Schaarste doet meer kwaad dan je denkt!
Sendhil Mullainathan en Eldar Shafir schreven het boek “Schaarste: hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen”. De flaptekst was intrigerend: "Of het nu gebrek aan tijd, geld, voedsel, sociale contacten of iets anders is: schaarste beïnvloedt ons gedrag. Deadlines of geldgebrek kunnen ons bijvoorbeeld vindingrijk of doelgericht maken. Maar uit recent wetenschappelijk onderzoek blijkt dat schaarste ook voor blinde vlekken zorgt en zelfs ons denkvermogen beperkt. In de studie wordt een vergelijking gemaakt van mensen in armoede (met een schaarste aan geld) en overbezette managers (met een schaarste aan tijd). En het is interessant hoeveel overeenkomsten daar te vinden zijn.
Schaarste leidt tot onbewuste processen
We kennen het allemaal en ook ik ontkom er niet aan. Een deadline dringt zich op en er moet nog veel werk gebeuren. Ik ben op mijn best voor dit soort deadlines. Het zorgt voor scherpe focus. Ik had voor een samenwerkingsgroep afgesproken dat ik dit boek voor maandag zou hebben gelezen en dat ik er een presentatie over zou hebben voorbereid. Zondagmiddag moest ik nog 200 bladzijden door. Ik las het boek met ongewone aandacht en sloeg alle genoemde voorbeelden aandachtig op. Helemaal gefocust. Die focus hoort bij schaarste. In de weken ervoor had ik me al voorgenomen om het boek te lezen. Ik was er ook al in begonnen en vond het erg interessant. Maar het móeten zette me aan om het in een middag uit te lezen. Het heet het 'focusdividend'. Schaarste neemt bezit van het denken. Dat is geen bewust proces. Het overkomt je en is niet te vermijden.
Tunnelvisie houdt ongewenste gedachten buiten de deur
Maar de focus kent een prijs. Door me zondag de hele middag te verdiepen in het boek, heb ik weinig met mijn echtgenote gesproken. Andere signalen die ik heb gekregen heb ik misschien ook over het hoofd gezien. Andere vraagstukken waar ik mee bezig ben en die misschien die dag aandacht hadden moeten krijgen zijn buiten beeld gebleven. Schaarste leidt ook tot tunnelvisie. De focus op het voorbereiden van de presentatie van morgen heeft me afgesloten voor andere, belangrijke zaken die misschien iets minder urgent waren. Oogkleppen had ik op. Je zult het herkennen. Schaarste creëert een krachtige doelstelling, die andere doelstellingen verdringt. Die kunnen meer met de langere termijn te maken hebben, of op een ander vlak liggen. De focus zorgt ervoor dat ze terzijde worden geschoven. Je hebt alleen nog aandacht voor de zaken die zich in de tunnel bevinden en maakt daarover geen afweging. De "Tunnelbelasting" is dat je tijdens de je tunnelgedrag (impliciet of expliciet) beslissingen neemt die consequenties kunnen hebben voor latere momenten.
Bandbreedte
Een van de termen die door de schrijvers wordt geïntroduceerd is bandbreedte. Vergelijk het maar met een oudere telefoon. Je zult wel herkennen dat een telefoon na verloop van tijd trager wordt. Doordat je er meerdere appjes op hebt gezet, die geheugen en stroom verbruiken, reageert je telefoon traag en is de batterij snel leeg. Vergelijk het menselijk brein er eens mee. Als je bezig bent met een groot onderwerp dat je danig bezighoudt, dan schiet de mentale ruimte vaak tekort om je met andere zaken bezig te houden. Ook dan reageer je niet optimaal op de signalen die je krijgt. Je bandbreedte is al gevuld met andere zaken.
Bandbreedte wordt onderverdeeld in twee processen. De ene is cognitieve capaciteit. Hoe goed ben je in staat om problemen op te lossen, informatie op te slaan en bijvoorbeeld abstract te denken? De tweede is executieve controle. Dat wat nodig is om sturing en overzicht te houden: vooruitdenken, aandacht aan iets besteden, beheersten van impulsen en het in gang zetten of juist stoppen van bepaalde handelingen.
Om je hersens goed te kunnen gebruiken heb je 'rekencapaciteit' nodig. Als die rekencapaciteit wordt opgesoupeerd door andere processen, lukt dat dus minder goed. Iemand die bezig is met het financieel de touwtjes aan elkaar knopen om de salarisbetaling van deze maand te halen, zal minder tijd en aandacht hebben voor de planning van zijn carrière op langere termijn. Ook als zich een heel mooie kans zou kunnen voordoen.
Invloed op intelligentie
Het boek haalt vele onderzoeken aan naar de drie genoemde fenomenen. Een van de belangrijkste conclusies is dat schaarste (en de bijbehorende afname van de bandbreedte) leidt tot een afname van de (overblijvende) geestelijke capaciteit. In een aantal onderzoeken is gevonden dat dit zo'n 13 à 14 punten kan schelen. Het is ongeveer het verschil tussen een niveau 'begaafd' naar een niveau 'gemiddeld'. Of: van een niveau 'gemiddeld' naar een niveau 'zwakbegaafd'. Dat is wat schaarste met het menselijk brein kan doen. Het maakt ons dommer.
Schaarste schept schaarste
Een mooie vergelijking gaat over het inpakken van een koffer als je op vakantie gaat. Stel dat je een kleine koffer hebt. Dan moet je heel erg puzzelen en afwegen of je alles erin krijgt wat je mee wilt nemen. Als je een grote koffer hebt, hoeft dat niet: alles wat je mee wilt past er makkelijk in en waarschijnlijk heb je nog ruimte over ook. De persoon zonder de schaarste heeft het in twee opzichten makkelijker. Hij kan makkelijk alles meenemen, maar nog belangrijker: hij hoeft er niet over na te denken.
De persoon met de grote koffer heeft speelruimte. Gemak. Hij hoeft een aantal afwegingen niet te maken. De persoon met de kleine koffer is extra tijd (bandbreedte) kwijt om afwegingen te maken. Hij moet meer en vaker calculerend denken. Daar is op zich niets mee mis: het is efficiënt. Maar het kan ook belastend zijn.
Een gebrek aan speelruimte kan ervoor zorgen dat een klein probleem je gelijk op achterstand zet. Een evenwicht wordt verstoord en er is geen ruimte om dat op te vangen. Dan kan een kleine onbalans al snel groter worden. Tel daarbij op dat mensen van nature geneigd zijn tot optimisme en je ziet het gevaar dat kan ontstaan. Als onze bandbreedte al deels gevuld is, neemt onze executieve controle af. Onze impulsen kunnen we dus moeilijker beheersten. En dus neemt de kans op het maken van fouten toe.
Beelden beklijven
Zoals we naar arme mensen kijken, zo wordt er misschien ook gekeken naar een drukbezette manager. Je doet het toch veelal jezelf aan. Maar voor een deel is dat de vraag. Het gaat bij schaarste om onbewuste processen, die nogal een sterke invloed hebben. De schaarste van de tijd heeft de neiging zichzelf te versterken.
Ik heb het druk. Mijn agenda zit overvol. Dan komt er een crisis, die ik eigenlijk niet in mijn werktijd kan oplossen. Dus ga ik schuiven in de agenda, waardoor andere zaken (ook belangrijk) in de knel komen. Die moeten dus toch naar achteren. Waardoor ook andere zaken in de knel komen. Het is feitelijk niet anders dan de arme persoon, die van de regen in de drup komt. En er is een sterke neiging tot versterking.
'Lenen' en 'schulden maken' versterken elkaar. Lenen komt voort uit tunnelvisie. Schaarste leidt tot kortzichtig gedrag en maakt juist daardoor plannen moeilijker. Daardoor dreigt een vicieuze cirkel (en een schaarsteval). Iemand die altijd achterloopt met zijn werk spendeert minder tijd aan het voor elkaar krijgen van zaken, omdat veel tijd op gaat aan het weer bij raken. Dat geldt ook voor organisaties als geheel. Veel tijd gaat verloren met het achter elkaar aanjagen. En als de bandbreedte belast is, vergeet je ook eerder dingen in de toekomst.
Kan het ook anders?
Hoe tegenstrijdig het ook lijkt, maar voor de bestrijding van de schaarsteval is een plan nodig. Een plan waaraan je niet toekomt, omdat het niet urgent genoeg is. We moeten op zoek naar mechanismen die ons verder helpen. Dat kunnen vaak heel kleine dingen zijn. Geef mensen bijvoorbeeld vaker een herinnering. Ook van tevoren. En verbind dat aan iets dat ze in de ‘tunnel’ waarnemen. Draai het gevolg van onachtzaamheid om: wat gebeurt er wanneer je vergeet een besluit te nemen? Zet handelwijzen die veel aandacht vergen (elke maand de huur overmaken) om in eenmalige acties (automatische incasso). Zorg dat je sommige beslissingen neemt op het moment dat je meer bandbreedte hebt. Denk na over welke beslissingen veel bandbreedte vergen. Hou er rekening mee. Maak het mensen makkelijk. Geef geld op het juiste moment. Laat mensen niet weggaan voor ze een aanvraagformulier hebben ingevuld (omdat het er anders niet van komt). Waarom geven we geen uitkering per week in plaats van per maand? Waarom bedenken we geen programma’s waarbij het maken van een fout niet gelijk fataal is?
De nieuwe wetenschap over schaarste kan ons helpen om maatregelen slimmer en effectiever te maken. Laten we dat doen! En als ik er een advies aan mag toevoegen: lees het boek!
