Gerçeküstücülük. Bir bunalım edebiyatı olan dadaizmden doğmuştur. Aklın kontrolünden kaçan bilinçdışını, tesadüfe bağlı ruh durumlarını, düzensiz hayalleri, rüyaları, hezeyanları sanata aktarma amacı güder. Freud’un bilinçaltı araştırmaları akımın esin kaynağıdır.
Sürrealizm André Breton (1896-1966) tarafından geliştirildi. 1924’te Paris’te Sürrealizmin Bildirgesi’ni yayınladı. Burada şöyle der: “Sürrealizm sözle, yazıyla veya başka bir biçimde düşüncenin gerçek faaliyetini ifade eden saf ruhsal bir otomatizmdir. Aklın ve mantığın tüm kontrolünden, tüm estetik ve ahlaki endişeden kurtulmuş olan düşüncenin belirlenmesidir. Sürrealizm bugüne kadar ihmal edilmiş olan bazı çağrışım şekillerinin yüksek realitesi, rüyanın büyük kudreti, düşüncenin çıkarsız oyunu hakkındaki inanışa dayanır. Sürrealizm, öteki bütün ruhî mekanizmaları kökünden yıkmak, hayatın başlıca meselelerinin çözümlenmesinde onların yerini almak gayesindedir.” Freud’a göre; insanın bilinç altında gizlenmiş kuşkuları, eğilimleri, arzuları rüyada tüm çıplaklığıyla kendisini gösterir; sürrealistler bunu düşüncenin gerçek faaliyeti olarak görürler. Edebî eser ise bu faaliyetin yazılmasıyla ortaya çıkar. Bilinçaltı, sanatın gerçek kaynağıdır. Aklın ve mantığın kontrolünde yazılan edebî eser sahtedir.
Sürrealistler gerçeküstü olanı yakalamak için hipnotizma seansları düzenlediler. Bilinçaltının gizli cevaplarını aradılar ve uyanık haldeyken yazılmış otomatik (önceden düşünmeksizin kalemin ucuna geldiği gibi) yazılarla karşılaştırdılar. Bir kişinin bir kâğıda yazdığı soruya, diğerinin soruyu bilmeden verdiği cevapları yayınlayarak tesadüf eseri doğabilecek çarpıklıkları göstermek istediler.
Bir sanat eseri sanatkârın iradesiyle ortaya çıkmaz. Daha çok tesadüfün ve otomatizmin ürünüdür.
Sürrealistler, iç akışın devamını engellediği için nokta, virgül, noktalı virgül gibi işaretler de kullanmamışlardır. Peyami Safa sürrealistler için: “… Hezeyanın veya saçmanın ifadesinde bile bilinci bertaraf etmek mümkün olmamış, sürrealist şiir veya resimler, bilinçaltı muhtevalarının doğrudan ifadelerinden ziyade onların tahmin yoluyla (yani bilinçli) taklitlerinden ibaret kalmıştır.” demiştir.
Müzik dışında hemen hemen tüm sanat dallarında etkisi görülen sürrealizm II. Dünya Savaşı sonrası yerini varoluşçuluğa bıraktı.
Bu akımın temsilcileri arasında Breton’dan başka Aragon, Péret, Artaud, Prévert, Éluard sayılabilir.
