Merhaba arkadaşlar, bugün sizlerle yine bir amatör ve spekülatif psikoloji incelemesi yapacağız. Soru: "İnsanlar neden farklı fikirlerden korkar?", ya da, "Neden kendimizdekilerden farklı fikirlerle karşılaşmaktan hoşlanmayız?"
Bu soruya yanıt verebilmek için soruyu değiştirmemiz gerekiyor: "Hangi (türden) fikirlerimize meydan okunmasından hoşlanmayız?"
Misal, ben cep telefonumu masanın üstünde bıraktığımı düşünüyorsam fakat arkadaşım çekmeceye koyduğumu söylüyorsa, burada kendi sahip olduğum fikrime meydan okunmuş olsa bile herhangi bir duygu uyandıracağını sanmıyorum. Demek ki duygusal yanıt uyandıran meydan okumalar gündelik sorulardan biraz daha farklı fikirlerle ilgili.
Bunun yerine bir teist olduğumu ve bir ortamda ateistlerle karşılaştığımı ve konunun dine geldiğini düşünün. Burada fikrime karşı çıkılmasından çok daha memnuniyetsiz olacağım kesin gibidir (hatta ben kendi yanlarında din tartışılmasından aşırı rahatsızlık duyan çok fazla kişiyle karşılaştım). Bence burada bakılması gereken şey benim bir konudaki inancımın bende ne kadar yer ettiği, diğer inançlarımla olan ağsal ilişkisi ve onları değiştirmemin getireceği maliyet. Eğer dine bağlılığım yüksekse, bu dinle ilgisiz görünen inançlarımı da doğrudan etkiliyordur (özgür irade, ahlak, siyasi görüşleri gibi "büyük" sistemler başta olmak üzere). Dahası hayatımın hangi yöne gittiğinde ve gideceğinde de etkisi vardır, yani batık maliyet de söz konusu.
Bunun yanında insanlara şimdiye kadar gösterdiğiniz bir yönünüz de oluyor bu inançlarınız.
Bunların hepsini toplayınca şöyle bir şey çıkıyor: Diğer inançlarla ve hayatımızla yakından ilişkili bir inancı revize etmenin *maliyeti* epey yüksek. O yüzden bunu revize etmemizi gerektirecek durumlardan alabildiğine kaçınmak iyi bir strateji aslında gayet. Onaylama eğilimi (confirmation bias) gibi bilişsel mekanizmaların bunu kolaylaştırma fonksiyonu var sanıyorum.
Bu sadece din için geçerli değil tabi ki. Eğer ben belirli bir ideolojinin -liberalizm gibi- savunuculuğunu yapmışsam, zamanımı exclusive olarak onu savunan şeyler okuyarak geçirmişsem ve dünya görüşümü ve diğer inançlarımı da ona göre düzenlemişsem, liberalizmi eleştiren her yazı/makale/kitap beni bir derece rahatsız edecektir. Mekanizma aynı sanıyorum.
Bunun iyi ya da kötü bir şey olduğunu söylemiyorum. Sadece gördüğüm kadarıyla bu çok verimli ve maliyet olarak düşük bir yöntem hayatta sürekli inanç revizyonu yapmaktan.