De Literaire Junta

[dejunta-blog]

Eppo van Nispen tot Sevenaer

- Dit artikel verscheen op 23 maart 2012 in NRC -

‘Dan is hij vader, dan is hij zoon’

Liefdesverklaring van deze week: CPNB-directeur Eppo van Nispen tot Sevenaer over de tweede roman van Jonathan Safran Foer.

Op weg naar New York kocht ik op Schiphol Extremely Loud and Incredibly Close van Jonathan Safran Foer. Het is een titel die je in het gezicht schreeuwt. Ik had geen idee waar het verhaal over ging, maar ik dacht: die gaat mee op het vliegtuig. Het boek bleek te gaan over de zoektocht van een jongen in New York. In dat avontuur ging ik mee met hem, omdat ik daar zelf ook was. Ik wist van tevoren niet dat ik dit ging ontmoeten in het boek. Alsof het zo had moeten zijn. 

Je wordt meteen het verhaal in gesleurd door dat kleine manneke, Oskar, van wie de vader is overleden. Omgekomen bij wat Oskar alsmaar ‘the worst day’ noemt: 11 september. Oskar vindt ontsnapping in zijn hoofd, waar hij grootse uitvindingen bedenkt. Als kleine jongen wilde ik een beroemde wetenschapper zijn. Ik was altijd bezig met knutselen en rolspellen. Op de sloop haalde ik mijn instrumenten en dan maakte ik daar een dashboard van op mijn fiets. Zo kon ik naar mijn gevoel door de tijd reizen. Of ik zat op de achterbank van de auto – in een blauw t-shirt met ‘General Airforce’ erop – te spelen met het raamhendel. Dat was mijn stuurknuppel; als mijn vader naar rechts ging trok ik de kruk naar achter en zo stuurde ik met hem mee. Dat riep het boek weer bij mij op. 

Oskars ontroerendste uitvinding is een speciale afvoerbuis die onder elk kussen in New York moet komen te zitten en verbonden is met een reservoir. Wanneer mensen zichzelf in slaap huilen zouden de tranen allemaal naar dezelfde plek gaan en in de ochtend kan de weerman dan melden of het waterpeil in het Reservoir van Tranen omhoog of omlaag is gegaan. Als er iets verschrikkelijk zou gebeuren gaat er een ‘extreem luide’ sirene af die iedereen waarschuwt dat ze naar Central Park moeten gaan om zandzakken rond het reservoir te leggen. Schitterend gevonden. 

Wanneer Oskar in zijn vaders kast een sleutel vindt met daarop de naam ‘Black’, besluit hij om alle 216 personen in New York met die naam op te zoeken. Het is zijn odyssee. Natuurlijk draait de zoektocht eigenlijk om de rust vinden om zijn vader te begraven. Door al die verschillende ‘Blacks’ –  beginnend bij Aaron, Abbey, Ada, Agnes en zo verder – heeft Jonathan Safran Foer een oneindig plot gecreëerd. De schrijver kan steeds van personage naar personage springen. Op die manier leeft Foer zich uit in allemaal verschillende figuren. Hij kan in hen verdwijnen, hij kan steeds een andere stem laten horen. 

Door de avonturen van Oskar is het een ondeugend boek. Dat is iets anders dan brutaal of irritant. Je doet iets dat tegen het systeem ingaat maar dat niet storend of plat is. Ondeugend is de chique manier van brutaal zijn, zoeken naar een weg die tot andere horizonnen leidt.  

Foer toont een ongelofelijk wijsheid in zijn schrijven, zeker voor zijn leeftijd. Om te laten voelen wat het verlies van die vader betekent, moet hij een kind zijn. Om over te brengen hoe het is om op 11 september in die toren te zitten – angstig naar je familie bellend omdat er geen weg meer uit is, en dat je dan vervolgens niemand te pakken krijgt – daar moet je ook vader voor zijn. Ik voelde mij het jongetje, ik voelde mij die vader in de toren; dat is de uitzonderlijke verdienste van Foer in Extremely Loud and Incredibly Close.

[dejunta-blog]

Maarten Asscher

- Dit artikel verscheen op 2 maart 2012 in NRC -

‘De lezer is een medeminnaar’

In een reeks literaire liefdesverklaringen zingt boekhandelaar Maarten Asscher de lof van Wiel Kusters' essays.

Als ik een boek van voor tot achter lees – wat ik bij lang niet alle boeken doe – is dit een teken van grote overgave en bewondering. Op dat moment is dat dan mijn lievelingsboek. Uiteraard moet dit na een dag, een week of een maand weer plaatsmaken voor een ander lievelingsboek, zo gaat dat als je met boeken leeft. Het gevoel van ‘hier wil ik het over hebben met anderen’ – dat je meteen dat missionarissengevoel krijgt dat hoort bij een actieve lezer – had ik direct bij het boek dat ik nu lees, de bundel literaire essays ‘Dit nog, ook dit’ van Wiel Kusters.

Deze bundel bevat stukken over poëzie en proza die vanaf 1993 ontstaan zijn. Ze representeren een kleine twintig jaar aan lezen en schrijven. Alleen al uit de keuze van auteurs blijkt dat Kusters vanuit zijn eigen boekenkast schrijft. Het is zo’n knappe bundel omdat hij ‘literairder’ is dan de meeste literatuurwetenschap en grondiger dan de meeste essays, het zit er precies tussenin. Vanuit een bepaalde invalshoek probeert Kusters zoveel mogelijk in een verhaal of gedicht te vinden, en vervolgens te duiden wat hij gevonden heeft.

Zo staat er een erg mooi essay in over het gedicht ‘Afsluitdijk’ van Vasalis, met de beroemde openingsregel: ‘De bus rijdt als een kamer door de nacht’. Kusters gaat met de volledige onbevangenheid die de ideale lezer kenmerkt zich alles afvragen dat er op je afkomt als je dat gedicht leest. Bijvoorbeeld: reed die bus nou van Den Helder naar Leeuwarden of reed-ie van Leeuwarden naar Den Helder? Ik herken die obsessieve nieuwsgierigheid.

Door deze bundel realiseer je je hoeveel er verloren gaat door de overmatige fixatie in onze tijd op het nieuwe en op de roman als literaire vorm. Literaire prijzen gaan tegenwoordig altijd naar romans en als je als schrijver debuteert met een bundel korte verhalen, dan zit iedereen aan je kop te zeuren wanneer je roman nou komt. Want dat is toch de lakmoesproef of je een echte schrijver bent in deze tijd. Dat doet de literatuur in zijn brede rijkdom absoluut onrecht. Door deze bundel ontdek je prachtige gedichten, zoals het gedicht ‘Mijn dochtertje zei: dood’ van Anton van Duinkerken, dat begint met de fraaie strofe:

Het woord, dat ik het zwaarst van al verdraag,

Dubbel onwelkom uit een kindermond,

Schrijnt mijn geheugen als een open wond,

Bloot voor de wind, naakt in een regenvlaag.

Kusters zelf is een dichter, en hij bedient zich in deze bundel van mooie omschrijvingen. Er staat een stuk in dat hij schreef voor de 65e verjaardag van Kees Fens. Het gaat over de gedichten van Jan Hanlo, van wiens werk zij beiden liefhebber zijn. Daarin noemt hij de jarige Fens een ‘medeminnaar’. Dat vind ik een prachtige formulering. Er komt een hele liefhebbende, bijna erotische gedachte mee op van twee lezers die het met dezelfde schrijver doen. Kusters schrijft over Edgar Allan Poe, W.H. Auden, Baudelaire, Huub Beurskens, Gerrit Kouwenaar; het loopt heel diachronisch door elkaar heen. Hij begint een van de essays met: ‘Soms maakt een gedicht andere verzen wakker. En via de lezer praten ze met elkaar.’ Dat is een mooie karakterisering van zijn werkwijze. Wat je gelezen hebt zwemt in je rond en raakt elkaar aan. Dan maakt het niet uit of sommige dingen een eeuw eerder en andere dingen een eeuw later geschreven zijn. Literatuur behoudt heel lang zijn opwinding. Eenzelfde beroering kun je nu nog steeds voelen bij een gedicht van Horatius dat ruim tweeduizend jaar geleden geschreven is. Dat lukt je met de muziek van tweeduizend jaar geleden niet. Het bijzondere aan een essay over literatuur is dat je gebruik maakt van hetzelfde medium waarin het zich aan je voordoet. Je probeert met woorden iets te weten te komen over andere woorden. Het is alsof je alleen in muziek op muziek zou mogen reageren of alleen zou mogen uitleggen wat je van een gebouw vindt door er een ander gebouw naast te zetten. Door deze bundel besef je weer eens dat alles wat je schrijft met duizend draden vastzit aan alles wat je gelezen hebt.

[dejunta-blog]

Ivo Victoria

- Dit artikel verscheen op 10 februari 2012 in NRC -

‘Hamsun wil niet behagen’

In een reeks literaire liefdesverklaringen verbaast schrijver Ivo Victoria zich over Knut Hamsun.

‘Een paar jaar geleden scoorde ik een hattrick: achter elkaar las ik Hartedier van Herta Müller, Nooit meer slapen van W.F. Hermans en dit boek, Pan van Knut Hamsun. Drie geweldige boeken.

Ik ging Knut Hamsun lezen omdat hij mij intrigeerde: een Noorse Nobelprijswinnaar met extreemrechtse sympathieën – hij had Hitler de hand geschud – een onvoorspelbare, wispelturig man. Dat zorgt voor een vreemde wisselwerking bij het lezen van het boek. De verteller van Pan is luitenant Glahn, een buitenstaander, een stugge man die passioneel verliefd wordt op Edvarda, een meisje uit het dorp. De luitenant woont in een hut aan de rand van een bos, beneden ligt het dorp aan de zee. Elke dag gaat hij met zijn hond uit jagen: een vogel schieten, een vogel braden, een vogel opeten – het ritme van de dag.

Glahn beschrijft de natuur op een fijnzinnige manier. Prachtige passages over de geuren en de geluiden: “De zon was ondergegaan en kleurde de horizon met een vetrood licht, roerloos als olie. De hemel was open en wolkeloos. Ik staarde naar de heldere zee en het was alsof ik de bodem van de wereld aanschouwde en alsof mijn hart deze naakte bodem innig beroerde en zich er geborgen voelde.” Het is een poëtische en gevoelige vreedzaamheid. Fascinerend is het contrast met het gedrag van Glahn ten opzichte van anderen. Hij is stug en bot, doet rare dingen. Wanneer Edvarda het, na haar verhouding met Glahn, aanlegt met een manke dokter, wordt Glahn jaloers. Hij wacht de dokter op na een feestje: “Ik strekte mijn geweer voor hem uit alsof hij een hond was en zei: ‘Spring er eens overheen.’ En ik floot en lokte hem.” Die menselijke gespletenheid van Glahn – en van Hamsun zelf? – maakt het zo goed.

Glahn kan zich verliezen in klaagzangen of euforie door het minste dat zijn geliefde zegt. Zijn innerlijke wereld is enorm onstuimig. Het verhaal wordt door hem vertelt, en continu blijft de vraag: is hij nou betrouwbaar of zit het allemaal in zijn hoofd? Misschien is Edvarda wel heel normaal en interpreteert hij alles overdreven. Dat herken ik wel, een passionele verliefdheid die je naar de rand van gekte drijft. Dat ge zo verliefd zijt dat elk emailtje of oogopslag een teken is. Thuis zitten en denken: wat zou ze bedoeld kunnen hebben? Zoals de betekenis van een ‘x’-je aan het eind van een smsje. En als het volgende smsje van haar geen ‘x’-je heeft, wat bedoelt ze daarmee? En moet je één ‘x’-je terugzenden, of twee? Een hoofdletter ‘X’, is dat dan een dikke zoen? Als je gek bent op iemand dan is dat gekmakend.

Zijn obsessie en haar wispelturigheid zijn intens. Het is beklemmend, maar soms waaiert het boek ook weer uit. Dat is heel risicovol. Je merkt dat de auteur niet bezig is met pleasen, hij zet iets op papier ongeacht wat de buitenwereld daarvan zal denken. Er zit een droompassage in over de legende van Iselin, een heel hoofdstuk dat Glahn op zijn rug in het bos ligt. Dan ben ik Hamsun even helemaal kwijt en tegelijk fascineert het me mateloos. Een redacteur zou dat er tegenwoordig uit halen.

Het is een boek waarvan je voelt dat het geschreven moest worden: het is van levensbelang om dit te maken. Er wordt de laatste tijd gediscussieerd over het vrijblijvende karakter van veel romans. Een good read dreigt de standaard te worden. Er komen verschrikkelijk veel boeken uit. Als je ziet met welk tempo uitgeverijen debutanten tekenen. Bij veel boeken denk ik: “Ja oké, goed gedaan, goed geschreven, maar ik weet niet waarom dit boek nog bovenop de stapel moet.” Bij Pan voel je daarentegen op elke bladzij: hier staat iets op het spel.’

[dejunta-blog]

Daan Heerma van Voss

- Dit artikel verscheen op 27 januari 2012 in NRC -

‘Iedere goede liefde is een obsessie’

In een serie literaire liefdes- verklaringen deze week: schrijver Daan Heerma van Voss over Kenzaburo Oë.

‘Een mens moet veel boeken lezen. Het is een van mijn weinige stelregels, naast: een mens moet meer drank betalen dan er voor hem betaald wordt. Op mijn computer heb ik een map met de titel ‘Onzin-administratie’. Er staan honderden boeken. Elk boek geef ik na lezing een cijfer: 6.7, 5.3, 8.1. Het eigen lot van Kenzaburo Öe staat bovenaan de lijst van 2011 met een 8.8.

Elke maand koop ik zo’n tien boeken bij de ramsj. Dan vier ik de willekeur van de verloren boeken, de afgestotenen. Daar zat dit boek ook tussen. Ik kocht het omdat de omslag er zo ongelofelijk onaantrekkelijk uitzag: op het zwarte omslag is de titel nauwelijks leesbaar, de Japanse naam is onbegrijpelijk en de auteur ziet eruit als een hulpbehoeftige uil. Ik dacht: ofwel dit boek is héél goed, of het is héél slecht.

De centrale vraag van het boek is: hoe reageer je op de geboorte van een abnormale baby? De hoofdpersoon, Vogel, krijgt een grotesk kind met een enorm hoofd. De dokter schrikt wanneer ‘het produkt’ naar buiten komt. Als hij Vogel voorbereidt op de schok, barst de dokter uit in kinderachtig gegiechel: ‘Hij had van tussen de benen van de vrouw van een andere man een soort monster te voorschijn gehaald dat niet te klassificeren valt. Een monster met de kop van een kat misschien, en een lichaam dat gezwollen was als een ballon?’ Het is schaamte waardoor de dokter giechelt. De dokteren, maar ook Vogel zelf, zijn zo geschrokken en verward dat ze al hun waardigheid verliezen.

Het gruwelijke monster dat in hun midden is gegooid bindt alle personages. Het is een zuigeling dat enkel met een raspend geluid kan ademen, maar geleidelijk blijkt dat deze zuigeling het machtigst is van allemaal. Het brengt zoveel ongeluk en verdriet voort dat het een ieders handelen bepaalt. Een totaal machteloos wezen dat oppermachtig wordt door de schaamte die het bij anderen teweegbrengt.

Wat mij aangreep was de macht van iemand die niet fysiek aanwezig is, die geen tastbare rol speelt in je leven. Ik las het boek toen ik zelf geobsedeerd was geraakt door een meisje dat, door eigen toedoen, uit mijn leven was verdwenen. Iedere goede liefde is een obsessie en dat merk ik het sterkst als de liefde mij ontnomen is. Ik raakte geobsedeerd door iemand die niet meer bestond in mijn dagelijks leven. Geobsedeerd door mijn herinneringen. Het is vreemd: iemand die geen rol speelt, maar aan wie je niet kunt ontsnappen.

Ik ben iemand die het pijnlijke opzoekt. Een boek lezen dat op het juiste moment alle wonden openrijt is een sublieme ervaring die je tenminste niet vergeet. Vergetelheid is het ergste van alles. De enige manier om controle te houden over je obsessie is door het te blijven oproepen. Door het boek te lezen kon ik de macht hernemen. Je wilt toch de enige zijn die jou pijn kan doen. Het is een vorm van veiligheid, gek genoeg.

Japanse schrijvers kunnen op een achteloze manier hele vreemde poëtische beelden oproepen. Een Nederlandse schrijver zou zeggen: ‘Verward zweeg hij.’ Maar Öe schrijft: ‘Op een beschamende manier verward, als een door een vuistslag  bedwelmde pygmee, zweeg Vogel.’ Dat is zo’n vreemd beeld, waar ik minutenlang over kan nadenken. Kennelijk is voor Vogel verwarring beschamend en die bedwelmde pygmee, je kent ze wel, is bijzonder geestig op een alarmerende manier.

De beelden komen als uit een nachtmerrie: ‘Een lelijke baby met een krampachtig vertrokken, klein, rood gezicht vol rimpels en bedekt met klodders vet. Zijn ogen waren dichtgeknepen als een oesterschelp, rubberslangen staken in zijn neusgaten; zijn mond werd opengesperd in een geluidloze kreet die het parelmoer-roze slijmvlies aan de binnenkant liet zien.’ Als dromer weet je nooit wanneer de nachtmerrie de herinnering overneemt, en al het handelen in dromen, hoe vreemd ook, voelt logisch aan; dat is wat het zo dreigend maakt.

Het eigen lot, een week lang trok ik me er iedere nacht, meestal in halfslaap, in terug, achter hoge muren van vreemde beelden, absurde humor, en dolende personages. Het was verslavend als een nachtmerrie.’

[dejunta-blog]

Oscar van Gelderen

- Dit artikel verscheen op 13 januari 2012 in NRC -

‘Dit is anorexia op papier’

De literaire liefdesverklaring van deze week: uitgever Oscar van Gelderen over ‘universa in twee woorden.’

Als lezende uitgever heb je een periode vóór je uitgeeft en een periode dát je uitgeeft. Zo kunnen auteurs in je jeugd beslissend zijn, maar niet per se bepalend in je leven. Vaandrager las ik al wel toen ik jong was, maar hij wordt met de dag belangrijker voor mij.

De essentie van Vaandrager is: ‘Het ongewone in gewone woorden zeggen.’ Veel literatuur doet het tegenovergestelde: het gewone in ongewone woorden zeggen. Dat staat mij tegen bij veel schrijvers. Vaandrager is: een verrotte fiets op de stoep, een lekkende kraan. Hij pakte iets van de straat, plaatste het in een boek en zo kreeg het een nieuwe context. Bijvoorbeeld na een bezoek aan Madurodam: ‘De kroketten in het restaurant / zijn aan de kleine kant.’ Twee zinnen, dat is het gedicht. Alles wat er om hem heen gebeurde maakte hij tot poëzie, in plaats van poëzie over iets maken. De crimineel Thomas van der Bijl werd afgeknald in zijn eigen café, dat de leus voerde ‘Café De Hallen, kom gewoon eens gezellig binnenvallen.’ Het krijgt opeens een andere lading. Dat is Vaandrager.

Vaandrager was op zoek naar zakelijkheid en objectiviteit in zijn poëzie. De kern raakt hij in dit gedicht:

  Wat is er objectiever dan het in rekening brengen van poëzie aan de lezer? De factuur is het gedicht. Dat is de zakelijkheid tot in extreme mate doorgevoerd – de schoonheid van een dossiermap.

Het omslag met de kroketten is briljant. Het eten is heel zakelijk neergelegd. Er ligt geen blaadje verkeerd. Het idee om dat zo te eten is absurd, een abstract schilderij dat is ontdaan van emotie. De omslag heeft niets met esthetica te maken, het is zo godvergeten lelijk. Maar zo is het wel: de snackbar staat dichter bij het leven dan het leven in de geest.

‘Ik ben ver weg / hier ben ik.’ Dat is monumentale poëzie. De tragiek is dat je weet dat Vaandrager helemaal uit het leven is gestapt: hij is junk geworden en heeft zijn kind verlaten. Met Armando, Hans Verhagen en Hans Sleutelaar behoorde hij tot een groep, en toen die uit elkaar viel, viel ook Vaandrager uit elkaar. Op het eind was hij een volstrekt onttakelde man. Thuis had hij eindeloze hoeveelheden puin liggen: bouten, verkeersborden, toiletrollen. Hij verzamelde alles. Als hij een bord zag met de tekst ‘Neem mee’, nam hij dat mee. Dat is Vaandrager-humor. Hij draaide met een schroevendraaier naamplaatjes uit de deuren bij mensen. Zoals in zijn poëzie nam hij dingen ergens vandaan en plaatste hij het in zijn eigen wereld.

Vaandrager kwam oorspronkelijk uit de reclame. Dat is ook waarvan ik leef. Uitgevers zijn evangelisten: je probeert iemand anders te interesseren voor iets dat jij mooi vindt. Zoals bij Vaandrager moet je iets kunnen samenvatten tot een aforistische zin waarin het zich in één keer onderscheidt van al het andere. Een goed boek is niet goed genoeg. Mike von Bibikov, die lijsttrekker was van de kunstenaarspartij De Reagering en voorkomt in Vaandragers roman De Hef, kon dat ook. Hij bedacht – nooit gebruikte – slogans als: ‘Philips, bekend van radio en televisie.’

Sommige van Vaandragers gedichten zijn niet langer dan twee woorden. Daar kon hij een heel universum in scheppen. Jan Arends zei ooit: ‘Ik schrijf gedichten als dunne bomen. Wie kan zo mager praten met de taal als ik?’ Maar magerder dan Vaandrager kan niet – dit is anorexia op papier, uitgebeende poëzie, ontdaan van alle ballast. Zoals zijn voormalige vriendin Marianne Groen zei: “Hij begon als Cornelis Bastiaan Vaandrager, daarna werd het Vaandrager en aan het eind van zijn leven signeerde hij met ‘Vaan’ – totdat er niets meer van hem overbleef.”’

[dejunta-blog]

A.H.J. Dautzenberg

- Dit artikel verscheen op 23 december 2011 in NRC -

‘Het wemelde van de ontvoerde prinsjes’

In een reeks literaire liefdesverklaringen deze week: schrijver A.H.J. Dautzenberg over Wipneus en Pim.

‘Als kind was ik totaal in de ban van de donkere sprookjeswereld van Wipneus en Pim. Ik heb zelfs zo’n boekje helemaal overgeschreven in een schrift omdat ik dacht, daar kan ik iemand nog een plezier mee doen. De reeks speelt zich af in Kabouterland van Koning Goedhart. De verhalen zijn donker, gotisch en occult: dieren waar staarten en poten van afgeknipt worden, kabouters die veranderen in vleermuizen en heksen die naar de zon worden geschoten. Ik kreeg er nachtmerries van.

Van de reeks was ik het meest gefascineerd door Wipneus en Pim helpen dokter Knippeling. Het is een heel vreemd boek. Een heks met de naam Kroepoek vliegt de kamer van dokter Knippeling binnen en steelt de zaadjes van de Blauwe Viool. Nergens wordt uitgelegd waar die voor dienen. Later ben ik daar het symbolisme van de romantiek in gaan zien: de blauwe bloem van Novalis en Goethe. Verder in het verhaal komen Wipneus en Pim bij de kolenkabouters. Daarvan sloeg mijn fantasie op hol. Ik kom uit Zuid-Limburg en 150 meter van mijn huis was een mijn die later werd dichtgegooid.

Ik begreep nooit wie die boekjes schreef, want alhoewel de achternaam van de auteur steeds hetzelfde was – Van Wijckmade – verschilden de initialen: B, BJ, BW, BA en BG. Later kwam ik er achter hoe dat zat. Al die boekjes zijn geschreven door de congregatie van de Broeders van de Onbevlekte Ontvangenis van de Heilige Maagd Maria in Maastricht. De opbrengst ging naar de missie.

Het begon in 1948 met zes boekjes van de hand van Bruno van der Made. Het stokje werd overgenomen door Broeder Josephus, die het na zeven edities te druk kreeg met het schrijven van boekjes over verkeersregels. Nog twee broeders volgden en eind jaren zestig werd de serie populair onder Broeder Gregorio. Die ging er ook mee op tournee, alle boekwinkels af. Broeder Gregorio was eigenlijk een hele saaie man. De serie bloedde dood en er slopen levenslessen in de verhalen.

Elke broeder had een eigen stijl. Bruno schreef sardonische verhalen, ook racistisch, heel grimmig, met zinnen als: ‘Zijn gezicht was zwart als roet, net een neger. Brrrrrr, om er kippenvel van te krijgen.’ Alle gemene kaboutertjes waren donker: ‘Ze waren pikzwart en hadden kleine, gemene oogjes.’ In de jaren zeventig zijn twee van zijn boekjes uit de handel genomen en herschreven.

Er zit geen christelijke barmhartigheid in, goed en slecht lopen door elkaar heen. Dit heeft mij gevormd. Het heeft veel echo’s van Edgar Allan Poe. Verhalen zonder moraal vind ik heerlijk. Als ik zelf schrijf probeer ik ook alle moraal los te laten, het verhaal zijn eigen dynamiek te laten verkrijgen, zonder dat ik begrensd word door wat niet mag of kan. Mijn thematiek is werkelijkheid. Non-fictie bestaat niet in mijn ogen: het is altijd duiding, filtering, interpretatie. Ik noem alles fictie.

Tederheid ontbreekt tederheid in de verhalen. Wanneer de kabouters de slechte heks hebben gevangengenomen staat er: ‘Van pret trokken ze elkaar aan de haren.’ Dat is wereldvreemd. Altijd zit er afstand, liefde is afwezig. Ze vallen elkaar niet in de armen. Het is een ruwe mannenwereld. Nu blijkt volgens de commissie-Deetman dat Broeder Gregorio meerdere jongens heeft misbruikt. Dat verbaast mij niks. In de boekjes wemelt het van de ontvoerde prinsjes.

Ik ben lid geworden van de pedofielenvereniging Martijn uit protest tegen de ongenuanceerde heksenjacht tegen de partij. Het is bizar dat de leden van Martijn regelmatig met de dood worden bedreigd en wekelijks een nieuwe ruit kunnen bestellen. Voor zover ik weet is nog geen enkel kerkraam gesneuveld, ondanks de meer dan 10.000 slachtoffers. Ik verdedig als schrijver de vrijheid van meningsuiting en van vereniging. Het is aan de rechter om te bepalen of iemand de wet overtreedt, niet aan Henk Bres en het volk.’

[dejunta-blog]

Maartje Wortel

- Dit artikel verscheen op 9 december 2011 in NRC -

‘Camus is verschrikkelijk eerlijk’

De literaire liefdesverklaring van deze week: Maartje Wortel, genomineerd voor de BNG Nieuwe Literatuurprijs.

‘Toen ik De vreemdeling van Albert Camus las had ik geen huis. Ik sliep op een matje op de grond bij een vriendin en als een hond lag ik daar de hele dag boekjes te lezen. Na de eerste twee regels wist ik al dat ik moest doorlezen: “Vandaag is moeder gestorven. Of misschien gisteren, ik weet het niet.” De hele idee van De vreemdeling is verenigd in de eerste regels. Het is fijnzinnig en sterk tegelijk, direct weet je met wie je te maken hebt. Je bent zowat al klaar.

De vreemdeling is een man die niet deelneemt aan ieders inspanningen om een betekenis aan het leven op te dringen. Hij gelooft niet in God; die bestaat enkel om de angst voor de dood af te wenden. Hij zegt bovendien: “Op het ogenblik dat men sterft, is het van geen belang hoe en wanneer dat gebeurt, zoveel was duidelijk.” De vreemdeling gelooft zelfs niet in liefde. Als zijn lief hem vraagt of hij van haar houdt, antwoordt hij: “Ik denk van niet.” Zoiets dwingt je tot nadenken. Misschien ben ik zelf wel niet eerlijk en verzin ik redenen waarom ik van iemand houd. Wat voel ik zelf, wat wordt opgedrongen door een ander? Misschien houd je wel van iemand omdat het zo hoort. Het boek is verschrikkelijk eerlijk en toont op die manier dat je wellicht in je leven nooit helemaal eerlijk kunt zijn, omdat je dan niet overleeft. De fantasie eromheen hebben we nodig om het leuk te maken voor onszelf, om alles te dragen.

Halverwege het boek begaat de vreemdeling een moord. Het daaropvolgende proces legt weer op geheel andere wijze bloot hoe mensen overal betekenis aan geven. De pers maakt er veel van dat de vreemdeling pauzeerde tussen het eerste en het tweede schot – wat niets verandert aan de levensloosheid van de vermoorde –, dat hij niet huilde op de begrafenis van zijn eigen moeder en dat hij daar iemand een sigaret aanbood. Zo worden futiele zaken een gewicht gegeven. Als ik nu bijvoorbeeld een biertje drink en dadelijk op weg naar huis van mijn fiets val, dan krijg ik ook het stempel opgedrukt dat ik altijd lam ben.

Het is zo’n knap, compact boek. Camus gebruikt geen grootse woorden, maar presenteert onderhand wel grootse vragen. Hij zet met simpele zinnen in tachtig bladzijdes uiteen waar een ander het vijfvoudige nodig heeft. Camus vertelt niet wat je moet zien, hij legt de lezer geen gevoel op. Als ik De vreemdeling lees denk ik: verdomme, zo moet het. Tijdens het lezen heb je niet altijd door wat er onder je ogen gebeurt, en dan heb je het uit en denk je: o, dit wilde hij zeggen. Camus heeft het heel strak gecomponeerd. Zelf herschrijf en herschik ik mijn verhalen heel vaak. Ik schrijf met de hand – pen en papier. Als ik het dan vanuit mijn opschrijfboekje in de computer zet, zie ik meteen waar het loopt of niet. Ook lees ik mijn teksten hardop voor en neem dat op. Onderwijl denk ik, deze zin moet anders, en als ik het terugluister verander ik dat. Heel vermoeiend.

Camus roept niet expliciet tot daden op, maar toch werd hij verafschuwd door de Franse overheid. Prachtig dat een schrijver dat teweegbrengt. Het is ook wel begrijpelijk: Camus ondergroef alles wat de maatschappij verbindt – liefde, God, justitie. Ik krijg ook wel eens mailtjes van mensen die kwaad op mij zijn omdat ik in mijn verhalen niet alles wil verklaren: “Ik heb hier geld aan uitgegeven en je geeft geen antwoorden. Wat bedóél je nou?” Misschien deel ik dat met Camus: ik laat mensen graag achter in verwarring.’

[dejunta-blog]

- Dit artikel verscheen op 25 november in NRC -

'Jullie eten, wij nemen je vrouw'

De literaire liefdesverklaring van deze week: actrice Anna Drijver over De stad der blinden van José Saramago.

'Ik heb De stad der blinden van José Saramago gelezen op Curaçao. Om me heen was alles mooi – witte stranden, palmbomen – maar ik zat dagenlang in een nachtmerrie. Drie dagen en twee nachten was ik overheerst door totale onrust vanwege dit boek. Het gaat over een maatschappij die wordt overvallen door een besmettelijke ziekte: iedereen wordt blind. De eerste geïnfecteerden worden in een oud gesticht opgevangen. Het begint heel beschaafd: dank u wel, neem u koffer maar mee. Zo ging dat ook bij de kampen: ‘Hoeveel onderbroeken neem ik mee en welke boeken pak ik in?’ Je volgt de dokter en zijn vrouw, die als enige niet blind is. In de slaapzaal van het gesticht begint het dierlijke de overhand te nemen. Je leest dan hoe snel dat gaat. De wc raakt verstopt, dus mensen gaan overal maar pissen en schijten. Onder de blinden ontstaat ook weer een maatschappij van onderdrukten en overheersers. Eén groep – aangevoerd door een blinde man met een pistool – neemt het eten. Wat zich dan afspeelt begint met één iemand die een idee heeft en het ook durft uit te spreken, namelijk: jullie krijgen het eten als wij jullie vrouwen mogen.  Dat omschrijft Saramago in een opmerkelijke stijl: “De schoften kwamen de vrouwen van de tweede slaapzaal waarschuwen dat ze hun dienstverleningsbijdrage moesten betalen, maar bij de deur van de eerste zaal bleven ze staan en vroegen of de vrouwtjes al bijgekomen waren van de erotische bestorming die andere nacht. Een puik nachtje, jawel, riep er één uit terwijl hij zijn lippen aflikte en een ander beaamde., Die zeven hier telde voor veertien, goed er zat één waardeloze exemplaar bij maar dat merkte je nauwelijks in de verwarring.” Daarna zitten de mannen aan het eten en zij weten: onze vrouwen hebben zich voor dit voedsel laten verkrachten. Ze hebben zich opgeofferd. Het is de groepsdynamiek onder overheersers die leidt tot zulke vernederende daden. Zo onderwierpen de Servische soldaten tijdens de oorlog in Joegoslavië de moslimvrouwen niet alleen aan verkrachting, maar plasten ze daarna ook een kruis op hun rug. Dat is dan de ultieme belediging, dan is iemand helemaal gebroken. En als zo’n grens eenmaal overschreden is kun je moeilijk terug. Dat zie je ook keer op keer in dit boek. Al snel komen de gevangenen erachter dat de bewakers eveneens allemaal blind zijn geworden en breken ze uit. De vrouw van de dokter zorgt voor haar man en een paar andere blinde mensen. Ze vindt een huis waar ze de blinden wast. Dat is een heel mooi ritueel, iedereen is een soort baby. Ze zet muziek op en opeens komt er weer iets van beschaving terug, mensen krijgen schone kleren en kunnen in een bed slapen. Dat is een prachtige scène. Alles wat niet primair nodig is om te overleven is cultuur. Als je dat wegneemt zijn er alleen maar beesten die supermarkten plunderen of zich schuilhouden in kelders De opmerkelijke stijl van Saramago geeft het boek een beklemmende sfeer. Bij dialogen ontbreken aanhalingstekens en toch begrijp je de hele tijd wie er aan het woord is. Verder hebben mensen niet een naam, maar heten ze de schoften, de dokter, de vrouw van de dokter, de sergeant, de oude man. Het draagt bij aan het gevoel van blind zijn en aan de ontregeling die veroorzaakt wordt door de chaotische situatie. Nergens wordt geduid waar het verhaal zich afspeelt, het zou overal kunnen gebeuren, ook hier. Daarmee is het een ingrijpend fictief verslag van hoe een hele maatschappij in één maand volledig kan instorten.'

[dejunta-blog]

- Dit artikel verscheen op 11 november in NRC -

‘Het is een eigentijds Hooglied’

De literaire liefdesverklaring van deze week: Franca Treur over Op het lichaam geschreven van Jeanette Winterson.

'Op een avond dat alles tegen zat – zo’n avond dat alles en iedereen op een plek is waar het leuk is en alleen jij niet – liep ik door een Amsterdamse straat waar het oud papier buiten stond in grote dozen. Er was een boek uit een doos gevallen en dat raapte ik op. Op de achterkant stond een uitspraak van Bas Heijne: “Dit is een boek waarmee je het liefst langs de deuren zou gaan om in iedere brievenbus te duwen.” Het was een roman van Jeanette Winterson, een smerig exemplaar, maar ik las de eerste twee bladzijdes en was meteen gegrepen. Daarna heb ik alles van haar gelezen.

Op het lichaam geschreven is een fantastisch mooi boek over de taal van de liefde. Over de liefde is al zoveel geschreven dat je ook wel van goede huize moet komen wil je daar nog iets aan kunnen toevoegen. Dat is net als wanneer je zelf verliefd wordt: de woorden waarmee je je gevoel probeert uit te drukken zijn al miljoenen keren gebruikt. Ze zijn versleten en hebben daardoor hun betekenis verloren. Winterson behandelt alle clichés die verliefden uitwisselen, stelt daar vragen bij en zet er uiteindelijk een eigen taal tegenover.

Het grootste cliché dat ze aanpakt is dat van de heteroseksuele liefde. Winterson heeft een heel lijfelijk boek geschreven over de liefde van de ik-persoon voor Louise, een getrouwde vrouw. Van die ik-figuur weet je niet welke sekse die heeft. Als lezer vul je dat zelf automatisch in. Veel mensen, volgens mij vooral mannen, zijn geneigd er een man in te lezen, ik lees er zelf een vrouw in – mede door de wetenschap dat Winterson zelf op vrouwen valt. In beide gevallen is het projectie. Zo laat Winterson je nadenken over je eigen vooroordelen ten aanzien van de liefde.

Een ander cliché waarmee Winterson afrekent is het huwelijk. Ze noemt het een afgesleten fauteuil waarin ook je opa en oma hebben gezeten en diens ouders voor hen. Dat is een heel mooi beeld: een oude stoel die comfortabel zit en vertrouwd is, maar waarvan de bekleding is afgesleten en die misschien best wel lelijk is en al lang niet meer past bij de rest van het meubilair, maar die toch telkens weer meeverhuist.

De ik-persoon van Winterson heeft een flinke backlist aan geliefden. Wat betekent het dan eigenlijk nog als die ‘ik hou van jou’ zegt tegen Louise? Zij antwoordt dan ook: ‘Ik wil dat je zonder verleden bij me komt. Vergeet die teksten die je hebt geleerd. Vergeet dat je dit al eerder hebt gedaan, in andere slaapkamers, andere huizen. Kom nieuw bij me.’ Liefde is alle anderen uitsluiten. We willen exclusiviteit, daarom zijn allemansvrienden ook niet aantrekkelijk. Een nieuwe liefde verlangt dat we de vorige relatie verbreken – het oude verbond verraden. Ook dat gaat gepaard met clichés: ‘De situatie is veranderd, wat een hufterige opmerking, ik had de situatie veranderd. Situaties veranderen niet, ze wisselen niet zoals de seizoenen. Mensen veranderen situaties. Er bestaan slachtoffers van verandering maar geen slachtoffers van situaties. Waarom doe ik mee aan dit taalmisbruik?’

Deze roman stelt heel nadrukkelijk de taal van de liefde aan de orde, dat is iets wat alleen in een boek kan. Daarin is Winterson een voorbeeld voor mij. Het medium benutten, uitbuiten, en mogelijk een beetje oprekken. Dat vind ik interessant. Ik merk dat ik een sterke voorkeur heb voor verhalen die je niet met een film kunt vertellen. De hoofdpersoon raakt uiteindelijk Louise kwijt en probeert haar op te roepen door haar lichaam te beschrijven. Zo vindt ze een nieuwe taal uit. Het resultaat is een prachtig eigentijds Hooglied.'

[literaturfest]

[dejunta-blog]

Onderwijl bij Literaturfest:

Deze maand bespreek Literaturfest in het kader van Nederland Leest ‘Het leven is vurrukkulluk’ van Remco Campert. Het boek speelt zich voor een deel af in het park en daarom trokken de Literaturfest-recensenten als ware onderzoeksjournalisten naar het Vondelpark. Terwijl er busjes en grasmaaiers voorbij kwamen gereden werd de podcast opgenomen op de rand van het standbeeld van Joost van den Vondel. Gesproken wordt er over panda’s, de heersende seksuele moraal en de plaatselijke toiletjuffrouw. Literaturfest is ouderwets in de war, de luisteraar blijft achter met vragen en de politie werd drie keer gebeld om melding te maken van drie zwervers die Joost van den Vondel gebruikten als opnamestudio. Schrijft u 30 november alvast in de agenda? Dan weer Literaturfest in de Rode Hoed!

[dejunta-blog]

- Dit artikel verscheen op 28 oktober in NRC -

'Voor Feynman is pret tactiek'

In een serie literaire liefdesverklaringen deze week singer/songwriter Otto Wichers alias Lucky Fonz III.

'Mijn intellect springt mijn hele leven al van obsessie naar obsessie. Dat duurt steeds een maand of twee. Dit boek las ik toen ik gefascineerd was door exacte wetenschappen. Van wetenschappers die ik altijd cool vond hoorde ik dat Richard Feynman de allercoolste was – een geniaal natuurkundige, een Nobelprijswinnaar. ‘Surely You’re Joking!’ bestaat uit anekdotes, goede kroegverhalen met een filosofische ondertoon. Feynman heeft deze niet zelf opgeschreven, maar met zijn dikke New Jersey-accent – hij praat als een Scorsese-personage – verteld aan een goede vriend. De verhalen barsten van de levenslust: achter de vrouwen aan gaan, met een sambaband meespelen, zijn fascinatie voor kluiskraken – het komt allemaal langs.

Het is zo mooi aan literatuur dat het zwevende intuïtieve gevoel dat je hebt door een ander opeens haarscherp blijkt te zijn opgeschreven. Onderliggend aan zijn kroegpraat zit een levensvisie die een enorme invloed op mij heeft gehad. Feyman pleit voor eerlijkheid – bereid zijn om te twijfelen, om van gedachten te veranderen en om te falen. Hij maakt in die zin geen onderscheid tussen de wetenschap en het leven. Feynman is heel mild als iets niet lukt. Hij gaat Japans leren en komt er dan achter dat er vijftig verschillende beleefdheidsvormen zijn om te vragen: Mag ik je tuin zien? Zijn reactie: Weet je wat, vijftig is gewoon te veel, fuck die taal, ik geef op. Dat is dan een Nobel-prijswinnaar. Ha, als zo’n slim iemand ook een keertje gewoon geen zin heeft is dat oké. Je moet je tijd niet verspillen aan dingen die niet in je aard liggen. Dat vond ik heel verfrissend. Hij is niet bang om een sukkel te zijn.

Dit boek las ik op het moment dat ik voor het eerst ervoer dat ik talent had, dat je merkt dat je muziek een impact heeft. Dat was in eerste instantie heel gelukzalig, want je denkt: ‘Zie je wel, dat vage idee dat ik echt wel goed ben klopt. Het is geen waanidee.’ Voor die tijd kon ik lekker maar wat doen, maar dat veranderde opeens, ik ging opletten op wat ik deed. Dat moet je natuurlijk juist niet hebben. Feynman worstelt in het boek met prachtige aanbiedingen van universiteiten, maar ervaart dat alleen maar als meer druk. Dat verantwoordelijkheidsgevoel kan averechts werken. Je legt jezelf een taak op, vervolgens voel je druk om die taak te vervullen en uiteindelijk is het juist de druk die jou er van weerhoudt om de taak uit te voeren. Het is een vreemde loop, een paradoxale kracht. Feynman krijgt een inzicht: “You know, what they think of you is so fantastic, it’s impossible to live up to it. You have no responsibility to live up to it!” Het is een briljant idee. Je hebt geen enkele verantwoordelijkheid om te voldoen aan de hoge verwachtingen van anderen. Het is hun vergissing, niet mijn falen.

Door dit inzicht besluit Feynman om te gaan spelen met natuurkunde, zonder zich te bekommeren over het belang er van. Binnen een week ziet hij iemand in een cafetaria met een bord gooien en voor zijn eigen plezier berekent Feynman de beweging van wiebelende borden. Wat volgt omschrijft hij als het ontkurken van een fles. Alles stroomde er moeiteloos uit voort, tot aan zijn Nobelprijs. Zo werkt het bij creativiteit: op het moment dat je overal lak aan hebt en helemaal niet nadenkt over de consequenties van wat je doet, dán in een keer komt er iets dat echt consequenties heeft. Feynman verkondigt het belang van pret als tactiek. Plezier is een bron van energie, waarzonder je niets kunt creëren.

Het idee van verantwoordelijkheid als een extern iets is voor mij heel bruikbaar geweest. Daardoor dacht ik: mijn voornaamste verantwoordelijkheid is eigenlijk vooral een beetje lol hebben. Feynman leert je dat je gewoon mag aanklooien; er is geen reden om je menselijkheid te verdoezelen.'

[dejunta-blog]

- Dit artikel verscheen op 14 oktober in NRC -

'Bontekoe weet exact wat hij wil'

De literaire liefdesverklaring van deze week: SER-voorzitter Alexander Rinnooy Kan over De scheepsjongens van Bontekoe.

'Ik heb De scheepsjongens van Bontekoe van Johan Fabricius als jongen gekregen van mijn grootouders. Door de ogen van drie scheepsjongens op hun eerste, rampzalige reis naar Nederlands-Indië wordt in een prachtige sfeer en stijl beschreven hoe Nederland de wereld veroverde. Toen ik het las had ik al enig benul van de VOC omdat het vak vaderlandse geschiedenis samen met rekenen, taal en aardrijkskunde behoorde tot de vier vakken van het toelatingsexamen voor de middelbare school.

De schipper van de jongens is een geweldige, inspirerende leider. Hij weet precies wat hij wil, aarzelt geen seconde en is een rots in de branding. Hij wordt door zijn mannen op handen gedragen; de scheepsjongens zijn enorm aan hem gehecht. Bontekoe is een voorbeeld van wie we heden ten dage nog veel kunnen leren. Hij schept duidelijkheid en gebruikt zijn formele macht eigenlijk nooit.

Fabricius voert ook nog een andere schipper op, Bruinvis, en met hem toont de schrijver heel knap een andere stijl van leiderschap. Bruinvis is ook een goede vakman, maar kan alleen de wind er onder houden met behulp van het recht van de schipper om lijfstraffen uit te delen. Hij waarschuwt dikwijls: ‘Denk er om, juffer Driestreng ligt altijd klaar!’ Bontekoe heeft dat helemaal niet nodig. Door zijn wijsheid, ervaring en karakter heeft hij zoveel gezag dat hij geen beroep hoeft te doen op de machtsroute. Waarachtig leiderschap berust op gezag en niet op macht. Het is een van de vele redenen dat dit boek een permanente charme heeft: de stereotypen van Fabricius hebben een tijdloze betekenis.

Fabricius bouwt ook heel treffend iets in over de spanning tussen arbeid en kapitaal. Er is een koopman aan boord, koopman Rol, een vertegenwoordiger van het kapitaal. Er is een zin die mij altijd is bijgebleven, als de koopman een beetje zenuwachtig is: ‘Hij wreef zich in de bleke handen.’ Dan zie je al direct: dat is geen prettige man. Die bleekheid steekt mooi af bij de zeelieden met hun gebruinde koppen en armen. Er zijn een paar momenten in het verhaal dat die koopman gaat zeuren over het kapitaal dat verloren dreigt te gaan en de te bedienen zakelijke belangen. Bontekoe maakt duidelijk dat dat uiteindelijk niet zijn allereerste zorg en verantwoordelijkheid is. Hij is er voor de behouden aankomst van de bemanningsleden. Dus hij kiest vóór de arbeid en als het niet anders kan, tégen het kapitaal. Zelfs voor die dimensie is in het boek ruimte. Je wordt als jongen op een geheel niet drammerige of dogmatische manier voorbereid op die traditionele sociaal-economische spanning.

En dan de scheepsjongens zelf. Scheepsjongen Hajo is de vleesgeworden vooruitgang. Hij is van eenvoudige komaf, deugt nergens voor en zijn vader is overleden. Maar hij gaat naar zee, een kansrijke omgeving waarin je zonder belemmerd te worden door wat mensen al over je weten, je positie opnieuw kunt innemen – jezelf kunt herdefiniëren. Hajo benut die kans en wordt uiteindelijk door Bontekoe en Bruinvis aanbevolen als stuurman. Hij gaat als jongen weg, maar komt als man terug, natuurlijk nog steeds dol op zijn moeder.

Het boek toont een tijd waarin de dood dichter bij het leven stond dan nu. Het was een hele gevaarlijke reis. Matrozen overleden aan scheurbuik. Als lezer denk je nu: had toch een citroentje meegenomen! Het boek doet je als jongen de wereld anders beleven en creëert het bewustzijn dat er grote vragen aankomen. Als ik het herlees zie ik dat het verhaal niets van zijn charme heeft verloren. Het is een classic in elke zin van het woord. Hoeveel boeken die in 1924 verschenen lezen we nu nog? Als je Kruimeltje herleest, lees je het met sentiment; dit herlees je met emotie.'

[dejunta-blog]

- Dit artikel verscheen op 30 september in NRC -

'Met een boek dotter je jezelf'

 De literaire liefdesverklaring van deze week: cabaretier Micha Wertheim over Een goede daad per dag van de Israëlische auteur Etgar Keret.

 'Na mijn afstuderen las ik voor het eerst een verhalenbundel van de Israëliër Etgar Keret. Ik had mijn scriptie geschreven over Kafka. Kerets verhalen zijn gevuld met goochelaars die dode konijnen uit hun hoed trekken en vissen die liggend op een restaurantbord beginnen te praten, maar als Kerets korte verhalen mij aan iemand doen denken, dan is het Kafka. Bij Kafka wordt wel eens vergeten dat zijn werk ook heel humoristisch is. De gedaanteverwisseling vond hij zelf een hilarisch verhaal. Dat je wakker wordt als een kever en op je rug ligt – probeer dan maar eens op je buik te komen. Bij Kafka en bij Keret is na een paar bladzijden het verhaal al helemaal af en heb je toch het gevoel dat je een roman hebt gelezen.

Je zou de verhalen van Keret magisch hyperrealisme kunnen noemen. Alles wat voor handen is komt tot leven en krijgt een stem. Zoals de jongen die achter de baarmoeder van zijn moeder aangaat. Die baarmoeder moet eruit, maar de gynaecoloog zegt: ‘Dit is de mooiste baarmoeder die ik ooit gezien heb. Ik voel mij een moordenaar.’ De baarmoeder wordt na de verwijdering tentoongesteld en de zoon realiseert zich dan: deze baarmoeder is inderdaad fantastisch, ik moet ’m terugroven. Het is als South Park – alledaags absurd, maar met een ongelofelijke diepgang.

Kerets Nederlandse geestverwant is de tekenaar Gummbah. Beide verstaan ze de kunst om in paar zinnen hele grote thema’s aan te snijden. Als bij Gummbah een man tegen twee smurfen zegt ‘Jullie boffen, jullie bestaan niet’ dan is dat geen parodie meer; het is een parabel over de essentie van literatuur. Hoezeer personages in een roman je ook kunnen troosten, uiteindelijk bestaan ze niet. Je doet het boek dicht en je moet weer verder. Gummbah neemt dan smurfen, maar je kan dat ook tegen Molly Bloom van James Joyce zeggen.

Keret schrijft prachtige parabels, maar het voelt als rock-‘n-roll. Hij heeft een verhaal over een jonge rekruut die zichzelf in cellofaan verpakt, vacuümvrij, zodat de beledigingen van de drill-instructeur niet meer binnenkomen. Uiteindelijk stikt hij. Het is grappig maar ook verschrikkelijk aangrijpend, dat je zegt: nee, het doet me niets meer, ik heb me daarvoor afgesloten. Het leven is nou net dat je contact maakt met andere mensen. Dat gaat ook over Israël. Het land beschermt zich zozeer dat het zichzelf aan het verstikken is – Israël als geïnstitutionaliseerde zelfmoord.

Het is een wreed universum bij Keret, mensen worden heel erg teleurgesteld. Er is een verhaal in Een goede daad per dag, dat is zó mooi. Het gaat over een jongen die er achter komt dat zijn ouders steeds kleiner worden. Naarmate hij groter wordt, krimpen zijn ouders. Op een gegeven moment heeft hij zijn ouders in zijn borstzakje zitten – dat vind ik zo’n mooi beeld – en hij denkt: ‘Als ik nou nog groter word, dan verdwijnen mijn ouders.’ Dus hij gaat heel slecht leven. Hij gaat aan de drugs, hij gaat aan de alcohol, omdat hij weet: dan stop ik met groeien. Hij maakt zichzelf kapot, omdat hij zijn ouders niet kwijt wil raken. Maar je kan niet én vooruit én behouden wat er was, dan beschadig je jezelf. Zo’n gegeven is herkenbaar, dat je bijvoorbeeld in een relatie blijft waarvan je weet dat die niet goed is. Dat je niet snapt dat je je verlies moet nemen.

Keret is een schrijver die achter dingen waarvan ik dacht dat ik ze snapte weer een vraagteken zet. Daar ben ik naar op zoek als ik een boek pak. Als je weet hoe dingen zitten, dan staat het stil. Een boek is een manier om jezelf te dotteren. Door jezelf minder te begrijpen, ben je weer even vrij. En uiteindelijk, als je boft, verdwijn je weer in het borstzakje van iemand anders.'

[literaturfest]

[dejunta-blog]

Met Literaturfest:

In het hol van de leeuw, zo voelde het optreden van Literaturfest bij de presentatie van het nieuwe boek van Bas Heijne. Het was een buitengewone eer om daar het podium te hebben en tegelijk waren we geïntimideerd door alle bekende gezichten in de zaal en de eloquentie van het boek. De veilige omgeving van het bejaardentehuis voelde ineens heel ver weg. Daniël legde stiekem een microfoontje in de plantenbak en zo ontstond de eerste opname uit de serie ‘Literaturfest Basement Tapes.’ Over de rol van de roman, de filterbubbel, Kanye West, Where the Wild Things Are en wat fictie eigenlijk met ons zou moeten doen.

[dejunta-blog]

- Dit artikel verscheen op 16 september in NRC -

'Humor wijst op intelligentie'

Niets fijner dan praten over een lievelingsboek. In de serie literaire liefdesverklaringen: schrijver Joost de Vries over White Noise van Don DeLillo.

‘Voor een trip naar New York had Henk Hofland me aanbevolen ‘Jerry’ te mailen, de manager van het befaamde, krakkemikkige Chelsea hotel. Zo kon ik twee weken doorbrengen in een enorme suite vol krakende meubels midden in Manhattan. Ik kwam mijn kamer amper uit; ik las een toren boeken, keek de US Open of zette The Hangover of 300 aan – het geluid op nul – en schreef gelijktijdig tot ver in de nacht aan mijn debuutroman Clausewitz, zo nu en dan opkijkend naar de televisie. Een van de boeken die ik las was White Noise van Don DeLillo.

White Noise is een boek vol briljante vondsten. Hoofdpersoon is professor Jack Gladney die, om aan academische gravitas te winnen, permanent een zonnebril draagt. Hij is hoofd van de afdeling Hitler-studies, een studie die hij zelf heeft uitgevonden, al spreekt hij geen woord Duits. Als hij op een congres een lezing in die taal moet houden praat hij vooral over Hitlers hond, Wolf. Dat woord is hetzelfde in het Engels als in het Duits.

Gladney beweegt zich in een wereld van geluidsverzadiging. Hij ondergaat en observeert de Amerikaanse soundtrack van snelwegverkeer, diepvriesgebrom in supermarkten en de ruis van talk radio, tv-uitzendingen en reclamejingles die ons moeten vertellen dat we nergens bang voor hoeven te zijn. Dit thema van overconsumptie begint op de eerste bladzijde al. Gladney ziet op de eerste dag van het collegejaar de studenten een trits producten uit de stationwagons van hun ouders halen en beschrijft de tennisrackets, de computers, het junk food, de snacks: ‘...peanut creme patties, Waffelos and Kabooms, fruit chews and toffee popcorn; the Dum-Dum pops, the Mystic mints.’ Er bestaat een geannoteerde versie van dat geweldige eerste hoofdstuk, waarin je kunt zien dat DeLillo eindeloos geëxperimenteerd heeft met de merknamen van de snacks, om precies de juiste cadans te krijgen.

De eerste honderd bladzijdes gebeurt er vrijwel niets. Gladney krijgt lessen Duits, leest de krant, discussieert met zijn vroegwijze kinderen en zijn kinderlijke collega’s, die zich tot zijn verbazing uitsluitend bezig houden met popcultuur: ‘I understand the music, I understand the movies, I even see how comic books can tell us things. But there are full professors in this place who read nothing but cereal boxes.’ Het boek zit vol met zulke oneliners. Zoals wanneer Gladney de vaders van de nieuwe studenten ziet staan, tevreden toekijkend, ‘something about them suggesting massive insurance coverage.’ Dan moet ik gewoon hardop lachen. Humor vind ik bij een schrijver het belangrijkste bewijs van intelligentie.

De losse structuur werkt perfect. DeLillo valt zijn thema’s niet frontaal aan, maar schuurt er steeds van een andere kant langs. Ik houd van boeken die iets vaags hebben, waar je zelf moet ontdekken hoe je het moet lezen. Ik kan me altijd verbazen over de lyrische ontvangst van een boek als Huid en Haar van Arnon Grunberg – recensenten waren onder de indruk van zijn hoofdpersoon, een econoom die alles vereconomiseert, zelfs liefde, lust en seks. Een goeie, grappige vondst, daar niet van, maar die vereconomisering wordt elke bladzijde door je strot geduwd, 400 pagina’s lang. Je kan er niet overheen lezen. Daardoor krijgt het iets plats – je wilt toch dat je literatuur op meer dan één manier kunt lezen?

DeLillo’s aanpak betekent overigens niet dat White Noise onsamenhangend is. Al vroeg in het boek doceert Gladney over het plot om Hitler te vermoorden: ‘All plots tend to move deathward. This is the nature of plots. Political plots, terrorist plots, lovers' plots, narrative plots, plots that are part of children's games.’ Dit geldt ook voor het boek zelf – erg mooi als een schrijver aanwijzingen geeft over zijn eigen verhaal. Aan het einde van de roman zit wellicht de beste oneliner, als zijn dokter hem blijft bellen om onderzoek op hem te doen: ‘He is eager to see how my death is progressing.’

[dejunta-blog]

- Dit artikel verscheen op 2 september in NRC -

'Elke politicus zou dit boek moeten lezen'

Niets fijner dan praten over een lievelingsboek. Als opening van een nieuwe serie literaire liefdesverklaringen: politicus Lodewijk Asscher over The Plot against America van Philip Roth.

'Ik was net fractievoorzitter van de Amsterdamse PvdA toen ik The Plot Against America van Philip Roth las. Het is een boek dat je een valkuil in trekt. Het begint in een verleden dat we kennen: het is 1940, Roosevelt zit in het Witte Huis en angstig kijkt de VS naar wat er aan de andere kant van de Atlantische Oceaan gebeurt. Het verhaal is ingebed in de jeugd van Philip Roth zelf, die dan zeven jaar oud is en woont in joods Newark, New Jersey. De dromerige verteltrant van de jongen maakt Roths begoocheling mogelijk. Geleidelijk duiken er elementen op waarvan je niet meer weet of ze overeenkomen met de geschiedenis. Dit mondt uit in een nieuwe president: de republikein Charles Lindbergh — vliegtuigpionier, isolationist en bewonderaar van Adolf Hitler. Mijn eigen zoon kan mij ook met zo’n kinderlijke dromerigheid een verhaal in trekken. Als hij naar de speeltuin is geweest vertelt hij in geuren en kleuren over alles wat hij heeft gezien en duikt er opeens een krokodil op in de zandbak.

Door het verleden aan te passen toont Roth dat de geschiedenis niet een onvermijdelijk pad aflegt, maar beïnvloedbaar is. In dit verhaal letterlijk: de verkiezing van een president. Om mensen het besef bij te brengen dat de geschiedenis de uitwerking van keuzes is kan een politicus de voorspelbare instrumenten inzetten: een verkiezingsprogramma, toespraken. Roth daarentegen gebruikt de verbeelding, door een alternatief verleden te schetsen. Geschiedenisboeken tekenen alles op als onvermijdelijk, maar voor de zevenjarige Philip is alles nog onvoorzien. De geschiedenis dendert angstaanjagend over hem heen. Roth noemt dat “the unfolding of the relentless unforeseen”. Machthebbers proberen vaak hun plannen te presenteren als onvermijdelijk. Bezuinigingen, veiligheidsmaatregelen, kapitaalinjecties; het kan niet anders, burgers. Maar dat is doorgaans niet de enige mogelijkheid. Je moet ageren tegen zulke taal van onontkomelijkheid. Het knappe is hoe Roth zijn fantasie in lange, mooie zinnen geloofwaardig op papier overbrengt. Philips gezin wordt telkens op nieuwe manieren en steeds iets meer onderdrukt. Het roept bij de lezer de vraag op: wanneer wordt het vervelend? Het gezin wordt een hotel uitgezet, de manager beroept zich op een index, en de vader schopt een grote scène in de lobby. “Antisemitisme!” roept hij. Onderwijl houden de andere bezoekers zich afzijdig en vinden zelfs zijn eigen kinderen het gênant. Die kinderen worstelen met hun eigen patriottisme en hun bewondering voor de vliegkunsten van president Lindbergh. Lindberghs maatregelen, waarmee de Amerikaanse joden stapsgewijs worden buitengesloten, raakt ook mijn eigen werk als politicus. Vaak sta je voor de vraag: “Laat je hier de mening van een grote meerderheid gelden of is dit besluit vernederend voor een kleine minderheid?” Recentelijk was dat aan de orde bij het besluit om ritueel slachten te verbieden. Roth wordt nog wel eens verweten dat hij zichzelf herhaalt: het gebruik van Newark als decor, het verkennen van de joodse en Amerikaanse identiteit en het gevoel van vervreemding en teleurstelling dat zijn personages ondervinden. Onlangs nog stapte een van de juryleden van de Man Booker International Prize op omdat deze aan Roth zou worden toegekend. Ze zei dat Roth in zijn boeken keer op keer hetzelfde schrijft. Ja, als je thema’s als religie, de natie en wanhoop onder hetzelfde verstaat. Alsof je Rembrandt er van beschuldigt telkens dezelfde kleuren te gebruiken. Door de vragen die het verhaal oproept is het een waardevol boek voor iedereen die zich met politiek bezighoudt. Eigenlijk zou elke politicus The Plot Against America moeten lezen. Je steekt er meer van op dan van een dikke stapel boeken over ‘framing’ of de liberale heilstaat.'