Krudo
“Jacob, mangankanton; nakalutonakon. Innak badangan ni tatang nga agkames ken agpalayas.” Tinan-awan ni Pedring ti adienna nga agin-inat iti papag; kaririing daytoy nupay nakatapuaken amin a manok iti bugbugtong a pinuon ti karmay iti arubayanda.
“Umayak, manong,” dagus nga impenpenna ti pungan ken ules. “Bareng adda maalak a lawwalawwa imbag la nga ilako dita Namnama. Isu pay nga igatangtayo iti krudo.”
“Saanen. Estimarem ketdi ‘toy balay. Agtagibalaykan, ammom met, awanen ni nanang.” Ket nalagipna la ketdi ti inada a dida man la naitaray iti ospital ta amkemda ti kaawan pagbayadda. Isu nga inang-anger lattan a bulbulong ken ruot ti ipatpatomarda. Agingga a daytay bimmukno iti sikiganna a di met ibagbaga ti ina, nagtinnag a kanser nga isun ti impatayna lima a bulanen ti limbes.
Inulitna ti bilinna iti kakaenna. Binitbitna ti bay-ong a naglaon ti balonna iti amana. Dinan napuotan itay a rimmuar, ti panangiyabaga ti amana ‘tay binulod ni Pedring idi kalman a hose pakairamanan tay paggalut a lastiko ken pitcher type jetmatic a pump. Nadarimusmosanna nga isunton ti mangikararit ‘tay insaritada a generator ti ninongna.
Tinaliaw pay naminsan ni Pedring ti kabsatna sakbay a limmakdid iti solarda. Kasla dandanin mataked ti kabsatna ti kasla sarpaw a balayda. Natayag iti idiarna nga ag-Grade 5 ngem kullapit. Nadaras laeng a matumtumba. Kasungani ti balayda ti Dimagiba nga apliedoda.
Nakaaruat iti kuspak a long sleeves a naasmangan iti payabyab ti amana a kasla agsipsiput iti tukling ti panagkitana a nakamasngaad a mangkamkames kadagiti rinaepanda a natikaganen. Babassit pay ti gipi tapno makaungar koman ti kapagayanda, Insambotda laeng idi napan a kidem a kaadda ti tudo. Isu nga marigatan dagiti raepda nga umungar.
Indissona ti bitbitna iti namayengmeng a pinuon ti santol iti dulon ti taltalonenda. Inwagisna ti imana. “Tatang! Hooo, tatang! Idiam pay dayta ket ne, adtoyen ti balonmo!
Kasla awan nangngeg ti amana. Nakapokus iti ob-obraenna. Lalo a pinigsaanna ti laawna. Agingga a nabinsirna ti itutungraraw ti ulo ti amana. Nagtung-ed sana winagisan met.
Mayat ti dalukappit ti amana. Pal-id a pal-id iti payabyab. Yam-amlidna ti likod ti narusanger a dakulapna iti mugingna. Nadaripespes iti ling-et. Agar-arimasa ti rupa agraman takkiag ken barukongna.
Dinarasna nga implastar dagiti linutona. Tallo a nalingta nga itlog ken nakilnat nga okra ken pimmasayan a sili. Inyaonna ti bugguong. Imbatogna ti iniwana itay a perres sana pinisel. Nagadiwara ti umalsem ngem umangtit a raman ti bugguong.
“Sika, kumammetka metten,” inyangad ti nalinab a rupa ti amana. Impakbona ti danum iti imana a namuggo.
“Agyamankami manen Apo itoy a paraburmo, ken iti barok,” intanamitimna sa pasukib a kinita ti lakay ni Pedring. Kalpasanna, nagrarek iti nauneg ken impugsona ti plemas iti malikudanna.
Imbagana a nagpasar itay ti adingenna.
“Wen, dimo ipalubos nga umay ditoy talon ta dinto ketdi magatlan. Wenno makagat iti uleg. Nangruna ta agbirok met la iti lawwalawwa ti intonaranna.” Inalun-onna manen ti insiwsiwna a sili. Mabisin a talaga.
Di pay naibus ni Pedring ti kanenna, umin-inomen ti amana. Apagwarsi ti amana ti buggona,timmakderen a napan iti nangidarekdekanna itay ti burrarawit a palatandaanna.
“Inton malem ngata nga agpadanumta, basta main-inutanna dagitoy sirawsiraw kada dukkayang a makames,” ti insawang ti amana ti mangngegan ni Pedring. Mayat ti panangsimsimna ti naperresan a buggong. Nagnanam ti panagramanna aglalo ta binulonanna iti danum. Naikabitdan amin dagiti hose ken pitcher pump iti generator. Mangrugin nga agkubbuar iti danum. Ti pangriknana, kasla nangrikna pay dagiti raepda iti bang-ar uray nakamulagat ti init kadakuada.
Nadlaw ni Pedring ti iyayalikaka ti amana. Naguyek iit nauneg, Inarukong. Awan sasaona a tinurongna ti pinuon ti santol.
Ti ammo ni Pedring, mapan aglinong ti amana. Nasayaat man, kinunkunana .
Ngem napasirna a lasla agkamkamat iti anges ti amana. Kinebbaan ni Pedring. Tinarayna ti ayan ti amana.
“Tang, yiladmo dita pinuon ti kayo ta uminomka. Aginanaka. ket ne, sabalin ti maris ti rupam!” indillaw ni Pedring. Malagipna ‘tay maysa a perres a dina napespes itay. Binukainanna ti bay-ong. Apagkitana, indennesna ti pinis-itna a perres iti agong ti amana.
Kasla naungaran a dagus ti amana. Innalana ti kagudua ti perres sana igudugod ti umalsem iti darangidong ken likmut ti ngiwngiwna. Panagriknana, kasla limmandok ti pangana. Gandatenna ti agsao ngem agbeddal.
Nadlaw daytoy ni Pedring. Immuli ti danag iti kaungganna. Ngem saan a nagpaatiw. Indennesna ti imana iti panga ti amana. Naarikapna a saan a nagbatog. Kasla naikaglasi. Pinadasna a dinusag daytoy bareng agsubli iti kalalangana.
Inkadkadagsenna. Idi kuan, maingangan ti lakay ti ngiwatna. Inin-inutna a pinaggarawgaraw ti dila, ngadas ken pangana. Kasla tay adda ik-ikkatenna a naimalamal iti gugotna a kinabukabna a naganus a bunga’t bayabas.
Inandingayna nga inyawid ti amana. Naimbag ta adda limmabas a nakaparingguyod iti ulnas a nangisagpatanna. Iti wangawangan ti balayda nga indissaagda. Ngem sumanaggaysan ti addang ti lakay.
Nakarikna iti danag ni Pedring. No awan isuna ngata itay, di kad payen naatake ti amana? Dikad nagbatogen dagiti sakana nga inyawidda?
“Naynay a sapsapuam ken baniosam iti inanger, tapno nakaalut-ot iti nakana a sakit, anakko.” Tinapik ti lakay ti abaga ni Pedring ket nagpakadan.
Kagiddan ti panagtaraok ti kawitan ti panaganger ni Pedring iti bulbulong nga usaren ti amana a kas imbilin ti mangngagas. Ingiddanna ti namisok. Pampanunotenna ti iseserrek ti adingna a mapan agbasa. Apag-isunto no makangaton ni apo init, maiwakasnanton amin nga ibueltana iti balay.
“Umigupka iti digo dayta inabraw, tatang,” induronna ti naimalukong a masida. “Anusantayon a, ti dinengdeng a marunggay a nalaokan iti sabong ti karabasana. No kayatyo ti naadat, addad’ta ti sili.”
Apagapaman nga ingngato ti amana ti imana a kasla nakadagdagsen. “Haanka madanagan, Pedring. Kayak.” Ngem minulagatan laeng ni Pedring ti adingna. Adda italtalukatik dagiti matana.
“Makaammokan, mapanakon.”
Makasiniten ti raya ti init idi magtengna ti talonda. Napangilangil a nakakita kadagiti di pay nakaungar a pagay. Problema a talaga ti padanum. Agpayso a nakairemedio iti motor, sumangkangina met ti krudo a kasapulanna. Nakaing-ingpisen ti daan a pitakana. Imbag ta maituredna ti umararaw ken ni ninongna. Isu ti timmarayanna mano a lawasen kalpasan ti napagteng ti amada.
Mayat ti dudumoganna ngem kasla adda natimudna a nangawag ti naganna. Intungrarawna ti ulona kt adda nasirpatna a lalaki nga adda iti sibayna ti nagsardeng a nangisit a kotse. Duapulo ngata a metro manipud iti nasemento a kalsada.
Linintegna ti dalan. Maipasirna a nangato a tao ti nangpayapay kenkuana. Nakaruat iti nangina a polo ken nangisit a pantalon a naparesan ti nangisit ken nasileng a sapatos. Naka-shades.
Sinubadan ti lalaki ti panagtamedna. “Naimbag a bigatmo Pedring. Pasuksukonnaka ni tatangmo ta agsasaritatayo koma. Siak ni David Castillo, no dinak malasin. Siak ti nangtawid daytoy daga a taltalonenyo.”
“Dispensarenyo, sir. Dikayo metten nabigbig. Pasensian, ta ne, dakayo payen ti immay ditoy. Pangnggasiyo sir, ta yun-unayon sadiay balay ta magmagnaakon. napitak ti pagn-anayko. Sumarunoakon.”
Nagtung-ed ni david. Partakam ngarud ket adda pay papanak. No mabalbalin, iti uneg ti sangapulo a minuto, addakanto koman sadiay balayyo.” Pinagandarnan ti kotse.
Nangeddeng. Taray-pagna ti inaramidna. Kababain no aguray iti mabayag ti akindaga.
Adda nadlaw ni Pedring idi makatadog iti paraanganda. Kasla mangmesmesmes ni David. Nalabit, nagsaritadan iti amana no ania man dayta a tungtonganda.
“Imbagak ken amam nga ibbatanyon a talonen daytoy a daga; bumirokkayonton ti sabali a talonenyo.” Nakigtot ni Pedring a nakangngeg iti insawang ti lalaki
“Sir, saankami met a pimmalia a nagtintinnag iti abang,” inkalintegan ni Pedring.
Kasla awan laeng daytoy iti lalaki. “Siak ti makinbagi, isu siak ti masurot. Pudno nga agab-abangkayo ngem sangkabassit met gapu ta tudo met ti bugas ti kararagyo. Ultimo krudo, marigatankayo a mangpaadda. Isu a bassit ti mabagimi.”
Nakita ni Pedring ti kasla nalpes a langa ti amana. Saan unay a makasao ngem nalawag a naawatanna.
“Maudin daytoy a panangtalonyo no diyo maikadakkel ti abang. Siempre, dumakkel ti abang no napintas ti pannakatagiben ti mula. No agkibaltangkayo, awan maaramidak no di pailakok ti daga, isu a pasensiakayon,” nagubsang a kinuna ni David.
Awan naaramidan dagiti agama idi agpakada ni David. Nagmalmalem nga isu ti pinampanunot ni Pedring; ti insawang ni David, ti di umdas a paggatangda iti krudo ken ti aglalatoy a mulada.
Napayaman ni Jerico ta nagnepnep iti sumuno nga aldaw. Imbayakabakna iti tallo nga aldaw. Umdasen ti nabunnong a danum agingga nga agbugi ken agdawa dagiti raepna. Ikarkararagna bareng no awan ti bagyo a mamagdeppes iti mulada.
Ad-adda a napayaman ni Pedring iti yiimbag ti amana. Nakaungaren ta makasaon ken makapagwaywayasen a magna. Makabueltan iti laongda.
Inruangan ti amada ti tungtonganda; ti ipapasiar ni David bayat nga adda iti talon ni Pedring.
Inted ti amana ti relo ken aritos a regalona ti pimmusayna nga ina ken Pedring.
“Alaem daytoy, anakko. Inka isalda. Ammok a kurang ti kuartam a paggatang iti abuno. Dakkel a tulong kaniatayo daytoy. Bareng bumun-as ti apit ket umadu ti maiyabangtayo.”
Minatmatan ni Pedring ti amana. Kayatna ti agprotesta ngem nagteppel. “Tang, pakalaglagipam dayta ken Nanang. Napateg dayta kas tanda ti ayan-ayatyo.”
“Amman, alaen daytoy ta inka isalda. patan-ayem ti talon ta dayta ti masapul” impettengna.
Agkedked latta ni Pedring. “Tatang, mangiremedioak.”
“Uray ta maisalda met laeng. maalatayonto met laeng kalpasan ti panagapit. Saanmo a masirok ti kayat ni David? Kunana daydiay ta kayatna a lumung-awtayo.”
Saan latta a maawatan ni Pedring ti butburtia ti amana. Kawaw ti panangmatmatna kernkuana.
“Pudno nga adda pangpangas ni David, anak, ngem ammok a nasingpet isuna anakko. Nabayagkon nga am-ammo daydiay nga ubing ken ti pakasaritaan daydiay.”
Adda nagsaretset iti kandela. maysa atumatayab ti nauram ti payyakna nga isu ti nanmaglidem ti aglawlaw. Ngem kalpasan dayta, limmawag met laeng ti arpadda.
Inyawatna ti alahas ken Pedring. “Mamatika anakko, managparabur ti Apo. Instrumento ti Namarsua ni David.”
Maburburtiaan latta ni Pedring. Imbaga ti amana a kayatnan ti aginana. Inagawaan ni Pedring a timmakder. Kinibinna ti amana ngem nagwatengteng ti lakay.
Kinita manen ni Pedring ti inawatna. Ammona a dakkel ti balorna daytoy, ngem ammona iti bagina a saana kayat a maawan daytoy ti amada.
Agipalpalok iti maperperdi a tawa ni Pedring madarimumosanna a nagsardeng ti kotse ni David. Isu latta ti aruatna ken naukkoran ita iti alahas ti bagina.
Iti ilalabas ni David kenkuana, tinung-edan daytoy. Apag-isu met a rummuar ti amana.
“Tatang Gadong, kayatnak kano a kasao” impasungad ni David ket nasdaaw ni Pedring no apay kasla simmabali ti tenor daytoy ket iti napalabas nga enkuentroda, kasla nagpangas.
“Umunegka pay Sir David ket napudot. Jacob, itimplaam iti kape ken mangalaka iti tinapay,” imbilin ti amana. Palimed met a kitkitaen ni Pedring ti dua ket masmasdaaw latta daytoy ti nakaisem a lalaki ti sangona.
“Pagyamanak ti pammagustom, sir David. wen, kayatka a kapatang mainaig ti ab-abanganmi.”
Nagsay-a ni david. Ngem im-imdenganna a naimbag ti sasawen ti lakay.
“Ammok nga alaemon daytoy a daga daydi amam. Kas heredero, tawidmo daytoy. Bigbigek.”
Saan latta a nagun-uni ni david. Ngem, im-imdenganna latat ti sasawen ti lakay.
Gapu ta dimi metten mapadur-as, kas pammaliiwmo, ala, ket awan maaramidanmi. Ngem no makitam koma anakko, kunak lattan sir David, kas kaniak ikarkarigatak ti dumur-as iti pannakabaldak. Ala, no adda nabatbati pay a kaasim kadakami, kas iti daydi patpatgek nga amam, alaemto ngaruden no malpas ti panagani.” Makalulua ti lakay iti dayta nga inlatakna.
Nagsay-a pay naminsan ni David. Intaliawna ti imatangna iti agama. “Tang Gadong, adda maysa a banag a diak malipatan. Bigbigek met latta dayta iti kaanoman. Ammo dayta.”
Madanaganen ni Pedring. Agmatan san ti kabutbutengna. maukasen ti daga kadakuada.
Intuloy ni David. “Wen, kasapulak ti kuarta, Tang Gadong. Mapilitanak ta narikut unayen ti situasionko.”
Dimmenden ni Jacob. Implastarna ti pamedped.
“Pasensian, Tang Gadong,” tumakderen ni David. “Ngem kas maikadua nga amak, iti naunday a panawen, dakkel ti utangko kenka.”
Naklaat ni Pedring iti turong ti saritaan dagiti dua. Timmakder met ni Tang Gadong. “Agyamanko anakko, sir David. Pangngaasim ta dimo panunoten nga us-usarek daydiay. Tinulonganka idi ubingka ngamin kayatka a tulongan. Gapu iti amam a kabsat ti apongko iti ruar ti matrimonio. Wen, ammok a nasingpetka anakko.”
Naglawagen iti isip ni Pedring ti pasamak. Kaano laeng dayta a naammuan ni David? Nabayag a nailaksid ni Tang Gadong, ket naimbag ta nasukainan ti katulongan da David dayta nga insurat ti pimmusay nga amana.
Inarakup ni David ti lakay. “Yetnagko ngarud, sikayo latta ti mangtaripato iti dayta a daga, Tang Gadong, ay, kaanakan, kunak koma. Uray saan a nabun-as ti apit.”
Gibusna