Stultifera navis - De inutilibus libris
Tratta da Sebastian Brant Das Narrenschiff ovvero DaĂ Narrenschyff ad Narragoniam (1494), opera composta in dialetto alsaziano -medio alto tedesco- in ottonari a rima baciata (B. scrisse questa vera e propria epopea satirica in volgare, âimitatus Dantem Florentinum atque Franciscum Petrarcham heroicos vates, qui Hetrusca sua lingua mirifica contexuere poemataâ).
[Ad aprire le danze, tra la varia umanitĂ imbarcata sulla nave dei folli, Ăš la pazzia dellâaccumulatore seriale di libri, o bibliomane ignorante, per dirla con la satira lucianea ÏÏáœžÏ Ï᜞Μ áŒÏÎ±ÎŻÎŽÎ”Ï ÏÎżÎœ Îșα᜶ ÏÎżÎ»Î»áœ° ÎČÎčÎČλία áœ ÎœÎżÏÎŒÎ”ÎœÎżÎœ. Sotto presentata nella versione originale e nelle rielaborazioni latina e italiana]
Den vordantz hat man mir gelan Dann jch on nutz vil bĂŒcher han Die jch nit lysz, und nyt verstan
Von vnnutzen buchern
Das jch sytz vornan jn dem schyff Das hat worlich eyn sundren gryff On vrsach ist das nit gethan Vff myn libry ich mych verlan Von bĂŒchern hab ich grossen hort Verstand doch drynn gar wenig wort Vnd halt sie dennacht jn den eren Das ich jnn wil der fliegen weren Wo man von kĂŒnsten reden dĆŻt Sprich ich, do heym hab jchs fast gĆŻt Do mit losz ich benĂŒgen mich Das ich vil bĂŒcher vor mir sych, Der kĂŒnig Ptolomeus bstelt Das er all bĂŒcher het der welt Vnd hyelt das fĂŒr eyn grossen schatz Doch hat er nit das recht gesatz Noch kund dar vsz berichten sich Ich hab vil bĂŒcher ouch des glich Vnd lys doch gantz wenig dar jnn Worvmb wolt ich brechen myn synn Vnd mit der ler mich bkĂŒmbren fast Wer vil studiert, wĂŒrt ein fantast Ich mag doch sunst wol sin eyn here Vnd lonen eym der fĂŒr mich ler Ob ich schon hab eyn groben synn Doch so ich by gelerten bin So kan ich jta sprechen jo Des tĂŒtschen orden bin ich fro Dann jch gar wenig kan latin Ich weysz das vinĆ« heysset win Gucklus ein gouch, stultus eyn dor Vnd das ich heysz domne doctor Die oren sint verborgen mir Man sĂ€h sunst bald eins mullers thier.
â
Jakob Locher  Stultifera Navis, Basilea 1497 (una trasposizione in latino, in esametri, piĂč che una traduzione)
De inutilibus libris
Inter praecipuos pars est mihi reddita stultos prima, rego docili vastaque vela manu. En ego possideo multos, quos raro libellos Perlego, tum lectos negligo, nec sapio.
[NdR, Didascalia:Â INUTILITAS LIBRORUM. Quod si quis percurrere omnes scriptores cupiat, opprimetur tum librorum multitudine, tum diversa scribentium varietate: ut haud facile verum possit elicere. Distrahit enim librorum multitudo: et faciendi libros plures non est finis]
Primus in excelsa teneo quod nave rudentes, stultivagosque sequor comites per flumina vasta: Non ratione vacat certa, sensuque latenti. Congestis etenim stultus confido libellis, Spem quoque nec parvam collecta volumina praebent: calleo nec verbum, nec libri sentio mentem. Attamen in magno per me servantur honore, pulveris et cariem plumatis tergo flabellis. Ast ubi doctrinae certamen volvitur, inquam, aedibus in nostris librorum culta supellex eminet: et chartis vivo contentus opertis, quas video ignorans: iuvat et me copia sola. Constituit quondam dives Ptolomaeus, haberet ut libros toto quaesitos undique mundo, Quos grandes rerum thesauros esse putabat: non tamen arcanae legis documenta tenebat, queis sine non poterat vitae disponere cursum. En pariter teneo numerosa volumina, tardus pauca lego, viridi contentus tegmine libri. Cur vellem studio sensus turbare frequenti? Aut tam sollicitis animum confundere rebus? Qui studet, assiduo motu, sit stultus et amens. Seu studeam, seu non, dominus tamen esse vocabor: et possum studio socium disponere nostro, qui pro me sapiat, doctasque examinet artes. At si cum doctis versor, concaedere malo omnia, ne cogar fors verba latina profari. Theutonicos inter balbos sum maximus auctor, cum quibus incassum sparguntur verba latina. O vos doctores, qui grandia nomina fertis, respicite antiquos patres, iurisque peritos. Non in candidulis pensebant dogmata libris: arte sed ingenua sitibundum pectus alebant. Auriculis asini tegitur sed magna caterva.
[âauriculas asini quis non habet?â scriveva Persio: le ascendenze nella satira latina sono rese evidenti anche nel prologo di Locher, dove Brant Ăš visto appunto come erede di Lucilio, Orazio, Persio e Giovenale -ben consci a propria volta dei precedenti greci nella commedia Archaia di Aristofane Cratino ed Eupoli. La tradizione satirica che castigat ridendo mores Ăš cosĂŹ tracciata dallâantica Grecia, tramite Roma, sino alla Narragonia o Navis Fatuorum di Brant
Reliqui Comoediam (quam Graeci archaeam vocarunt) cum magna dicendi libertate coluerunt. E quorum numero Aristophanes Eupolis atque Cratinus, laudatissimi vates claruerunt. Cum enim viderent iuventutem Atheniensium, ceteraeque Graeciae, omnibus libidinum generibus irretiri, occasionem notandi acceperunt: et plano quidem eloquio, quorumcumque sceleratorum hominum vitia ac peccata libere mordebant. Ex hac veteri Comoedia nostri Latini non inelegans scriptitandi genus formarunt]
â
[tr.it. Francesco Saba Sardi, La Nave dei Folli, Spirali 2002 (1a ed. 1984): endecasillabi a rima baciata]
Di stolti e pazzi la ridda precedo Ché molti libri attorno a me pur vedo Che io non leggo e in cui neppure credo.
Se io per primo sulla Nave siedo, Non Ăš senza ragione, lo concedo: Con i libri da sempre ho un gran daffare E molti ne ho saputo accumulare. Spesso neppure un'acca ne comprendo, Eppure grande onore loro rendo: Di scacciarne le tarme mi accontento. Se di scienze si fa ragionamento, âA casa tutto questo tengo!â esclamo, ChĂ© d'aver libri attorno, altro non bramo. Di Tolomeo il gran re si sente dire Che di libri ne avesse a non finire D'ogni parte del mondo radunati E a guisa di tesori venerati. Ma molti stavan solo ad occupare Spazio, senza al gran re nulla insegnare. Al par di lui, io ne possiedo molti, Ma ben di rado ne ho consigli colti. Forse che dovrei rompermi la testa Per farne di nozioni una gran cesta? Chi troppo studia, si riduce scemo! E come un gran signor, certo non temo Di pagare chi impari al posto mio! Sono tardo di mente, Ăš questo il fio: Ma quando siedo col sapiente e il dotto, Ho pronto lâ âita!â e qualche altro motto Che possa voler dire âson d'accordoâ. Che qui siamo tedeschi, ben ricordo. Ne mastico assai poco, di latino. So che vinum vuol dire proprio vino, Che gucklus vuole dire semplicione E stultus chi ne ha poca, di ragione, E che âdomine doctor!â son chiamato, E da tutti, ed ovunque, rispettato. Sulla testa il berretto uso calzare, Dell'asino le orecchie per celare.
â
[*si noti, tra lâaltro, che, nellâoriginale, non si tratta di scacciare tarme o tarli -occupazione che potrebbe avere una qualche utilitĂ nel preservare i libri-, nĂ© di spolverare come nella versione latina, ma, come risulta anche dallâincisione di DĂŒrer qui sotto, che illustrava lâeditio princeps del testo, di âscacciar moscheâ, operazione proverbialmente inutile, come risulta dagli Adagia di Erasmo da Rotterdam, s.v. muscas depellere III, vii, 60, che cita come fonte Aristofane, Vespe, v.597]
âLibri quosdam ad scientiam, quosdam ad insaniam deduxereâ (Petrarca, De remediis utriusque fortune, 43: De librorum copia)
Cfr. Seneca, De tranquillitate animi, IX, 4-7:
Studiorum quoque, quae liberalissima impensa est, tamdiu rationem habet quamdiu modum. Quo innumerabiles libros et bibliothecas, quarum dominus uix tota uita indices perlegit? Onerat discentem turba, non instruit, multoque satius est paucis te auctoribus tradere quam errare per multos. Quadraginta milia librorum Alexandriae arserunt. Pulcherrimum regiae opulentiae monumentum alius laudauerit, sicut et Liuius, qui elegantiae regum curaeque egregium id opus ait fuisse. Non fuit elegantia illud aut cura, sed studiosa luxuria, immo ne studiosa quidem, quoniam non in studium, sed in spectaculum comparauerant, sicut plerisque ignaris etiam puerilium litterarum libri non studiorum instrumenta, sed cenationum ornamenta sunt. Paretur itaque librorum quantum satis sit, nihil in apparatum. (Honestius, inquis, huc se impensae quam in Corinthia pictasque tabulas effuderint.) Vitiosum est ubique quod nimium est. Quid habes cur ignoscas homini armaria e citro atque ebore captanti, corpora conquirenti aut ignotorum auctorum aut improbatorum et inter tot milia librorum oscitanti, cui uoluminum suorum frontes maxime placent titulique? Apud desidiosissimos ergo uidebis quicquid orationum historiarumque est, tecto tenus exstructa loculamenta: iam enim, inter balnearia et thermas, bibliotheca quoque ut necessarium domus ornamentum expolitur. Ignoscerem plane, si studiorum nimia cupidine erraretur; nunc ista conquisita, cum imaginibus suis discripta, sacrorum opera ingeniorum in speciem et cultum parietum comparantur.

















