen bir etkili yöneticinin yönettiği okulda iyi bir eğitim ve öğretim çok daha etkin, verimli ve kolay sağlanır. MEB’nın çalışmasında öğrencilerin yöneticilerde en istemedikleri davranış biçiminin katı kurallar ve disiplin uygulamaları olduğunu ve iletişim kurulamaması olarak görülmektedir ve öğrenci başarısını azaltan önemli faktörlerden biridir. Bundan dolayı eğitim sistemimizin başarılı olması için öğrenci ve öğretmenleri ile korkutmadan iletiş kurabilen ama düzen ve disiplinden de taviz vermeyen etkin yöneticilere ihtiyaç vardır.

İyi bir eğitim sisteminde olması gereken “Etkili Aile Profili”:

Eğitim sistemimizde “Etkin Aile profilinde” en büyük eksiklik MEB anket çalışması sonuçlarında görüleceği gibi aile içi iletişimsizlik ve ailenin çocuğu yeterince tanıyamamasıdır. Türkiye gerçeğinde hepimizin bildiği gibi aileler çocuklarını tanımak için çaba göstereceğine, çocuğun geleceğini etkileyecek en önemli etken olan iyi ve uygun eğitimi kendi deneyimlerine göre planlamakta, ailerin çocuklardan beklentileri çoğu kez çocuğun kapasite ve eğilimi ile örtüşmemektedir. Bu nedenle uygun okula gönderilmeyen çocuğun başarısı düşmektedir. Ailelerde çocuğu mutlu ve severek yapacağı bir iş ortamına hazırlayacak uygun eğitimi almasından ziyade onu belirli okullara gönderme isteği vardır, ve çocuklarını toplumda saygın bir pozisyon ve gelir elde edebilecek “geleceğe yatırım” olarak görmektedirler. Oysaki ailenin okula katılımı, yapacağı gönüllü etkinlikler ile içi iletişimi sağlamak, çocuğa karşı aşırı korumacı yada ilgisiz olmadan yüklenebileceği sorumluluklar vermek, öğrencinin verimini artıracak; aile okul işbirliği, ailenin evde çocukla doğru iletişimi ve ilgisi iyi bir eğitim sistemine önemli katkı yapacaktır.

Sonuç

Sonuç olarak ülkemizde uygulanan güncel eğitim sistemi, 21. Yüzyıl uluslararası eğitim standartlarına ulaşma konusunda kısmi iyileştirmeler olmakla birlikte, esasen ezberci akademik eğitimi esas alarak sınav ve test ağırlıklı olması, edinilen bilginin gerçek yaşamda nasıl kullanılacağının öğretilememesi nedeniyle çok yönlü ve kalıcı bilgi edinmeyi sekteye uğratmaktadır. Bu durumda eğitim sistemimizin; yaratıcı ve yenilikçi düşünme ve bunlara açık olma, eleştirel düşünebilme ve problem çözme, karar verme, öğrenme yol ve yöntemlerini öğrenme, öğrendiklerini gerçek yaşamda kullanabilme, bilgi okur-yazarlığı, bilgi ve iletişim teknolojileri okur-yazarlığı, iyi iletişim becerileri, Türkçe’yi iyi öğrenip doğru kullanma, bir yabancı dili temel düzeyde öğrenme, takım çalışmasına yatkınlık ve en az bir sanat dalı ile ilgilenmeye olanak sağlayacak iyileştirmelere ihtiyacı vardır.

Kaynaklar

1.Millî Eğitim Bakanliği Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Dairesi Başkanlığı (EARGED) MEB 21. yüzyil öğrenci profile

2. Özgür Bolat Eğitim sistemi nasıl olmalı? https://www.hurriyet.com.tr › 14 Tem 2018

3.Pası Sahlberg, Eğitimde Finlandiya Modeli, 2018

4.https://www.egitimpedia.com Dünyanın En Şaşırtıcı Eğitim Sistemi: Finlandiya

5. Özgür Bolat Finlandiya’dan eğitim adına ne öğrenebiliriz? Hürriyet com tr

6.Serdarhan Musa Taşkaya. Nitelikli bir öğretmende bulunmasi gereken özelliklerin öğretmen adaylarinin görüşlerine göre incelenmesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 33 Yıl:2012/2 (283-298 s.)

7. M. Akif Helvacı Etkili Okul ve Etkili Okul Müdürüne İlişkin Öğretmen Görüşleri Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (2011) 4/2, 41-608.

8. Emin KARİP Kemal Koksal. Etkili Eğitim Sistemlerinin Geliştirilmesi Dergipark, 6, 1996

[aksaminsefasi]

kırmızı gül demet demet

[aksaminsefasi]

YENİ BİR ANAYASA GEREKLİ Mİ?

Ben ne hukukçu nede sosyal bilimciyim. Bu nedenle ”yeni bir anayasa” konusunda yazacağım şeyler didaktik olmaktan ziyade düşünsel temelde olacaktır.

Anayasa Türk Dil Kurumu Sözlüğünde “bir devletin yönetim biçimini belirten, yasama, yürütme, yargılama güçlerinin nasıl kullanılacağını gösteren, yurttaşların kamu haklarını bildiren temel yasa” olarak tanımlanırken; anayasada belirtilen temel kuralların toplumsal uygulamasını sağlayan “yasa” nın tanımı ise aşağıda görüldüğü gibi beş ayrı şekilde yapılsa da esas olarak uyulması gereken kurullar silsilesidir.

“1. isim Olayların gidişinde olağan dışına yer vermeyen, değişmezlik ve mecburiyet gösteren kural: Doğa yasaları.

2. isim, hukuk Devletin yasama organları tarafından konulan ve uyulması gereken kurallar bütünü kanun: 3. isim Bilimde çok sayıda deney ve gözlemden sonra, aynı şartlarda aynı sonuçları verdiği kesin olarak belirlenen durum: Yer çekimi yasası. Mendel yasaları.

4. isim Toplumsal hayat içinde kendiliğinden oluşan ve uyulması toplum içinde yaşamanın bir mecburiyeti olan alışkıların bütünü: Ahlak yasası.

5. isim, felsefe Düşüncenin mantıksal bir değeri olması için uyulması şart olan temel: Düşünme yasaları.”

Bakıldığında yasaların temeli olan anayasanın esas olarak uyulması gereken kurallar manzumesi olduğu görülmektedir. Benim esas olarak üstünde durmak istediğim konu“Uyulması gereken” aforizmasıdır. Dünyanın en iyi anayasası ve yasalarını yapsanız da; bunlara yönetsel, toplumsal veya bireysel uyum olmadığı sürece hiçbir önemi yoktur. Sadece kırmızı kaplı anayasa kitapçığı veya yazılı kanun maddelerinde kalır. En iyi anayasa nedir sorusu da tam bir bilinmezdir. Her ülke veya anayasayı yapanlar kendi yaptıklarının en iyi anayasa olduğunu söyleyebilirler.

Yasa ve anayasaya yönetsel uyum öncelikle yöneticilerin kanunlara istikrarlı bir şekilde uymaları ile sağlanır. Siyası çıkarlara ters düşen veya kayırmacılığı engelleyen yasa maddelerinin nasıl bir saatte, bir gecede kanun hükmünde kararnamelerle değiştirildiği hepimizin bildiği bir gerçektir. Kanunlara yönetsel uyumsuzluk bireyler ve onların oluşturduğu toplumun da “devlet uymuyor yasalara ben mi uyacağım” düşüncesi ile bireysel ve toplumsal uyumsuzluğa neden olmakta, sonuçta yapılan anayasa ve yasalar sadece kağıt üstünde kalmakta; toplumsal düzeni sağlaması gereken yasa ve anayasa kadük olmaktadır.

Yukarıda adı geçen anayasa ve yasalara uyumsuzluk esas olarak çıkar temelli olup, bu da toplumsal liyakati ortadan kaldırarak ahlaki çöküntüye neden olmaktadır. Toplumda ahlaki çöküntünün başlaması ve kuralsızlık suya atılan taşın yaydığı dalgalar gibi tüm topluma dalga dalga yayılıp tıpkı denizlerde oluşan salya (müsilaj) gibi toplumun hücrelerine nüfuz ederek toplumsal çürümeye yol açmaktadır.

Esasında yazılı bir anayasa olması da şart değildir. Toplumu oluşturan bireylerin emeğe ve üretime değer veren sağlıklı bir eğitim ile eğitildiği, her bireye yönetici erk tarafından eşit vatandaş olarak davranıldığı, her bireyin eşit hak ve özgürlüklere sahip olduğu, başkalarının hakkına saygı duyulduğu, liyakatın, ahlakın, vicdanın var olduğu bir toplumda yazılı anayasa ve kanun maddeleri gerekmez. Kuşkusuz yaşamda kaos olmaması için, yönetsel düzeni sağlamak için yasalar gereklidir, ancak bunlar kişiye ve yönetsel erke göre değişmeyen, kurumsallaşmış, herkesin saygı ve uyum gösterdiği sadece zaman ve çağın koşullarına göre değişmesi zorunlu olduğu durumlar dışında değişmeyen kurallar manzumesi olmalıdır. Bir örnekle durumu somutlaştırmak gerekir ise; trafik kanunlarında kırmızı ışıkta durulmalı, hız sınırlarına uyulmalı, alkollü araç kullanılmamalı diye yazar; bunları ihlal ettiğiniz de has bel kader tespit edilirseniz maddi ceza ile cezalandırılırsınız, suç mahallinde radar, polis, kamera gibi bir tespit aracı yok ise yaptığınız suç yanınıza kalır ve benzer suçları işlemeye devam edersiniz. Bu suçlar günlük hayatta sayısız kez işlenir, siz ceza almayabilirsiniz ama ölümcül kazalar ve milyarca liralık maddi hasar gibi daha dramatik sonuçlar doğurabilir.

Bir insanın başka bireyi veya bir canlıyı kasten öldürmesi en büyük suç olmalıdır ve yasalarda cezası bellidir. Bizde durum nasıl diye baktığımızda; hayvan öldürmek konu edilmesi bile gerekmeyen sıradan bir olaydır, her gün binlerce hayvan yollarda aşırı hızla giden dikkatsiz sürücüler tarafından, ya da içini kötülük bürümüş kişiler tarafından isteyerek, bilerek eziyet edilerek öldürülmektedir. Doğayı bütünüyle seven ve saygı duyan birkaç duyarlı vatandaş ta bu duruma itiraz ettiğinde, hayvanlar için hak talep ettiğinde topluma aykırı vatandaşlar veya psikolojisi bozuk kişiler gözü ile bakılmaktadır.

Bir diğer örnek kadın cinayetleridir. Ülkemizde her gün gazetelerin üçüncü sayfasına konu olan birçok kadın kocası, sevgilisi, babası, kardeşi, akrabası olan erkekler tarafından katledilmektedir. Toplumda giderek artan sayıda meydana gelen kadın cinayetleri tam bir toplumsal yara olmuştur. Hiçbir mazeret insan öldürmeyi kabul edilebilir bir duruma getiremez ve insanı öldürmenin yasalarda cezası bellidir. Gerçek yaşamda böylemi peki? Cevabın olumlu olmasını canı gönülden isterdik, ancak hepimizin bildiği gibi bu suçlular mahkeme önünde boyun eğerek, takım elbise giyerek, saç sakal tıraşı olarak masum pozlarına bürünmekte çoğu kez ciddi bir ceza almadan yaşamlarına başka suçlar ve cinayetler işleyerek devam etmektedirler.

Sonuç olarak yeni bir anayasa yapmak topluma hiçbir açıdan katkı sağlamayacaktır. Esas olarak yapılması gereken; eğitimin toplumu oluşturan bireylerin düşünsel gelişmişliği artırmaya yönelik olmasını sağlamaktır. Düşünsel gelişmişlik beraberinde tüm canlıların yaşam hakkına saygıyı, doğaya ve evrene saygıyı getirecek, toplumda suç oranı düşecek; bireylerin ve tüm canlıların güvenle, sevgiyle, özgürce yaşayabilecekleri bir dünya tesis edilecektir.

www.akademikakıl.com da yayınlandı

[aksaminsefasi]

ortanca

[aksaminsefasi]

mis kokulu leylak

[aksaminsefasi]

Baharda elma ağacı