Murat Çelik

[muratcelik81]

Eve Dönmeyen Hayvan’ın Terkisinde

Türler arası sınırların belirsizleşmesinden söz açıldığında konuşulan çoğunlukla romanın diğer türlerden devşirdikleri oluyor. Şiir roman ilişkisini nasıl kotardığı sorulunca Gospodinov, “Şiirden romana kaçakçılık yapıyorum,” demişti. Şiirin imkânlarını düzyazıya taşıyorum anlamında muzırca bir söz değildi bu belli ki.

Çünkü belirsizleşen sınır hep kurgu tarafında. Doğası itibarıyla roman başından beri diğer türlere göre gözenekli ve geçirgen bir ifade alanı. Öykü ise bizde şiirle roman arasında biçim bakımından romana benzeyen ama göbeği şiirden kopmuş minör bir tür olarak görülüyor. “Kaçakçılık” temsili bağlamında öykü için bir nevi tampon bölge demek de mümkün.

Şiir ses ve ahenkten kurtuldukça şiirsellik arayanlar öyküye yöneldi, şiir huysuzlaştıkça öykü sahte bir duyarlılık içine giriyor sanki. Bugünün öyküsü, günün şiirinde şiirsellik arayıp bulamayanların ihtiyaçlarını karşılamaya yarayan bir ara tür olma yolunda. Olay ve karakter geliştirmenin, sahnelemenin, tahlilin yerini cümle işçiliği alıyor. Şiirin yüz yıl önce tedavülden kaldırdığı şiirsel ifadeleri öykünün vitrininde görüyoruz.

Peki öyküde hep şiirin gözden çıkardığı ayıplı ifade araçlarını mı göreceğiz. Murat Çelik’in Eve Dönmeyen Hayvan’ını bu gözle, şiirden öyküye neler getirdiğini anlamaya çalışarak okudum.

Kitapların açılış öyküleri poetiktir, yazarın sanat anlayışını, tercihini gösterirler. Yumru, ortalama iki sayfalık parçalardan oluşuyor, her parçanın müstakil başlığı var. Boşlukların, hatta tırnak işaretlerinin bile dikkat dağıtıp okuru öykü gerçekliğinden uzaklaştıracağı kaygısı burada geçerli değil demek ki. Yazar, daha en baştan okuru sürüklemek derdinde olmadığını göstermek istemiş. Fragmanlı yapıyla kurulmuş iki metin daha var kitapta. Başta, ortada ve en sondaki bu metinler dosyanın geleneksel yapıda kurulmuş öykülerinden ayrışıyor.

Ayrışan diğer unsur da dil. Dil için öykülerin parçası, anlatıcının tamamlayıcısı diyebiliriz. Yani öyküyü ileten harici bir araç değil, dil öykünün içinde. Bu içkinlikte alışılmadık bağdaştırmalar ve dizgi tercihleri göze çarpıyor. O Koku öyküsünün açılışı:

Saçları süpürgenin ucuyla itti faraşa, saçlar sürülmedi de top top birikti.

Çırak Kemalettin,

düş kurmamaya hadım ediyor kendini.

Grafik başlangıç, bir es verilerek ikinci cümlede kulağa yöneltilmiş, cümlenin ortasındaki yeni es ile kendini düş kurmamaya hadım etmek gibi üzerinde düşünülmesi gereken bir ifadenin etrafı boşaltılmış. Bu giriş, öykünün kişisi ve mekânı hakkında ipucu verse de aslında öne çıkarılmak istenenin anlatıcının üslubu olduğu belli. Anlatıcıya dair bir başka işaret ise tekrarlanan söz dizimi denemeleri. Örneğin sıfat fiil+yardımcı fiil kalıbıyla kurulmuş şu cümleler:

Ses çıkaran olamadılar, yürekleri yetmedi.

Görülebilen olmak canımı sıktı, sırtımı yola verdim.

Büyük eldiven taktım, sopanın ucuyla fırlatılan topu tutan oldum.

Gerçek çaresizliği tatmamış birine rastladığında kimse kendine çarpan olmak istemez, diyor.

Kalınca, kalan durup uğur eden, el sallayan olunca, onun döneceğine umutlanıp aynı güce erişemiyorsun.

Bu örnekler üzerinden tüm öykülerin anlatıcısı aynı kişidir, sonucuna varmak mümkün. Eve Dönmeyen Hayvan’ın anlatıcısı dili deneyen biri olmalı, Ses çıkaramadılar, yürekleri yetmedi, demek varken farklı ifade biçimleri arayan biri, sadece öyküyü iletmekle mükellef değil, aynı zamanda metnin parçası. Şiir personasına benzeyen bu dil ve anlatıcı alaşımı yer yer hikâyenin önüne geçiyor. Ölü Kelebekler Evi’nin giriş pasajı ile öykünün başlangıcına bakıldığında öncelenmek istenenin hikâye değil anlatım olduğu görülebilir:

 24 Haziran, Pazar, Gece

İnandığını kemir, inandığını sağalt. Çünkü ıskalamak kader değil, buna alışmışın başka mahir sonuçlar umabilmesi mümkün değil, ummuşsa, mutlu olurum sanrısına kapılmışsa iki ayağının birden kesildiğini asla bilmeyecek. Ayaklarının yokluğu onu nereye taşıyabilir? Ayaklarının yokluğu onu acısız bıraktığında mutsuzluğuna kaldığı yerden devam edebilir mi? Birinci ve ikinci tekilden sıyrılıp kendine üçüncü tekil bakabilince ne kadar ahmak olduğunu anlıyorsun. Olağan sonucu biliyor başka bir sonuç tasavvur ediyorsun, bile isteye kurduğun güzel yapıntıyı yıkman gerekiyor olağan sonuca varınca.

 1.

Odama kelebekler geliyor, ölmeğe geliyorlar, bir duvarın, bir ahşabın üzerine konup konup sabah ölü bulunuyorlar. Ben artık ölü biriktiricisi oldum. İlkin çekmecemde sakladım onları. Taştıklarını, çekmeceden çok daha fazla bir alanı işgal edeceklerini anladığımda iki boyutu en kullanışsız duvarı feda ettim. İlk ölüleri renk ve irilik sırasına göre, diğerlerini ölüm tarihlerine göre sıraladım. Tüm duvar kelebek ölümüyle kaplandı. Kokuları yoktu, renkleri değişmedi, insan gibi başkalaşım yaşanmadı hiçbirinde. Uzaktan bakıldığında kahverengi ağırlıklı, araya kırçıl renkler serpiştirilmiş bir tasarım gibi duruyordu duvar. Güzel, öldüğünde bile hakikatini esirgemiyor insan bakışlardan. İnsan olmayan güzel, tahakküm sonuçlarına göre yaşatılamayan güzel.

 Takdim-tehir işlemiyle iki bölümün yeri değişse sürükleyici bir başlangıç ile öyküye girecektik. Bunun yerine soyutluklarla örülü yadırgatıcı bir giriş tercih edilmiş. Alışılagelmiş bir kurgu söz konusu olsaydı burada Marquez’in somutluğu öne çıkaran sarı kelebek çözümünü de anmak gerekirdi ama Eve Dönmeyen Hayvan grafik gerçeklik üzerine temellenmiyor, meselesi söz ile.

Sözün aktarımı ise anlatıcının elinde. Öykü kişilerinin konuşkan olmaması da dikkat çekici. Karşılıklı söylenmiş cümlelerin beşi aştığı yer az. Konuştuklarında da sadece sözleriyle var oluyorlar, yüz ifadelerini göremiyoruz mesela. Sahnelemenin tercih edilmemesiyle alakalı bu durum anlatıcıyı öne çıkarmış. Böyle olunca anlatıcının üslubu daha fazla dikkat çekiyor. Öfkeli, mahrum, küskün bir ses duyuyoruz, öyküsünü başkasına değil de kendine anlatıyor gibi. Belki kendi kendine anlatmanın etkisiyledir, yazarın iyi bildiği dünyaları ele almış olduğu hissediliyor. Mekânlar, ilişkiler, meseleler alışıldık türden olsa da alakalar kitabi gerçeklik ve klişeler yerine doğal halleriyle ele alınmış; taşra öyküsü ya da romantik bir İstanbul öyküsü denildiğinde ilk akla gelen temalara öykünülmemiş.

Eve Dönmeyen Hayvan’ın öyküsü kurguya dayanmıyor. Gerilim yaratmak, duyusal atmosfer kurmak derdinde değil. Karakterler öykü zamanından önce olgunlaşmış, dolayısıyla karakter gelişimi de söz konusu değil. Murat Çelik’in şiirden öyküye getirdiği şey, üsluplu bir anlatıcı. Şiirin etkisi cümleyle sınırlı kalmayıp anlatıcıyı, öykünün biçimini kuşatmış, böylece kendine has, içe dönük bir öykü dünyası ortaya çıkmış.

Ömer Arslan, Kitap-lık, Sayı: 204.

[muratcelik81]

‘Siz yaşayanlar, çok tuhafsınız’

I.

Beni Kör Kuyularda, Güldiyar’ın, babası Muzaffer’e yemek götürme sahnesiyle açılıyor. Güldiyar eve döndüğünde, sessizliğinden şüphelenen annesi Bahriye sıkıştırıyor onu, yolda başına bir iş gelip gelmediğini soruyor; çocuklar kaçırılıyor, kadınlar öldürülüyor ülkede, bu evham değil artık belleğin kanıksadığı doğal bir şüphelenme hali. Güldiyar konuşmuyor, sırrından taşamayınca ağlamaya, gözlerinden yaş yerine taşlar dökmeye başlıyor.

İlk taşlar kayboluyor, olan bitene inanmakla inanmamak arasında kalan Bahriye’nin aklına taşları muhafaza etmek gelmiyor. Muzaffer de akşamına haberdar ediliyor tabii, o da yolda izde başına bir iş gelip gelmediğini sorguluyor.  Güldiyar ağlıyor, yaş yerine taşlar dökülmeye, döküldükçe etrafa saçılmaya, etrafın kulağına fısıltı halinde yayılmaya devam ediyor. Meraklılar iştahlarını kabartıp kabartıp eve doluşmaya, bu tuhaf durumun gösteri değeri taşıyıp normalleşmesine katkı sunuyor.

Taş dökülmesi, insanların daha evvel karşılaşmadıkları bir durumla karşılaşacaklarında arzularını zapt edip edemeyecekleri bir imtihan. Taş imgesi, “kötü”yü ve “iyi”yi ayıklıyor. Onu görebilenler talihli olduklarını düşünüyor, yeryüzünde belki de daha önce meydana gelmemiş bir olayın tanığı oldular. Anlatacakları hikâyelere yeni ve eşsiz bir hikâye eklediler. Tatminleri yerinde.  

Güldiyar’ı doktora götürmeye karar verdiklerinin sabahında Bahriye kanatlar takınıp uçmağa varıyor. Bir süredir haber alamadıkları oğulları Hüseyin’e kavuşuyor belki. Hüseyin bu hikâyeye varabiliyor mu, yoksa Hüseyin Gazi Türbesi içindeki sandukada mı yatıyor bunu bilemiyoruz. Hüseyin demişken, Güldiyar’ın gözlerinden dökülen taşlar, Hz. Hüseyin’in evladına bir yudum yol olup da varamayan bir kuyunun yaslı taşları mı, işte bunu da bilemiyoruz; ayrıca hüseyni makamda türkünün eksik bir harfi mi, notası mı olduğunu hiç düşünmüyoruz. Tüm bunlar aşırı yoruma girer: “Giden gelmiyor, acep ne iştir.”

 II.

Muzaffer’in arası komşuları Dursun ile açık. Bir ikinci sır onların aralarında, tam ortalarında gömülü; kadınları da bilmiyor ama erkek olma hali böyle tasavvur edilebilir, susmakla, acizliği susup güçlü görünmekle. Böyle zamanda küslük güdülmez tabii defter dürülmez, ne de olsa bu evlek yeri beraber buldular vakti zamanında, gecekonduları bir kondurdular; eski günler unutulmaz.

Dursun, vaziyetin çetinliğiyle, taziye evini bahane edip aslında Güldiyar’ın göz-taşlarını görmeye gelen kalabalığın hayhuyuyla uğraşmaya girişiyor. İnsanları durdurmak için yeğeni Cihan’dan destek istiyor, Cihan da arkadaşı Rüstem’i alıp geliyor. Kalabalığı püskürtüyorlar ama hal çare değil. Aksakallı bir hoca “Kızın içine şeytan girmiş” deyip bu olağanüstü hali, olağanüstü bir varlığın kudretiyle izah ediyor. Rüstem ön ayak oluyor daha sonra, bir araba tutup Cinnah Caddesi’ndeki doktora gidiyorlar fakat doktorlar ilk kez böyle bir vakayla karşılaştıklarını söyleyip onları dertleriyle baş başa bırakıyor.

Pozitif bilimlerin izahı ne kadar tutarlı ve rutinse mistiğin dallanıp budaklanması, kocaman bir delik açıp doymak bilmez bir iştahla hikâyeyi kendi girdabına çekmesi de öyle bir çıkmaz. Burada ikisine de rastlamıyoruz. Modern bir masal kahramanı demek Güldiyar’ı bir tasnif rafına hızlıca kaldırır, olayın akışı, sözcüklerin birbirlerine eklemlenerek çıkardıkları sesler, bağlaçlar eşliğinde çoksesli Kafkaesk bir anlatı demek daha manidar.

 III.

Eve döndüklerinde kalabalıkla mücadele etmek adına Güldiyar’ı görmek isteyenler içeriye sırayla alınmaya, bir liste tutulmaya başlanıyor. Rüstem akıl ediyor bunu, “yöntem” geliştiriyor. Ertesi gün Dursun ve Cihan kayboluyor ortadan, onların yerine kara giyimli iki adam düzeni sağlamak hususunda yardımcı oluyor. Derken, Rüstem bir daha gözükmüyor, o başka bir kuyuya ait, belki de bu devrin Rüstem’leri yiğit değil; barkodu var, benzer karanlığa.

Evin avlusunda kara giyimli adamlar kaosu yönetmeye, Güldiyar’ı merak edip görmek isteyenleri içeriye daha muntazam biçimde almaya başlıyor. Muzaffer bunun basit bir iyilik hareketi olamayacağından şüpheleniyor. Evet, fiyatlandırmaya göre Güldiyar’ın gözlerinden dökülecek taşları görmenin, görme ihtimalinin bedeli 50 lira!

Evin avlusu dolup taşarken evin etrafında seyyarlar iş tutmaya başlıyor. Panayır alanına kurulmuş sirke benziyor artık Muzaffer ve kızı Güldiyar’ın evi, “seyirlik” bir hal alıyor. Seyretmeye gelenleri seyreden bir ayrı toplamsa içeri girmeye teşebbüs etmeyip çekirdek çitleyerek orada bulunmanın hazzını yaşıyor.

Kara giyimli adamların sayıları artarken bir de başları sanılan Nedim çıkıyor ortaya. Kaynak bulunmuş işletme modeli kurulmuştu; Nedim, yöntemi geliştiriyor, içeriye daha fazla seyirci almak için “seyir süresi” belirliyor, girenler yirmi dakikadan fazla kalmamalı ve ayakkabılar giriş-çıkışta kimseyi eğlememeli, bu yüzden eve girerken ayakkabıların çıkarılmasının mecburiyeti ortadan kalkıyor.

Durumun vahametinin farkında varan Muzaffer, evin camına “satılık” ilanı asıyor, buradan kurtulup köye dönmek istiyor fakat bu artık mümkün değil. Baba kız, istemedikleri, talep etmedikleri bir gösterinin nesnesi haline dönüşüyor. Güldiyar’ın taşları döküldükçe, dökülüp çoğaldıkça onları istifleyenler, bir düzen dahilinde duvarlar örerek Güldiyar’ı ve Muzaffer’i içinden çıkılamaz kör kuyuya tutsak ediyor.

 IV.

Kara düzenin sahipleri bu çarkın hep böyle döneceğini, suyun aksi istikamette akmayacağını düşünüyor mu bilinmez ama kısa bir süre sekteye uğruyor: Güldiyar ağlayamıyor.

Güldiyar’ın yaşları taş olmaktan vazgeçince Muzaffer sevinip “Sakın ağlama kızım” diyor; kurtulacaklarını umuyor ancak düzenin karası koyu. Nedim hemen adamlarla gaga gagaya verip bir çare buluyor. Yöntemi geliştiren sistem arıza verdiğinde çözümü de bulabilir. Güldiyar’ın arkasındaki duvar ölçülüp biçiliyor, matkap vınlamaları eşliğinde tavana bir korniş takılıyor, etekleri yeri süpüren mor perdeler geçiriliyor: “Ağlatma düzeneği” hazır. Adamlardan biri elinde bir bıçakla Güldiyar’ın sırtını dürtüyor, o da acıdan ağlamaya, taşlarını dökmeye, seyircileri tatmin ederken kara düzen için sermaye olmaya devam ediyor. Ağlaması beklenilirken (kısmen daha insancıl olan uygulanırken), psikolojik şiddet eşiği geçilip fiziksel zorbalığa varılıyor bu yeni yöntemle. Vahşi kapitalizm dönüştürmeye, dönüştürürken de insancıl olanı topyekûn yıkmaya başlıyor.

Bu sırada Dursun’un yaşadığını, Emine’nin Bahriye’ye rastladığını, Muzaffer’in annesiyle babasını gördüğünü onlarla konuştuğunu öğreniyoruz. Ölülerle diriler, gerçeklerle hayallerin avlusuna gelip gidip konarken işte anlatının bir kenarına tünemiş Halil peyda oluyor ama onun hikâyesi uzun. Dalından düşüp de buzlarından çözülünce Cabir Dayı’ya anlattıklarından şu: “Nefret edemeyenin sevgisi de yalandır.” Halil, kayıp hayaller diyarındaki Kevser gibi işgal etmiyor hikâyeyi, sırrını döküp ağacına dönüyor, ta ki insanlar onun farkına varıp eğlence olsun diye taş atmaya başlayana kadar. O da işte ne yapsın, daha evvel ölmüş biri, evin çatısına uçuveriyor, dem çekmeye, Güldiyar’ın ve Muzaffer’in hikâyesine ritim tutmaya devam ediyor.

 V.

Güldiyar sırtından bıçakla dürtüledururken yaraları çoğalıyor. Seyirciler ekseriyetle keyif almaktan vazgeçmiyor, bu zulmün adını koyup dillendirenlerden biri cezasını çekti çünkü. Düzenin taşeron başı artık Şakir, Nedim’e ne olduğunu bilmiyoruz, kötülerin makamında kişiler değişebilir fakat tayin edilen görevler hep benzer kalır. Şakir, kıza daha iyi bakılması, gücünün kuvvetinin yerinde olması için çabalıyor. Hasılattan memnun olmayan büyük patronlardan biri ziyarete geliyor, telkinde bulunuyor. Şakir kara kara düşünürken Güldiyar bayılıyor birden, doktor getiriyorlar, serumlar bağlanıyor ve işletme bir günlük ara vermek durumunda kalıyor. Bu sırada uykuların doğusundan çıkıp gelen bir genç uğruyor. Güldiyar’a âşık Cevher klarnetiyle etrafta geziniyor. Cevher rol çalmıyor kurmacada, “Cennet’in oğlu” değil. Derken, sırrı taş olup gözünden aktığı günden beridir sesini duyamadığımız Güldiyar ölüveriyor.

Muzaffer, kızını gömme törenine gitmiyor, gözleri Güldiyar’dan kalan boşlukta. Adamlar, toparlanıp evi terk etmeye hazırlanırken insanların halen avluda olduklarını, eve doluştuklarını fark ediyorlar. Cağıl cuğul kalabalıktan birileri adamı görmek istediklerini söylüyor: “Minderin üstünde oturan kızı o hâlâ görüyor çünkü”, “Belki kız ölmedi”, “İsimlerimizi yazın sırayla girelim!” Muzaffer’in yanına Dursun oturtuluyor; ona göz kulak olması için. Talep olduğu müddetçe sahnede biri hep kostümlü kalacak: Muzaffer öldüğünde Dursun, Dursun öldüğünde karısı Emine, Emine öldüğünde henüz tanışmadığımız biri…

 0.

Hasan Ali Toptaş romancılığının iki temel sınıflandırması var kanaatimce, belki bir adları vardır ama ben eserleri üzerinden söyleyebiliyorum: Gölgesizler-Heba (GH) ve Kayıp Hayaller Kitabı-Uykuların Doğusu (KU). (Beni Kör Kuyularda, GH damarına daha yakın Gölgesizler’le hatta Heba’nın “Sınır” bölümüyle paralel bir okuma yapılabilir.) Beni Kör Kuyularda ve GH’de roman kişileri kendileriyle, benlikleriyle çok fazla meşgul olmuyor, dalıp gitmiyor, çünkü olayın akışı ve trajedisi buna olanak tanımıyor.

Hasan Ali Toptaş’ı Kuşlar Yasına Gider ile tanıyan geniş kitle için sözcük çeşitliliği,  tekrarlar ilginç olabilir ama kadim okurlarının tadını bildiği bir hikâye. Merak unsuru elbette tetikleyici fakat aslolanın anlatım olduğunun, bu okurların da zaten bunu bildiğinin farkındayız.

Cumhuriyet Kitap, S.1551

[muratcelik81]

Elif Sofya Şiiri ve “hayhuy” Hakkında

Murat Çelik: “Uyumsuzluğa doğru yürü / Sade vatandaş iyi yurttaş / Ve millî meselelerin kompetanı / Bana doğru ilerle / Burası harikalar diyarı” Vaat ve ödül. İlk olarak harikalar diyarınızda çizdiğiniz insanı sormak istiyorum, ideal insanı.

Elif Sofya: İdeal olan, insan olabilir mi? Burada kastettiğim ya da sezdirmeğe çalıştığım “insan” olmanın dayatmalarından kurtulma vaadi olabilir ancak. Tekno-endüstriyel uygarlığın, prototip olarak özgürlük sınırlarını çizdiği, yaşam tarzını belirlediği, itiraz alanlarını gündelik politikalara göre daraltıp gevşettiği bir canlı türü var. Üstelik o da, bu dayatmalara uyum ve itaat gösterdiği ölçüde kendini idealize ediyor. Sistemin dişleri arasında yakaladığı ezilme ahengine ne kadar uyum gösterirse, o ölçüde sistemin işine yarıyor. Ödül, öyle görünüyor ki; “insan” olmaktan kurtulmakla elde edebileceğimiz bir var oluş biçimidir. Bu olabilir mi? Nasıl olur? Homo sapiens bunu başarabilir mi ya da bu isteği duyar mı? Bunların yanıtı konusunda, insanlık tarihine de bakarsak, ben hiçbir umut taşımıyorum, sadece şiir yazıyorum.

M. Ç.: Fedorla Ters Düşünce’de tanışmıştık, şimdi tekrar karşımızda. Elif Sofya’nın ifade etmek istedikleriyle Fedor Şiirleri çok ayrı şeyler değil gibi görünüyor, Fedor’un sahneye çıkışı hakkında ne söylersiniz? Bir “erkek ses” kendinden mi pişman, iki ayrı persona mı düşünmeliyiz?

E. S.: Fedor çok enteresan bir varlık benim yazma uğraşımda. İlk kitaptaki şiirleri yazdığım dönemde, çok ayrıksı bir şekilde çıktı ortaya. Söyleyiş biçimimi kendine doğru çeken bir yapısı vardı, akışı ona bıraktım diyelim, fantastik olsun. Ters Düşünce’yi toparlarken onları dışarıda bırakamadım, bölüm şiirleri olarak kullandım, çok da iyi olduğunu düşünüyorum kitabı böyle kurmuş olmamın. Sonrasında da bazı şiirleri yazarken, Fedor gelip ortasına yerleşiyor ve Fedor olmazsa o şiir ilerlemiyor. Yani ben pek çok deneme yapıyorum, Fedor’lu, Fedor’suz. Şunu söyleyebilirim, şiirde Fedor varsa, anlayın ki o şiiri Fedor’dan kurtaramamışımdır. Ben de çok hoşnut değilim kendisinden, cinsiyeti var sanırım, cinsiyeti olan bir adı var çünkü. Kendisinden pişman olduğunun farkına varması için uğraşıyorum. Kısacası Fedor, bütün göstergeleriyle, tam olarak bir “insan”. Belki ileride sadece Fedor şiirlerinden bir kitap yaparım ve böylece bırakır yakamı.

M. Ç.: Dik Âlâ’da ve hayhuy’da yarattığınız poetika Ekolojik Şiir’i imliyor, tabii başka tavırlar da var ama ilk seçilmiş tavrınız doğa; insan olmayan canlılar ve nesneler üzerinden seslenmek. Kuramsal düşüncenin şiire dönüştürülmesi hususunda nasıl bir hassasiyet gözetmek gerekir?

E. S.: “Kuramsal düşüncenin şiire dönüştürülmesi” dediğimiz yerde şiirden söz edilemeyeceğini belirtmek isterim önce. Şiir biçiminde dile gelmiş düşünceler, sezişler, arayışlar, algılayışlardır hepsi. Önce bir şiir duygusuna varır insan, bir şiir edası alır dil, oradan ilerler. Dilim düşüncemin ürünüdür elbette ama bir öbürünü öncelemez, birlikte ortaya çıkarlar. İçinde duygu da barındıran bir düşüncenin şiir biçiminde var olmasıdır sorun. Beni bir şiire götüren yaşantılar, okumalar düşünce yoğunlukludur. Elbette zaman içinde inandığım, vardığım düşüncelerle doludur kafamın içi ama onları ancak bir şiiri yazmaya başladığım zaman, bir dilin kıvrımları, bir söyleyişin incelikleri içinde kavrarım. Demek ki en başta bir kavrayışı arama çabası benim şiirim. Yazmak okurla birlikte bir düşünceyi ele geçirme uğraşına dönüşür bende. Yani bir kuramsal düşüncenin, bir ideolojinin kavramlarıyla değil, kendi sesimle, söyleyişimle yazabilirim ancak. Şiire bir bildiri yüklemek derdinde değilim ama okur şiirimde bin bir çeşit bildiri bulursa ona da sevinirim.

M. Ç.: Siz, “Adlandırarak azaltarak dünyayı bitirdik” diyorsunuz, İlhan Berk “Adlandırmak ölümdür!” Ad koymak iktidar yaratmak mıdır?

E. S.: Adlandırmak, doğa ile aramızdaki birliğin kırılma noktasıdır bence. Ad koyduğumuz anda bilincimizin işleyişi değişiyor. Bu değişim, gerçekliğin azaltılması, yapaylaşması, tek tipleşmesi anlamına geliyor aslında. Evet, tam da İlhan Berk’in kastettiği ölümdür bu. Ad koymak bir sınır çizer, bir toplamın içine hapseder, ayrıntıları, özgünlükleri ve özgürlük çıkışlarını gasp etmenin yöntemidir. Bundan daha güçlü bir yok etme, öldürme yöntemi var mı? Bundan daha güçlü bir iktidar alanı var mı? İnsan’lık doğal var oluşundan uzaklaştığı ölçüde, adlandırmıştır dünya üzerindeki her şeyi, bununla yetinmemiş kavramlar, semboller, ideolojiler üretmiş, bunları daha alt kümelere bölüp yeniden adlandırmış. Adı olmayan hiçbir şey bulamazsınız uygarlığın iktidarında. Adı olan ne varsa, kendi gerçekliğinden, yaşam enerjisinden, değerinden koparılmış ve yokluğa mahkûm edilmiştir. Kontrol edilebilir hale getirilmenin yolu buradan geçiyor.

M. Ç.: Son olarak bellekten söz edelim, “Alzheimer” şiirinizden: “Kafamızın içinde büyüyor / Bellek denen mezarlık”. Belleği mezarlığa dönüştüren sanırım görüntü oburluğu. Rutin akan hayat içerisinde hatırlamayacağımız anların bile fotoğrafını alıyoruz. Peki ya sözcükler? F. Jameson’dan ödünç bir ifadeyle sormak gerekirse ‘sözcüklerin belleği’ var mıdır?

E. S.: Ben çok daha geriye gidiyorum aslında, dilin olmadığı, dil varsa bile yazının olmadığı bir dönemi düşlüyorum. Sembolik bir algıyla var oluşumuzun sakatlanmadığı, doğamızın eksiltilmediği en saf halimize ulaşmanın zihniyle kendimi hayal ediyorum. İnsan isterse bunu becerebilir. Bunun için uğraşmak anlamlıdır. Tabii bir büyük trajedi; bunu dille ve yazıyla yapmak zorunda kalmaktır. Sanırım insan’ın bütün çıkışlarını kapatan bu sembolik işleyişe mahkûm olması, semboller üzerinden işleyen bir hafızayı kaybetmesiyle dibe vuruyor. Çünkü sembollerin ördüğü bir hafızadan başkası yok elimizde, doğallığımızı yitireli çok olmuş.  Hatırlamak isteyeceğimiz ne var ki zaten, noktasına geliyorum ben çoğu zaman. Hatırlamadığımız pek çok şey bizi daha mutlu edebilir, edecektir. Hayat boyu, yaşadığımız bu dünyayı her ayrıntısıyla hafızamızda tutmak korkunç bir şey. Alzheimer ve demans insan’lık için bir armağan gibi, unutsunlar kendilerini.

Cumhuriyet Kitap, S.1516

[muratcelik81]

Kendiy le Konuşma Çabası ya da Self Determination

Epey hayırlı olsun, ilk kitap hakkında klişe bir soru sormayayım siz klişe bir şeyler söyleyin. Mesela neden Epey demeyeyim.

Teşekkürler. Haklısınız. Ne sorsanız klişe olur. İlk kitap değil ayrıca, ilk öykü kitabı. Üç şiir kitabım var. O vartayı atlattım. Neden Epey demeyin çünkü çok basit. Yazalı epey olmuştu bu öyküleri, öyle.

Şiir okumadığım için bilmiyorum, mazur görün. Öykülem’i yayına hazırlayan ekiptesiniz, Umacı adlı bir köşeniz var, orada öykü hakkında atıp tutuyorsunuz, kendi öyküleriniz hakkında ne söylemelisiniz, kendinize bu çerçeveden bakabilir misiniz? Dil çalışmalı, demiştiniz mesela, öykülerinizde dil mil yok, bu hususta neler söylersiniz?

Önemli değil, şiiri üç yüz kişi okuyor zaten, daha doğrusu bizim yazdığımız şiiri üç yüz kişi okuyor. Elbette kendime o çerçeveden bakabilirim, yoksa söyleşi yapmazdım sizinle. Öykülerimde dil mil yok, kısmen katılıyorum. Her şey tercih aşamasındaydı, buluş-hikâye mi dil-hikâye mi yoksa bu ikisinin mükemmel birlikteliği mi? Şiirde dili, öyküde buluş-hikâyeyi tercih etmeye çalıştım diyebilirim. Kusurlu bir ilk öykü kitapla çıkmak istedim, bugünden o öykülere bakınca kusurlu buluyorum her birini. Yazanların geçmişlerini yok saymaları, sanki o üsluba birden erişmiş gibi davranmaları, caka satmaları hoşuma gitmiyor. Ben hatalarımla benim. (<-- Klişe) Kaç yazar yirmili yaşlarının başında müthiş öyküler yazmış ki? Üçtür beştir.

Herkesin aklındaki pis soruyu da ancak ben sorarım bence: Öykülem’e güvenerek mi çıktınız? Dergi iyi bir okur kitlesi yakaladı, geleceğe kalacaktır. Buradan yürürüm mü diye düşündünüz? Şiirleriniz de okunmuyormuş zaten, öykü popüler diye mi buraya direksiyon kırdınız?

Bu soruyu Eyüp’e sorabilir misin? Bu soruyu Eyüp’e sor, sonra gel bana sor. Şaka şaka. Hemen yanıtlıyorum. Evet, Öykülem iyi bir dergi oldu, iyi olsun diye uğraştık ama marifet iltifata tâbi, okur olmasaydı, kaliteli bir okur, devam etmezdik. Bir ara bırakıyorduk zaten, orada yetişti okur.

Kariyer planı yapacak birine benziyor muyum emin değilim. Yapabilsem de yapmamayı tercih ederdim ama. Her adımını hesaplayan, her ilişkisini avantaja çevirmek için didinenlere şaşkınım. Çünkü onlar daha kitapları çıkmadan söyleşiler hazırlar, gazete ekleri için yazı hazırlar, orda burda şurda her yerde olurlar. Hayatlarının her alanında böyledirler. Sözgelimi, âşık olmaz, garanti şeylerden hoşlanırlar, mesleklerle evlenirler. Belki de iyi yaparlar, çünkü kazanan onlar olur.

Öykülem’e ya da herhangi bir şeye güvenmedim. Belli sayıda basıldı ve bir daha basılmayacak. Bu toplamı sadece o kadar kişi okusun istedim. Geleceğe kalmasın. Gariptir, insan hem okunmak, eleştiri almak istiyor hem de kimse farkıma varmasın. Düzyazı çıplak bırakıyor, şiir öyle değil. Ya da benim için öyle.

Liseden beridir şiir-öykü okuyor yazıyordum. Ben şair, öykücü, romancı gibi sıfatlara inanmıyorum. Bu çağın anlatıcısı vardır. Mizacını, okuduklarını, yaşını ve yaşamını bir edebi türle imtihan etmelisin. Şiir göçebe işi, kurulu düzen şart değil; düzyazı tam tersi. Şiir gençken daha güçlü, yaşamsal fonksiyonlar hızla atıyor, koşuyorsun; düzyazı dinginlik ve sebat istiyor, gerçi ben gene koşuyorum ama elbet duralarım. Çok konuştum ya. Bence meramımı anlattım, bitirelim.

Olur bitirelim ama iyi sordum di mi? Öykü elden gidiyeah filan mızırdanmadım.

Evet evet, aduket çektin. Çok teşekkürler. Şöyle yirmi kişiden sopa yemiş de uyumuş kalmış gibi olmak istiyordum ne zamandır. Bu arada yayıncıma bu eseri yayımlama riskine girdiği için çok teşekkür ediyorum. Dünyadan Çıkış Yayınları ekibine ve sevgili dostum NCB’ye.

Ahlat Ağacı?

[muratcelik81]

DÜNYAYA TESADÜF EDENİN ŞİİRİ: PLANLI YAPILMADIK ÜZERİNE

Planlı Yapılmadık ile, Murat Çelik’in, deneysellik ve imgeyi elden bırakmadan (modern) toplumcu gerçekçi şiire ve daha somuta yaklaştığı söylenebilir. Döneminin çatlayan algılayış biçimine göndermelerle birlikte güçlenen bu şiirler bütünü; modern şiirin imkânlarının özgün kullanımı ve farklı açılımları bakımından Çelik’in diğer eserlerinden ölçülü ve bilinçli farklılaşan bir çalışma olarak ifade edilebilir. Bu farklılık iki temel tasarruf üzerinden kusursuzlaşmaktadır:

İlki aşırılığa kaçan biçim bozulmasının ekonomik kullanım ile ironiyi yakalama başarısı olarak sınıflandırılabilir. Örneğin,  

“anladı I I I I I n??”  dizesindeki harf üzerinden varılan görsellik kitaptaki başka bir şiirde tekrarlanmıyor; yani deneysellik kitabın bütününe yoğun şekilde yayılarak eskitilmemiş. Gittikçe büyüyen “ı”  harfinin bireyin anlam dünyası ile (mobil) teknoloji arasında kurduğu bağ; şairi bu dizeye getiren şiirden de koparak, onu yalın halde en uç dize vasfıyla okuruna bırakıyor: Kuşkusuz taşıdığı güçlü ironiyle birlikte.

Yine, “Günlerin Uzayanlığı” başlıklı bir bölüm:

“gözlerimin yerine kömür koyarlar da. ateşin kızgın günü çelikmez haberlere. ilk gün. çivileri çakılı bir tabuttum. çıkın sağlamdı ve evim yanıyordu. ve mumların akıp yıktığı bir dileğe. yarış atıyordum.”

Burada şiirin şimdiye yorulabilecek tek kurşunu, “yarış atıyordum” dizesinde okuyucunun hayal dünyasına “yorgun” sıkılıyor. Günler, geçmiş ve gelecek anların, önceki ve sonraki dizelerin, sonsuz boşluğunda uzayıp gidiyor. Şair, şiirine “kazak yaşıyor, mor ışık saçan nerde.” dizesiyle geçmişin dipnotunu veya şimdinin örgüsünü düşmüşken.

İkincisi ise, gelenek ve yeninin bir madalyonun iki yüzü gibi sürekli etkileşimi ve bireyin yalnızlığının şehir merkezinden değil içten dışa açılıp, konuşma çabasından geçerek soloyla sonlanması olarak görülebilir. Bu ciddi uğraş, Orhan Veli’ye sorulan, “Sen neden hep toplum için olan edebiyatı savunursun da bireyin, ferdin hayatını anlatan şiirler yazarsın?” sorusuna verdiği cevabın açılımlarını taşımaktadır. [ Şiir ve Toplum yazısında bu soruya ilişkin cevabını Orhan Veli şu sözlerle noktalar: “Sanat adamının anlattığı şey ferdin de hali olsa, hali anlatılan fert o çoğunluğun fertlerinden oldukça, sanatkâr toplumun sanatkârı olarak kalacaktır.” (Şiir Sanatı, Hazırlayanlar: Yaşar Nabi Nayır, Salih Bolat, Varlık Yayınları – 2003, s. s. 346 – 348) ].

“Planlı Yapılmadık” başlığının şiir kitabının hiçbir yerinde ama aynı zamanda her yerinde bulunduğunu da belirtmeliyim. Şairin en küçük çevresinden küresel görüş (TR, evin orası veya başka semtlerden rüya görmemişlerin Dünyasına kadar) alanına yayılan ortak bir varoluş sorununa dönüşür: “Planlı Yapılmamış Olmak” ya da dünyaya tesadüf etmek. Anney le kitap boyunca yapılan uzun mesai bu bakımdan bilinçli ve yerindedir. Babay la ve diğerleri ile konuşma çabası da şiirin uzağına düşen kişiler dâhil bir uzlaşma yolunu zorlamaktır. Ancak bütün konuşma çabalarının toplamı ya kendiy le konuşma çabasına eşit olacak ya da soy ağacından daha yukarı tırmanmaya – Allah la konuşma çabasına kadar varacaktır her ömür toplamında: “hep kahır hep kahır hep kahır” kalır. Şair “şiddete meyyalim” dizesinden sonra da, bunu dizenin sahipleri Murat Menteş - Ah Muhsin Ünlü gibi “dert” gerekçesine dayandırmadan eksik bırakır. Belli ki Çelik, insandan insana farklılaşan sebeplerin değil sonuçların alanında geziniyor; yola düştükten sonra anlamını arayan ciddi şiirleri ardı ardına ve birbiriyle etkileşimli biçimde sıralayarak. Çelik, kitabının birinci bölümünde bu kaosun iki ucunu şöyle sivriltmiştir: Lir’le başlayan katıksız konuşma isteği ve Rüya Demo’dan önceki Tanpınar’a ait epigraf: “Garip değil mi? Her rüyanın hayatta bir mutabakat noktası bulunabiliyor. Onun için rüyalarımızı yoruyoruz.”

Planlı Yapılmadık, konuşma çabasından sonra politik ağırlığı artan ve bunun sinyalini daha ilk bölümde, “Bayrakları korku dalgalandırmasın.” dizesiyle veren;  insan ilişkilerinden – “Yasa Yürüt Yargı” şiirindeki ağırlığa ve yargıya yasa buyuran özgün söyleyişe, oradan evler evlere ve en son sololara varan planlı bir şiir toplamıdır. Bu açıdan şiir biçiminin giderek yoğunlaşıp toplumun yakın tarih hafızasına yerleşen ölümleri kaydetme işlevi ile sınırları içinde sakin sakin insan ve şair olarak söylenilmesi gereken şeyi söylediği görülüyor: şairini politik bir taraf haline getirmeden şiirler birbirine benzeyen acıların resmini çiziyor. Çünkü şairini herhangi bir politik tartışmanın tarafı yapan yer edinme kaygısı şiiri belirli noktalarda çoğunlukla körleştirmiştir. İşte Çelik’in yer edinme kaygısı taşımayan politik tavrı açısından bu kitabını önemli bir örnek olarak tespiti gerekir: “Otur. konuşcaz” dizesinin şiirinden “Dünya bitti” dizesinin şiirine gerilen ve Aşti, Ankara’da eski sevgiliyi uğurlayıp yenisini karşılayan bir kaosla yarım kalmış şeylerden geçip sıfırdan aşka ve en son “YAŞATTILAR SENİ TABLDOTA HAMD OLSUN” ile toplumun her alanına giren şiir örneklerini usulca sunmuştur. Önce Behçet Necatigil’e benzemeden ama benzer ustalıkla, çok eksiltilmiş etkili dizelerle…  Necatigil’e ait, “Bensiz olamazlar, dönerler / Çok denedim. Ben büyüğüm, affederim / Ben evim.” alıntısını “Planlı Yapılmadık”ın ortalarında görünceye kadar bu düşünce ile şiirlerini okudum Çelik’in. Onu gördükten ve tüm şiirleri okuduktan sonra da Konya – Ankara trenindeki çocuğun “Anne, evimizin yanaklarını özledim.” sözlerini düşündüm. O çocuğun planladığı gibi gitmeyen uzun yolculuğunu kendi çocukluğumdan tanırım. Çelik’in, “Devlet Ilgar Çocuklara Bak” dizesinden önce gelen ve Ece Ayhan’a varan -gittikçe tutanak yoğunluğuna dönüşen- şiirlerinden önceki bu epigraf neden bir şiir dizesi yapılmadı peki? Behçet Necatigil’in şiirine saygıdan başka cevabını bulamadım bunun. Yani şairin iyi bir dizeyi trende gördüğü çocuğun ağzında bırakması inceliğiyle somutlaşan bir şair tavrı…

Epigraf son zamanlarda çıkan şiir kitaplarında bölüm ayrılmak için sık ve sonrasındaki şiiri öldüren bir yöntem olarak kullanılmaya başlandı; özellikle Şeyh Galip. Çelik’e getirilebilecek bir eleştiri, derdini güçlü imgelere rağmen belirli ölçüde her okuyucuya anlatan ve çağrışımları ile epigrafının önüne geçen şiirlerinin güçlü yapısı karşısında diğer bölümlerdeki epigrafın varlığına neden gerek duyulduğudur. A. H. Çelebi’nin, “Her eserin banisi son sözünü şaire bırakmıştı.” tespitine karşı üstelik: Behçet Necatigil ve Konya – Ankara trenindeki çocuk tüm kitapta önceki ve sonraki bölüm başlarını tutmaya yeterdi.  

Sonuç olarak, kitabın pek çok soruya şiir yoluyla kapı araladığı ve ortak yollar üzerinden yürüyerek buraya vardığı anlaşılıyor. Yazarı ile konuşulsaydı mutlaka okuyucusu olarak benim vardığım yerlerden çok daha başka yerlere varılabilirdi: Sayfanın beyazını dikdörtgen dışında bırakan şiirler, K.G.Z.’nin değer gören harfleri, “bir Zeki kaldı sahnede”nin hikâyesi… Altı çokça çizilmiş dize var aklımda; ancak bu kitabın esrarını öldüreceğinden benim de öğrenmek isteyeceğim şey değildi. Verilen somutluk anlama isteğimi diri tutacak düzeyde; gerisi yer yer içe geçen yer yer sese verilen -otururken ayağa kaldıran, ayaktaki okuru oturtan- şiir arayışından başka bir şey değildir. “Temel Soru Şu” diye sorduktan sayfalarca sonra “Yeni Soru Şu” diye karşımıza çıkan şairinin zekasını ve emeğini gördüğümüz kitaptır o. Bu yönüyle soruların cevabından önce temel ve yeni soruyu öğrenme isteği okuyucuya bırakılmalıdır:

“anladı I I I I I n??” dizesini hatırlayarak.             

Gökhan Bakar

Kitap-lık, s.195 (Ocak-Şubat, 2018)      

[muratcelik81]

Söyleşi / Sürem 01 / Ümit Erdem İle

Merhaba Murat. Kitabın hayırlı olsun. Kitabın yeni bir yayınevinden çıktı. Sanatçı için yayınevi bir tercihtir. Şiir/şair menşeli bu yayıneviyle (DÇY) ilgili ne dersin?

Teşekkürler Ümit. Dünyadan Çıkış Yayınları, şairlerin öncülüğünde kuruldu. Henüz ilk yılları ve gayet iyi gidiyor, umarım uzun soluklu bir ömrü olur. Dergi çıkarıp batırmaya benzemez yayıncılık, ciddi sorumluluk ve emek var bu işin arkasında. Nazmi Cihan ile sık sık konuşuyoruz. Dünyadan Çıkış’ın bir önemi de bizim kuşağımızın yayıncısı, akranlarımız bu işi götürüyor ve bir şekilde bu tarafta olmamız gerek, liman karşı kıyıda kalmamalı.

İhtimal Cüce, Planlı Yapılmadık, Ben Hayatımı Kaybederek Kazanıyorum ve Taşra Bitki Örtüsü ve Parseller bu isimleri kitaplarının adı olarak kullandın. Bu isimleri taşıyan eserlerinde –adlarından da anlaşılacağı üzere- paramparçalılığı, ontolojik eksiklik ve var oluşamamış öznenin yakınmasını, aidiyet ve iletişim kanalını bulamama sorunlarını izliyoruz ve okuyoruz. Bu saydıklarım bağlamında ne düşünürsün? Sence acıya ait olmak şiire kavuşmak mıdır? *

Acıya ait miyim, şiiri acıdan mı yapıyorum bunu kestirmem güç. Sen böyle görüyorsan buna da bir şey diyemem. Saydığın şeyleri amaçlayıp yazmadım şiirleri, şiir bir şey hedeflenerek yazılamaz bana kalırsa. Şiir kurgu kaldırmaz. Yazanın hayatı, rahatsızlığı, duruşu ve siyasa mühim. Ben muhalif olanın, huzursuz olanın ve huzursuz edenin şiirine inanıyorum. Bunu da her-kesten beklemek çılgınlık galiba.

Diğer şiir kitaplarında “koro”lara yer verirken bu kitabında sololar görüyoruz. Üstelik bir iç monolog halinde bu. Topluma, yaşama sünger çekmiş bir itirazla söyleniyorsun. Şair olarak toplumun neresindesin?

Toplumun bir yerindeysem, kıçımın üstündeyim. Bu toplumun kuralları yok, homurtusu var. Türküye Homurtusu. O yüzden sadece seyirciyim. Olanı biteni kaydediyorum. Bu kayıtlar hiçbir işe yaramayacak ama ben bundan hoşlanıyorum.

Birtakım düzyazı şiirler işte. Parseller’in de, Sololar’ın da, ses ve hikâyelerine inanıyorum. Bu şiirleri anlamadı kimse. Bir kitle arkamda olsa, bir grubun bayrağını tutsam durum farklı olabilirdi. Soloların ilk kısmında Gezi’yi anlattım mesela. İdeolojik uzaklıktan tarafsanız görülmezsiniz, prangasızsanız görünmezsiniz. Deney meney, deyip geçerler, üzerine düşünmezler ama “şiir, böyle de yazılır”.

Üniversitede seninle şiir konuşurken “İnsan sözcüğünü çok fazla kullanmaya başladın,” demiştin. Bu belki de o zamanlar bendeki yabancılaşmanın temsiliydi. Planlı Yapılmadık’ta ”insan” sözcüğü çokça geçmekte. Ayrıca “onlar, kimse, herkes, siz” ve karşılarında yargılayıcı “ben” bir hayli kullanılmış. Kim bu “onlar” ede? Cehenneminde bu özneler mi var?

Senin o günlerde uğradığın yere ben bugün uğramışım demek. Cehennemim yok, olsaydı “ben” dışında kimseyi orada tutmazdım. Sahnede insanların görüldüğü bir perde oynanmış Planlı Yapılmadık’ta, diyebiliriz o zaman senin izlenimine güvenerek. Şiir, mimari bir şeyi ufak ufak kurmaksa eğer, ilk kitaptan son kitaba bir şair yaratmak da mimarlık işi.

Yabancılaşma konusu üzerine düşünmedim. İnsan’ı fazla tüketerek yabancılaşıyor muyuz, yoksa hakiki insana mı özlem duyuyoruz? Yoksa insan sadece bir sözcük olarak mı yaşıyor?

Sanat kompleks bir formdan “halihazırdaki”ni servis etmeye kadar süreçsel bir dönüşüm geçirdi/geçiriyor. “Buluntu nesne”lerin sanat olarak kabul gördüğü “teşebbüs”ler, sanatın neliğini sorgulama çağrısı yapıp durdu. Zannımca şiir bu dönüşümlerden kısıtlı olarak etkilendi. Yani şiir dilsel bağlamdan kopmadı. Sanat ve şiir çemberinde bu atılımlara nasıl bakıyorsun? Bu sanatsal çeşitlenmeler içinde şiirini nerede konumlandırıyorsun?

Andy Warhol, “İnsanlar plastiğe benziyor, tıka basa doydular ve inşa edilmeleri tamamlandı,” demiş. Şiir de böyle. Güzel’in keşfi zor değil, artık kolayca güzel’i yaratabilir insan, ansızın onunla karşılaşabilir. Sonra biz bu güzelle, şiirle, karşılaşınca diyebiliriz ki bunun tadı, şeye, şuna benziyor ama bulamayız o şeyin adını. Çünkü her şey her şeye benziyor. Şiir de tıpkı Warhol’un dediği gibi plastiğe benziyor ve inşası, inşa edilen yıkılarak tekrar tamamlanıyor. Bu yapıntıyı yeni sanıyoruz, hepsi bu.

Öykülem’i çıkarıyorsun ve öyküyle de haşir neşirsin. Planlı Yapılmadık’ta da biçimsel tarzını/arayışını sürdürmene rağmen “anlatma”ya yas-lanmışsın. Bir evrilme mi var şiirinde. Artık öykü mü düşünüyorsun? “Evlek” olma adama öykü mü yazdırıyor?

Anlatmaya yaslanmak diye bir şey yok. Sözcükleri kullandığın her şey anlatır, anlatıcıdır. Karşında, alımcı sayısını belirlemek için belki sözcük tercihlerine ve metnin rahat-rahat olmayan yapısına dikkat edebilirsin. Birbirine benzeyen şiirler yazmamaya çalışıyorum. Biçim sınırlayıcı elbette, klasik formdan ne kadar uzaklaşılabilir bunu kestirmek zor. Şiire dönüştürebileceğin tecrübe hayatını değiştirmenle mümkün. Rutin, şiiri sakat bırakır. Şiirini değiştirmek için, değiştirmek istiyorsan tabii, hayatını da değiştirmek zorundasın bana kalırsa. Öykü düşünmüyorum. Yazmam gerektiğinde, yazıp kurtulmak gerektiğinde çıkıyor. Eskisi kadar da çıkmıyor, kurtulmam gereken her şeyden kurtuldum galiba.

Kitabın sonunda çift başlı bir “ölüm” var. İyelik haliyle okunabileceği gibi ölme mefhumun evdeki yerleşikliğine de uzanılabilir. Bu ölüm kavramı önceki şiirlerde de nüksetmişti. Ölümün sendeki poetik karşılığı nedir?

Ölüm, insanın deneyimleyemeyeceği tek şey. Hakkında ne söylemek gerekir bilemiyorum. Bir şekilde, ne yazsam, ne konuşsam aklımın bir kenarında ölüm mevzusu var. Korkmak değil, bunu bilerek yaşamak. Ölüme, bu fikre alışırsan belki büyük çiviler çakmazsın dünyaya. Vazgeçmek kolay olur. Düğün Günü’ne inanırım.

Cevapların için teşekkür ederim.

Ben teşekkür ederim. Süremin ömrü uzun olsun.

_________________________ *“Acıya ait olmak şiire kavuşmaktır.” Bülent Keçeli’den alıntı (Ücra dergisi- Keşfeden Yazılar)

[muratcelik81]

Soruşturma

‘Bugünün şiir dili’ çoğaltılabilir bir dil midir? Bir röntgenci misali kitapları, metinleri okuyup tarayarak süzme işleminden geçirdikten sonra kendisine bir dil mi biçmektedir ozan? İçsel itki diyebileceğimiz yetenek-görü-evren, tanrı, doğa ve dil algısının, artık, dil oluşturmadaki ağırlığı çoğunluk tarafından kabul gören kitapların oluşturduğu dilin yani dışsal itkinin ardında mı kaldı? Bir etkinliğe dönüştüğünü gözlemlediğimiz şiir yazma edimi, varoluş bilincine uzanmaya dair yetkinliğini yitirdi mi? Salt şiir okumaları olsun, disiplinlerarası okumalar olsun; genç ozanları yönlendirdiğini düşündüğümüz kültürel ortamın/baskının, bugünkü şiir diline yansıması sizce nasıl oluyor/olmuştur? Ozan, diliyle, bütün akımlardan ve/veya şiir anlayışlarından örnekler verecek bir otomat mıdır artık? Kısacası; ozanın yaradılışla/varoluşla olan çatışmasının/durumunun onda açığa çıkardığı bir dil ile mi; yoksa ‘şiir ortamının/endüstrisinin’ etkinliklerinin oluşturduğu bir dil ile mi karşı karşıyayız?

 Şairlerin, özellikle genç şairlerin dil yaratmak ya da dil sahibi olmak gibi kaygılarının olduğunu düşünmüyorum. Yoksa bu “tarama” işini de değerli bulabilirdim. Kabul Görme’nin çıtası düştü. Böyle olunca senin de ifade ettiğin gibi şiir yazmak bir etkinlik oluverdi. Lise öğrencilerine bazı kelimeler verip bu kelimelerden şiir yapmalarını istemiştim. Bir, iki tanesi fena değildi mesela.

Şiir sanatında değil edebiyatın genelinde bir yüzeysellik var. İnsanlar sürekli “yeni”yi talep ediyor. Dergi yayıncıları, okuyucular da öyle… Bunun galiba dünya işleyişiyle bir ilgisi var. Saklı benlik, telaffuz edilmeyen esas arzu: tüketmek…

Şiir ortamının genç şaire baskısı “şairabin gibi yaz”, şiir endüstrisinin baskısıysa “mizah yap”. Dilinin olması, kendini bulman bunları aştıktan sonra mümkün. Bunları aşmak için de önce farkına varman gerekiyor.

(Emrah Yolcu, Panoptikon, Üç)

[muratcelik81]

[muratcelik81]

MURAT ÇELİK / TAŞRA BİTKİ ÖRTÜSÜ VE PARSELLER, 2015

Murat Çelik Merkezkaç dergisinde askere gitmeden önce yaptığı söyleşisinde kendini şöyle tanıtıyor:  "2010′larda 20 yaşında olan bizler, 'deneysel şiir'in içinde doğduk. Baya baya doğduk. Dolayısıyla deneysel şiir, bizim için doğal bir yapı, organik değil. Deney ile deneyim çok yakın akraba bence"  Murat Çelik Düzce'de doğup Konya Selçuk Üniversitesi'nde Türk Dili ve Edebiyatından mezun olmuş.. Varlık, Karayazı, Ücra dergilerinde yazdığına bakılırsa Konya'da Üstübal, Keçeli dostlarla deneysel yakınlıklar gelişmiş aralarında. İhtimal Cüce'den sonraki bu ikinci kitabında: 'Ağarağar', 'Blog&duvar', ve düzyazı şiirlerden öyküye doğru kaydığı 'Parseller' dilimi var. Zaten, önce öykü sonra şiir yazan Çelik'in ara sıra tekrarların şekil kazandırdığı bir deneysel örgüden biçimler kazandığı seziliyor. Yer yer toplumsal kuşkular taşıyan, her yakaya görüntü yaratan bir deyiş bu. Aynı söyleşide kendini 'anlatıcı' olarak gördüğünü söylüyor. Sözcüklerin büyüsünden yararlandığını söyleyen şair, anlamını dahi bilmediği sözcüklerin bize fısıldanması biçiminde adlandırıyor yazma tekniğini. "üşümedahaönümüzyaz"  ya da "kirpi kirpi nereye", "kışları gece yapmışlar" , "şimdi şu alınlara iyi bakın" onun şiirini keyifli kılan tekrarlardan bazıları.. "adam doğduğu, sanki esmerliğine bıyıkların   o ilk heyecanla vurulduğu sanki jiletlerin   bir yerlerin kanarsa ne sebeple gülemezsin" (s:39) Bütün bu olanları "babam tıraşlanmayınca iyi adamdır"  ironisine sığdıran şair, iyi şaire yazdıklarının yetmeyeceği kanısında. Bu yüzden kitaba eklediği deneysel  "Parseller" ve "Sololar" dilimleri bir biçim sorgulaması olarak kitaba renk katan kıvamda. “şimdi sevişenle /sevişendi kimdi"  ya da  "seni bu çarşaf teni,seni bu kışa güne"  kelimelerin usta bir oyun haline getirilip keyfinin yaşandığı bir yazma düzeni bu! Şaşırtmadan düz alana inen dilin kaymak tabakasının ince iniltileri. "ben ölürsem aralık ayı olur diyorum" şiirle olduğu kadar, ölümle de kelimeler kadar pazarlık içinde. "h klavye icat edilsin / ben babamın adını yazayım"  dizesi de Murat Çelik ironisinin tavan yaptığı yeri. Devletin aksadığı yerde ben susamam diyen bir şair o! bazı sorunların belli camekanlardan izlendiğinden dert yanan bir toplumsal sorunlu.. "kirpikirpi" şiiriyle başlayan kitapta da giriş dizeleri bu açıdan dikkat çekici: "kirpi kirpi nereye / kurtarmaya, bir evin aydınlığı / sana mı batardı" Murat Çelik yarına kalıt bırakılacak önemli adlardan biri.

(Hüseyin Peker, Şiiri Özlüyorum, S.69)

[muratcelik81]

Taşra Bitki Örtüsü ve Parseller – Murat Çelik

Taşra Bitki Örtüsü ve Parseller, Heterotopya Yayınları’ndan Mayıs 2015’te çıktı (1. Baskı). Murat Çelik’in ise ikinci kitabı… İlk şiir kitabı İhtimal Cüce, Temmuz 2013’te Ebabil Yayınları&#82…

[muratcelik81]

Parçalanan Anlatı

İhtimal Cüce kitabındaki şiirlerin çoğu, kısa diyebileceğimiz şiirler. Üç şiir üzerinden Murat Çelik’in şiirine giriş yapabiliriz. Kitaptaki en uzun şiir olan “Kara’nın Güncesi”, Murat’ın şiire bakışının ipuçlarından birini veren “Hırpani Apt.” ve kitabın en nitelikli şiiri olarak gördüğüm “8. Kat Familyası” şiirleri.  

Şiir, kısa yazıldığı zaman elden kaçan bir imkân, şiirde anlatısal özelliklerden yeterince faydalanamamaktır. Bu bir şiir için ne dezavantaj ne de avantajdır. Turgut Uyar’ın Akçaburgazlı Yekta şiirlerini (anlatılarını) hatırlayalım. Murat Çelik’in şiirde tahkiyeyi, şiirini kurarken kısmen gözardı ettiğini, şiirin hikâyesini arka plana attığı (sakladığını) düşünüyorum. Bunu en iyi gözlemlediğim şiir aynı zamanda kitabın bir bölümünü tek başına oluşturmuş olan “Kara’nın Güncesi” şiiri. Şiir, uzun diyebileceğimiz bir yapıda. Uzun fakat beklediğimiz hikâye bir türlü zihnimizde canlanmıyor. Kitap boyunca bu özellik Murat Çelik’in bu kitabının en çok öne çıkan özelliği. Bir anlatım var fakat ortada bir hikâye yok. Buna “gizli bir anlatım” diyebiliriz. Hemen hemen tüm şiirler böyle, bahsettiğim “8. Kat Familyası” şiiri hariç. Bu şiirin özelliği ise hikâyeyi tüm gerçekliğiyle, tüm çarpıcılığıyla ve neredeyse çıplak bir şekilde ortaya koyması. Bir felaket şiiri. Depremde hayatını kaybeden insanların acısının kayda geçirilmesi. Bu da bu kitap için bir zıtlık oluşturuyor. Çoğu şiirde gördüğümüz, öznenin kırgın, üzgün, yaralanmış gözlemci tasavvurları bu şiirde en üst seviyede. 

Bu kitapta “gizli bir anlatımın” parçalandığı yerler var. Söyleyiş biçimi, dizelerdeki ritim birden bozulup, içerisinde fiil ya da eylem olan ikili ya da üçlü kurulumlar karşımıza çıkınca, çok küçük hikâye parçalarını yakalayabiliyoruz. Şiir, bir yerde parçalanıyor. Şu dizeler, bu kitapta Murat’ın kısa şiirlerinin karakteristik bir örneği:

tan yerinde, güneş pazarında ışıl ışıl akrepler ölecekli hepsi benim cebim el etme hepsinden içeri şan yerinde, şan içenleri    

Anlatının parçalanması dediğim küçük parçalarsa, yukarıdaki bölümde gördüğümüz dize kurulumu şeklinde oluşmayan ve şiirin bütünlüğü içinde şiiri bir anda terk ederek anlatıyı parçalayan şu şekildeki dizeler;

sana hiç gitmeyeceğim ıska hep ıska yine ıska    

nevresim kadar yalnız korkaktım    

Bu kısa dizelerden bir hikâye çıkarabiliriz fakat “İnsanlık” şiirinden aldığım 5 mısrada zihnimizde imajların oluşması biraz zorlaşıyor. Bu geçişlerin şiirlerde birden oluşması, parçalanma dediğim şey. Bu parçalanmada, anlatı, gizli olmaktan çıkarak okuyanın zihnine bir adım daha yaklaşmış oluyor. Bu noktaları, bu şiirin en etkili ve başarılı olduğu yerler olarak görüyorum. Gizli bir anlatı, artık açığa çıkmış oluyor. Bu noktalar Viktor Şklovski’nin “anlatının akışı hızlandırılmadan, zamanın aşama sırası değiştirilmeden anlatı sona erdirilemez” düşüncesi ile okunabilir. Bu şiirlerde anlatının başlayıp bitmesi örtük olduğu için Şklovski’nin “akışı hızlandırmak” dediği şey bu yapılarda “akışa başka bir yan akış” eklemek olarak görülebilir. Derinden giden bir “yaralanmanın, parçalanmanın, ele geçiremeyişin” aslında şiirin içerisinde olduğunun ispat edildiği yerler. Bir acıyı gizleyerek hissettirme biçimleri.

Murat’ın bir sonraki kitabı Taşra Bitki Örtüsü Ve Parseller kitabına gidebileceğimiz yol, İhtimal Cüce’de kitabın son bölümü olan “geleritayyarbeyler” bölümü. Bu bölümde kelimelerin birleştirilmesi (“praftikpraftikpraftikpraftik” gibi ya da “kopyalayarakkopyalayarakkopyalayarak” gibi) bir sonraki kitabın ilk kitaptaki izleriydi. İkinci kitabında, kutu içerisine yerleştirilen kelimeler, fotoğrafların şiirin yapısının içerisine yerleştirilmesi vb. unsurlarla karşılaşıyoruz. Yazının en başında değindiğim “Hırpani Apt.” şiirinde de bir işaret var. Şiirin son mısrası “-yln yre ymn edn bşbkn çrplmyr da bn mi çrplcğm hyret bş!”. Bu dize ipucu dizelerden birisi. Bahsettiğim şiirin son kısmı. Yine hikâyesi tam olarak oluşmayan bir şiirde son mısranın böyle bir tercihle kurulması, şairin dünyasında, şiirinde oldukça basit gibi görünen ya da konuşma diline çok yakın bir ifadeyi şiirin bir unsuru olarak gördüğünün işareti.

Çelik, aynı zamanda öykü de yazıyor. İlk kitabında şiir ithaf ettiği isimlerden biri Vüs’at O. Bener. Öykülerinde kullandığı dil açık, şiirsel söyleyişlere yer vermeyen, iç konuşmaları görebileceğimiz, kırılmış, yaralanmış insanlardan bahseden anlatılar. Şiirlerini okurken bir ipucu da bu. Yazarın kendisini tanımlama biçimi de şöyle, “Kendimi anlatıcı olarak görüyorum”. Bu anlatıcı, şiirlerinde ve öykülerinde aynı insanlar, aynı durumlar, aynı mekanlardan konuşan bir anlatıcı. Taşra Bitki Örtüsü Ve Parseller kitabına giden yolda tespit edebileceğimiz nokta; anlatının değişimi.

Gizli Anlatımdan Doğrudan Anlatıma

Yazarın, kitabın ilk bölümü olan “Hareket.rar” ile ilgili cümlesi şöyle, “… aşağı yukarı hepsinin bir sebebi ve hikâyesi var”. İlk kitapta gördüğümüz “gizli anlatı” bu kitabın ilk bölümü için “doğrudan anlatıma” yaklaşıyor. İfadelerin kullanımı bu bölümde o kadar doğrudan ki bir şiirini düzyazdığımızda bir romandan bir pasaj alıntılamaya neredeyse yaklaşmış oluyoruz.

kışları gece yapmışlar,uzunmuş kışları gece. yapmışlar. iyi ki doğdun ben ölürsem aralık ayı olur diyorum bahse girsek tören masrafları dahil bahse girsek: kazanmak için ölü kaybetmek için ölü kışları gece yapmışlar, iyi ki doğdun ben karısına her doğum günü ayna alan bir adam olurum aralık yaşarsam aralık yaşarsam, ocak doğarsan yeni yıl yine: kışamış ay gözgüsüz de bilebilir kışları gece yapmışlar.    

O zor soruya tekrar dönebiliriz. Bir metni şiir yapan unsurlar nelerdir? Burada T.Todorov’un “Dizesiz Şiir” yazısı bize yardımcı olabilir. Bahsi geçen yazıda Todorov, düzyazı şiir ile dizeli şiirlerin temel farklılıklarına eğilir. Düzyazı şiirin bu soruya cevap vermede çıkış noktası olabileceğini söyler. Çelik’in de kitabının dördüncü bölümü olan “Parseller” in düzyazı şiirler olması güzel bir tesadüf. Bahsi geçen yazıda Todorov, Baudelaire ve Rimbaud’nun düzyazı şiirlerini incelerken aralarındaki farklılıkları açığa çıkarır. Çelik’in şiirlerinde Todorov’un aktardığı, Baudelaire’de tespit edilen, şiirde ikiliğin kullanma biçimlerinden üçüncüsü olarak gösterdiği “karşıtlam” unsuru tespit ediliyor. Baudelaire’den verdiği örnekler şu şekilde; zengin ve yoksul, insan ve doğa, sevinç ve derin üzüntü, kalabalık ve yalnızlık… Todorov’un karşıtlamı tanımlaması ise şöyle, “… zıt niteliklerle donanmış, varlık, olgu, eylemler ya da tepkilerin yan yana eklenmesi”. Murat’ın Parseller’inde bu karşıtlam unsurlarının çatısı “taşra” ve “taşra üzerinde iktidar kullanma biçimlerinin” karşı karşıya gelmesi. İnsan, tabiat içerisinde saflığıyla devlete ait ideolojik göstergeler karşısında kendi konumunu arıyor. Rahatsız bir özne; şiir için oldukça verimli.  

Parseller şiirlerini tek bir bölümün 24 ayrı parçası olarak düşündüğümüzde bu parçaları birbirlerine bağlayan şey, bölümün başındaki Bauman’dan alıntıyla vurgulanan, mekana ait bir vurgu ve şiirlerde bir görünüp bir kaybolan taşra. Düzyazı şiirlerde dikkat çeken bir özellik, eylem ve fiillerin kullanımının seyrek olması. Cümleler ya da dizeler birbirleri ile bağlanmak konusunda direnç gösterirken, kalıplaşmış söyleyişlere uygulanan bozumun şiir içerisindeki konumlanış biçimi rastgeleliğe bırakılmış olunuyor. Bu rastgelelik, beraberinde, şiiri okuyana güvenmeyi gerektirir. Okuruna saygı duyan, şiirle birlikte ilerlemesini isteyen bir şairin şiirleri.

Ümit Güçlü, Hece Dergi, S.230

[muratcelik81]

TAŞRA BİTKİ ÖRTÜSÜ VE PARSELLER / Murat ÇELİK Şiiri Üzerine Notlar

[muratcelik81]

İhtimal Cüce’de Travmatik Gerçekliğin Tezahürü

2010 sonrası şiirin genç temsilcilerinden biri olan Murat Çelik'in ilk kitabı şairin antolojiden aldığı etkiler kadar günceli de ne şekilde algıladığıyla ilgili önemli ipuçları veriyor. Kendi döneminin belki de günceli kendi içkinliğinde en iyi dönüştüren şairlerinden biri olan Çelik, deneyselliğini sahip olduğumuz tüm şiir birikimlerini harmanlayarak, kendi iç deneyini kurarak, yapılandırarak varolmaya çalışıyor. İkinci kitabında da göreceğimiz şekilde, kendi deneyim alanı ve acı, retoriğe düşmeden, klişeye bulaşmadan kendi poetik yolunu maharetle açıyor.

Kitapla aynı adı taşıyan birinci bölüm şiirleri dikkatle incelediğimizde, şairin kendisinden önceki deneysel kuşağın birikimlerini, deneylerini içselleştirmekle kalmayıp daha da ileriye taşıdığını görüyoruz. Önceki kuşağın sözcük zenginliği ve yoğunluğu, sentaks kırıcılığı, parodi anlayışı, imge yoğuşması ve klişe kırıcılığı İhtimal Cüce'de en yetkin şekilde ifade bulurken, fazlalık olarak ikinci kitabında bariz bir şekilde netleşecek olan taşra meseleleri ve şairin kişisel dünyasının açmazları kitaptaki şiirlerin otantikliğini kurmaya yardımcı oluyor. Çelik, tüm bu denemelerini yaparken arka planda ikinci kitabında daha da olgunlaşacak olan üslupçuluğundan izleri de taşır. Üslubunda hep bir tatminsizlik, başarısızlık hissi ve isyan duygusu kendini hissettirir. Bu nedenle anlamda oluşan kesintililik, eksiklik hali fazladan bir çabayı gerektirir. Çelik, bu çabayı isyanın getirdiği enerjiden alıyor, her ne kadar kimi zaman bu isyan bir nevi şikayet olgusuyla karışsa da!

İhtimal Cüce şiirinde imge ve söylemsellik, sentakskırım ve kesintililikle dengeli bir şekilde kaynaştırılmış. Kendi kuşağında nadir rastlanan bir tutarlılıkla aşırı savrulmalar görülmüyor şiirde. Deneysel ve biçimsel alıştırmalar bile güncelle öyle bir harmanlanmış ki şiirin estetik niteliği zarar görmüyor; öyle ki kimi kez konvansiyonun içinden seslendiğini hissettiriyor size. Ama öyle mi? Hiç değil. Orta ölçekte dizelerle hızla akıp giden şiire kendinizi bıraktığınızda anlamın dizge dışına hatta kimi kez anlamsızlığa ve saçmaya doğru kaydığı görülüyor. Üstelik ideolojik aygıta ait tüm kavram ve tanımlamalar alt üst ediliyor; hatta Çelik şiiriyle yüz göz olmayan herhangi bir eleştirmenin handikap olarak niteleyeceği unsur, sanatın alanının içinde tersine, farklı dünyaların keşfi için bir olanağa dönüşüyor. Apolitiklik eleştirisi İhtimal Cüce için zayıf ve anlamsız bir argüman haline geliyor doğal olarak.

Öte yandan, kendini merkeze alan duruşu yani kendinden yola çıkan egosentrik yaklaşımı özeleştirel bir mekanizmaya dönüşmediği sürece sonuçlanmamış arzulanmalar ile melankoli üreteceği için kendi ötekisini yaratmak zorunda kalır. Murat'ın ötekisi kendisine yakın olanlardır, kendisine azap olanlar: “bazı şeyler var aramızda iki kişili// sözle bölünebilir/en kronik acılar/ sözle artabilir//akranlarınız değil/akrabalarınızdır/ düşmanlarınız:/ içerde susanlar içerde vurulur”. O halde, ister bir persona olarak değerlendirelim isterse de şairin kendisi olarak, hiç fark etmez, şiirin öznesi 'kıyamete kadar sürecek sesler'den rahatsızdır. Şairin süper egosu daha çok kendi tanıdıklarıyla sınırlı bir baskı aracına indirgenir. Vicdan, sevdiklerinin ve tanıdıklarının yani 'daraltılmış süper egosunun' baskın sesi olarak kendisini nakşederken şiir dilindeki imgesel yoğuşma ve sentaks bozuklukları bu baskın sesin ruhsal tutulumunun İhtimal Cüce (Ebabil Yay.,Temmuz 2013),yansımaları olarak görülürken bile bir tepkiselliğe dönüşür. Dil, baskıyı çözmek adına yeni çözümler önerir; bu önerilerin bir kısmı savunma mekanizması olarak yansısa da büyük oranda dilsel yeni olanakların yolunu açar. Artık dil, şiirin içinde rahatça hareket edip, eğilip bükülüp biricikliğini kazanır. Kendi biriciklik deneyimi her türlü süper egonun baskısını kırar. Şairi şiir personası üzerinden yeni ihtimallere açık bir ruh haline hazırlar. Bu anlamda, Murat Çelik şiiri için söylenebilecek olan bunun bir varlık şiiri olduğu ve her türlü var olma halinin hazırlayıcısı, tetikleyicisi olduğudur. Biçimdeki her türlü yenilik ve kimi zaman biçimselliğin keskinliği var olma haline etkide bulunur. Onun tüm yumuşaklıklarını çerçeveler. Şair adına bir somutluk hissi ve başetme kolaylığı sağlayan çerçeveleme işi öznelliği bir eylem durumuna sokar. Öznellik artık çerçevelemeyle birlikte nesneleşir. Nesneleşme hareketin elementidir; öznelliğin her türlü sinizmini dönüştürür. Şair şiiri üzerinden aktifleşir; somutluk kazanır, dirimseldir artık.

Murat Çelik şiirinde somutluğun dışavurumu, garip bir şekilde, köy-kasaba- şehir arasındaki üçgende kurulur. Köy hayatının somuta yansıyan değerleri ile kasaba ve şehir hayatının yabancılaşmaya yüz tutmuş somutlukları kesişir ve çatışır. Sözgelimi, 'Adı Reşit Olmayan Girmesin' şiirinde olduğu gibi, “Tirat ilçe henüz, tokat küçük yer” deyişi bile bir çatışmayı önceler. Edebi ve kültürel değerleri taşıyan bir çatışmanın yükünü taşıdığı kadar, bu çatışmayı bir kararsızlığa dönüştüren duygusal çatışmanın tüm yansımalarını da içinde barındırır. Şair şiirini, “ Teselli bir gülüşün hibrit çöpü” ile “Yeryüzü bozkıra ateş yakan resmî bir adam” arasındaki kararsızlığın zemininde ateşe verir. Kararsızlığın ateşe dönüştüğü nokta isyan ve hırsın da alevlendiği ân'a karşılık gelir. Hatta bir sonraki kitabı, de fazlasıyla gün yüzüne çıkan Taşra Deneyselliği mevzusu böylesi bir içselleşen kararsızlığın sonucu belirginleşiyor. Şair her türlü aşırılaştırmayı sadece güncellemez aynı zamanda yeni bir estetik çerçeveleme için hazır hale getirir. Duygusal hazırlık ve tekniğin biraradalığı sağlanır böylelikle. Metropol Deneyselliğinin bir iktidar alanına dönüştüğünün farkındalığında, kendi içinde bulunduğu minör emosyonel ve kültürel hatta siyasi durumdan yola çıkan Çelik, taşrayı deneyin yeni ve biricik alanı kılma kararlılığını böylesi bir kararsızlıktan devşirir; duygusal çatışmanın hazırda tutulduğu somutlaşma alanından kurar şiirini.

Çelik şiirinde somutlaşma alanı, onun gerçeklikle ilişkisini de belirler. Gerçeklikle kurduğu ilişki ise şiirindeki marjinal çıkışları dengede tutar. Murat'ın şiiri avangartlıktan güç alan bir şiir değildir bu nedenle. Antolojiden, günlük hayattan, gelenekten ve edebiyattan deneyimlediklerini aşırılaştırmanın uzamıdır daha çok. Geleneksel şiirle kurduğu mesleki ve entelektüel bağ onun geleneksel şiirin üstüne koyup onu dönüştürmesinde aracıdır. Bu yüzden dönüştürme işlemi metinlerarasılık hissi verir. Çoğunlukla metinlerarasının işlevselleşmesi bilinçli bir seçim olmayabilir. İçselleşen bilginin metamorfoza uğrayıp zuhur etmesiyle ilişkilidir. Bu zuhur işleminin bile şairin dünyasında bir karşılığı vardır; bir yabancılaşma sonucu değildir. Sözgelimi şair, “Gülü kalbine devirdim tok gülüşü” derken geleneksel gül sembolünden farklı bir noktadadır; ama yine de onun Taşra Bitki Örtüsü ve Parseller(Heterotopya Yayınları, Mayıs 2015) tüm anlam ve yansımalarını içerir. Bu dönüştürme şairin kendi deneyim alanıyla ilintili oldukça tatminsizlik hissi de açığa çıkar. Gündelik hayatındaki tatminsizlik şairin şiirine duyduğu tatminsizliğin de baş sorumlusudur sanki. Tatminsizlik duygusu gül metaforunun gelenek ötesine sürüklenmesinde başlıca etkendir. Her ne kadar şair, “Aklıyla üreyene insan derim ben” dese de şiirinin kurucu unsuru bu tatminsizlik duygusudur. Kimi kez onu melankoliye kimi kez de nihilizme sürükleyen tatmin olamama durumu aklıyla bulamadığı çıkışı 'terketme' ile bulacaktır. Çelik, çoğunlukla tükenme/tüketme olarak nitelediği tatminsizlik halini aşmak için tek yol olarak terketmeyi görür. Bu terketme terk edilme trajedisini de yedeğinde taşıdığında can alıcı hale gelir. Kurban eden ile kurban edilenin karıştığı, iç içe geçtiği bir var oluş halidir bu. Terk ediş kendini içerik ve temada göstermez yalnızca, fazla olarak şiirin tekniğine ve biçimine kadar sızar; hatta şiir algısında da bir erozyona, travmaya neden olur. Terk ediş her şeyin tepetaklak olduğu entropik bir uzam yaratır. İşte şairin evrimselliğine eklenen devrimciliğinin kökeninde bu terk edişin yarattığı travma yatar. Travma Murat'ın psikolojisi kadar şiirinin kimyasında da etkindir. Birlikte seyrederler, birlikte kırılırlar, eğilip bükülürler. Gelenekle dönüştürdüğü şiir ve ruh hali, en nihayetinde terk edişin duyumsamasıyla kırılganlaşır, parçalanır ve anarşikleşir. Çelik şiirinin devrimci olduğu noktadır bu. Şairin travmatik gerçekçiliği kendine ve geleneğine olan bilinçsiz bağlılığıyla dönüşürken, iç bağlılığının tatminsizliği onu terk etme eylemiyle kendine yabancılaştırır. Onun devrimci yabancılaştırmaya maruz kaldığı nokta tatminsizlikle beraber gelişen terkedişin başladığı noktadır.

Murat'ın şiirindeki mizahı kendi kuşağından ayıran temel unsur terkedişin ve melankolinin gölgesinde mizahının gittikçe incelerek ironikleşmesidir. Kuşağından şairlerin kaba mizahına karşılık onda incelen ve derinleşen bir ironi ortaya çıkar. Geleneği dönüştüren metinlerarası ilişkilerin parodik boyutuna rağmen ironi kendini dramatikleşerek belli eder. Travmatik gerçekliğin dramatizasyonu ironikleşme üzerinden gerçekleşir. “Neşeye karıştım tahrip ederim” derken bile dramatiktir; dramatikliğini ironi üzerinden sağlamaktadır ama. 'itizikurtizi' şiirinde neşeye karışmasını bile bir suçluluk duygusuyla karşılar. Neşeye karışmasını 'arz eder'ken süper egonun melankolik dayatmalarına hesap veriyor gibidir. Melankolinin Butler'dan bu yana, iktidar aygıtlarının ruhsal üretiminin (içkinleşme, direniş ve tükenişin iç içe yürüdüğünü düşünerek) bir sonucu olduğunu bildiğimize göre, şairin “Bulut ile isyan arasındaki endişe”den 'ezeli mağlup' olarak çıkmasını doğal karşılamasak bile olağan bulabiliriz. İktidar aygıtı Çelik için toplumsal yaşam ve ailenin kendisidir, biraz da 'büyükler'! İşte bu baskımağlup olanı cüceleştirir belki ama, sonuçta böylesi bir aygıta direnebilecek bir form ve beden arayışının, hatta üslup çabasının da olumlu sonucudur. Cücelik yeni ve dirençli bir form olarak iktidarın karşısına dikilir. Hem onun algısal ve ahlaki mekanizmalarını sorunsallaştırır. Hem de onun üretiminin dışında standart dışı bir yapı olarak belirerek meşruiyetin sınırını değiştirmeye niyet eder. Kendisi için gerçek, toplumsal iktidar aygıtı için ise her daim bir ihtimaldir artık. O ihtimal toplumsal aygıtı tehdit ettiği oranda kendi gerçekliği de anlam kazanacaktır. Hatta melankolinin parodileşerek ortadan kaybolduğu yeni bir bedenlenme için çok cazip bir form olan cüce, popülizmi popülerlik üzerinden yapıbozuma uğratır. İktidar aygıtının karşısına bir ihtimal olarak cüceliği koyar.

Murat Çelik, yalnızca günümüz şiirinde değil, geleceğin şiirinde de var olmasını sağlayacak yeni çalışmalarla karşımıza çıktıkça, şiirinin niteliğiyle ilgili daha zengin ipuçlarına ulaşacağımız açıktır. Murat şiirini fethederek değil keşfederek yazmaya devam ederken, bize de şiirin yeni ufuklarını gözlemlemek ve anlamaya çalışmak düşüyor.

(Murat Üstübal, Ücra, S.58)

[muratcelik81]

Söyleşi / Merkezkaç

Dursun Göksu: Önce senin şairliğin hakkında bir rivayetten bahsedeyim. Bilen bilir yine. Eyüp Tosun’un çok özet iki cümlesi. “Murat öykü yazıyordu, ben şiir. Nihayetinde o şair oldu ben öykücü.“ Böyle ikilemler çok şairin öykücünün başına gelmiş. Sen nasıl karar verdin?

Murat Çelik: Ben “şair” ya da “öykücü” adlandırmalarını kullanmıyorum. Kendimi “anlatıcı” olarak görüyorum. En baştan beri bu böyle. O yüzden bir karar alıp verme durumu yok. Ama tabii şiirin yeri biraz ayrı. Onu tam olarak edebî tür diye nitelemek haksızlık gibi geliyor bana.

Dursun Göksu: Edebiyatta hep böyledir ama anlatıcıyım deyince daha geniş bir şeye aday oluyorsun. Şiirin alanı sanki delinemez bir şey. Mesela düz yazı şiirlerin de var bunları yazarken şiir formu diye kurmadan mı yazıyorsun?

Murat Çelik: Daha geniş bir şeye de adayım aslında. Neden olmayayım ki? Ölmeden evvel bir roman, bir senaryo, bir oyun, bir şarkı sözü yazsam fena mı olur :) Bu saydıklarım da anlatmanın çeşitli formları. Denemek isterim. Düzyazı şiirleri yazarken biraz mükemmeliyetçi oldum. Kusursuz’a ulaşmak istedim. Bazen kafamda bir hikâye vardı; duyduğum, beni büken bir cümle vardı başlarken. Bazen de sözcüklerin büyüsü diyebiliriz: Anlamını dahi bil­mediğiniz sözcüklerin size fısıldanması.

Dursun Göksu: “Parseller” bölümü özellikle artık okuyucunun doğrudan anlamasını zorlaştıracak imgelerle dolu. Bunu yaparkenki amacın neydi? Mesela anlaşılmamak gibi bir derdin var mı?

Murat Çelik: Anlam Eşiği’ni yükseltmek gibi bir derdim olabilir. Okur diye bir şeyden söz edeme­yiz yazarken. Sonra da okunmuyoruz diye yakınırız. Ama ne olursa olsun doğru budur. Bir kitle için yazmazsınız. Sizde içselleşen bir olay, bir durum için yazarsınız. Galiba böyle.

Dursun Göksu: Şiirinin arkasında hep bir devlet sorunu var. kirpikirpi şiiri mesela en iyi örnek buna. Şiir düşünürken bu karşına çıkar mı hep? Yani evet bir sorunum var ama bu sadece benimle alakalı de­ğil. Özel bir çaba değil ama mesela bir Marksist her zaman sorunları düzene bağlar. Sen şiir yazarken böyle bir bağlam kuruyor musun?

Murat Çelik: Devlet, düzen korucusu ve adalet mekanizması olmalıdır. Herhangi bir hükümetin tekelinde işlemez. Şimdi böyle düşününce devletin aksadığını görüyorsunuz. E aksayan bir şey karşısında susmak olmaz. Ben susamam.

Sorunları düzene bağlamak bahsine gelirsek, bu coğrafyada doğan birinin işi değil bence bu. Yine istisnalar vardır tabii. Ama ben sıradan bir insanım. Sıradan insanlar kaosla büyür ve bir düzen geliştiremez. Sosyal çevreleri izin vermez düzene. Aileleri izin vermez. Böyle böyle akıllar düzensiz için çalışır.

Dursun Göksu: Yenilgi dolu, kaybediş dolu, yoksunluk dolu şiirler yazdıkların. Mesela “Köy Kü­tüğü Ahlak Dengesi” şiirin işçi kürt gerçeğinden bahsediyor. Ama bu sana has bir deneyimi de içeriyor tabi. Her şeye rağmen kendine has bir zarafeti de beraberinde getiriyor. Meraklısı için yazdığın notlara da dayanarak soruyorum: şiirlerinin hep bir sebebi var mıdır? Veya bir deneyime mi dayalıdır? Deneysel şiirin yapıntı bir tarafı da var aynı zamanda, ondan soruyorum bunu.

Murat Çelik: Hareket.rar kısmındaki şiirlerin aşağı yukarı hepsinin bir sebebi ve hikâyesi var. Ülke sınırları içerisinde “batı”da yaşadığım için kürt sorunu ya da çözüm sürecini belli bir camekândan izlediğimi düşünüyorum. Bu şiiri yazarken demogoji yapıyorum mu acaba, diye düşündüm. Veriler şöyleydi: Kürt işçiler Ergani’den gelmişti, yedi kişilik bir aileydi, sabah yedi akşam yedi çalışıyorlardı, kürt olmayan işçiler ise sabah sekiz akşam altı. Onlar kürt oldukları için mi fazla çalıştırılıyorlardı? Hayır fındık toplamayı, işi bilmedikleri için. Kürt işçiler otuz lira alıyordu günde, kürt olmayan işçiler ise elli lira. Onlar kürt oldukları için mi “eskik” alıyorlardı? Hayır fındık toplamayı, işi bilmedikleri için. Böyle bir ik­tisat yok; muhasebe, bakkal hesabı yok. Bu “vahşi patronluk”u benim babama kim öğretti? İşte bunun da peşindeyim.

2010’larda yirmi yaşlarında olan bizler “deneysel şiir”in içine doğduk. Baya baya doğduk. Dolayısıyla deneysel şiir bizim için doğal bir yapı, organik değil. “Deney ile Deneyim” de çok yakın akraba bence. Beşir Fuad “Ölüm Deneyi” yapar mıydı yoksa?

Dursun Göksu: Peki şu anda yazılan şiire nasıl bakıyorsun? Yeni bir kıpırdanma var mı?

Murat Çelik: Evde Yoktum’un son sayısına yazmıştım, Ergin Günçe ve Osman Konuk etkisinde şiirler okuyorum bolca. Sen de Ergin Günçe durumunu Merkezkaç’a yazmışsın. “Güncellenen Romantizim” diyorum ben bu işlere. Minimal düşünmek gerekiyor ayrıca bu şiirleri okurken. Bizi kahredecek bir dize bulup “ah” etmeliyiz. Ya da bize sol kroşe bir ironi patlatacak ki yine “ah” edelim. Ayrıca, bu alfabe düzeninde “yeni” çok zor ve neredeyse imkânsız. Şuan “yeni” bir şey yazılsa onun farkına birkaç kişi varabilir ancak. Ben de o talihte sayılmam.

Dursun Göksu: Aslında şairlikten de kaynaklanan bir iddialılık durumu var şiirde her zaman. Cesur manifestolar, şiddetli kavgalar hepsi “yeni bir şey bu yaptığım” derdiyle ortaya çıkıyor. Şairleri affetmeli miyiz sence? Yoksa şairleri öldürsek ne iyi mi olur?

Murat Çelik: Şairleri büyütmeyelim yeter. İn­sanlık durumu açısından bakalım. Madımak’ta yakılan şairleri düşünelim. Yakanları düşünelim. Bir de onların arkasından insancıl olmayan konuşmalar yapan şairi, şairleri düşünelim. Sonra o yakılan şairleri putlaştıran kitleyi ve o kitlenin şairlerini de düşünelim. (Düşünmüşken davanın düşmesinden memnun olan liderimizi de düşünelim.)

Manifestolar yüzyılı geride kaldı. “Disiplenarası Şiir” gösterimde. Gördüğümüz var, gördüğümüzden çok duyduğumuz var aslında. Daha fazla duyumsanacak bir şiir icat olabilir; müzik değil kesinlikle. Seslerin çarpıştığı, anlamın pek umarsanmadığı bir şiir.

Dursun Göksu: Şu son söylediklerin Pound’un şiirde yaptığı şeyler aslında. Daha geniş bir coğrafya, kültür ve disiplin çeşitliliği demek Pound. İyi şaire yazdıkları yetmeyeceği kanısındayım. Senin bu kitabın da ilkinin fevkinde. İkinci kitabına girmeyen Sololar başlığıyla şiirler yayımlıyorsun. Onlar mesela bu kitabındaki “Parseller” bölümünün bir başka çeşidi. Yani deneysel bir şey demek istiyorum. İleriye dönük daha büyük bir şiir yazma fikri var mı kafan­da?

Murat Çelik: Büyük şiir yazmak gibi bir idealim yok. İddialı olmayı, yarışma dahilinde koşmayı hiç sevmem. Böyle bir şey sezdiğimde kenara çekilir beklerim. İnsan tükenmedikçe hikâyesi bitmez. Yazılacak daha çok şey var. Aslolan “nasıl” anlatacağım. Tabii “nasıl” kıymetliyse Parseller de şiir tarihinde ayrı bir yerde durabilir.

İyi bir şaire yazdıkları yetmeyecek mevzusunda da şöyle söylemek isterim ki: bence iyi şair çok uzun yıllar şiir yazmadan yaşayandır. Belki yirmi tane şiirle, yıllarla demlenmiş bu yirmi tane şiirle tarihe kalır. Hatta şöyle ekleyeyim: tek bir şiiri yıllarca söküp takıp öleyazarken bile vitrine koyma konusunda içinde bir “acaba oldu mu” şüphesi taşıyandır iyi şair.

Dursun Göksu: Habis, Sompla Ka, Evde Yok­tum… Üç dergi denemesi. Üçü de bir müddet sahneye çıkıp çekiliyor sonra. Bana kalırsa her seferinde daha gelişkin işler oldu bunlar. Bir şair için dergicilik nasıl bir tecrübe?

Murat Çelik: Çift haneli sayılara ulaşmadan ba­tırdım dergileri. Çok uzun süre çıksalardı kurumsallaşırlardı. Bu da benim tarzım değil. Daha düzensiz, daha taşralı bir hoyratlıktan yanayım.

Dergicilik bir şair için nasıl bir tecrübe diyorsun. İmdi, şair değilim, şair değilim de demek istemiyorum sürekli. Hadi şairim. Ortaya şiir düşünceni koymak dışında, yoran bir şey dergicilik. Şiiri editöryal gözle izlemek dışında faydası yok. Keşke hiç yazı çizi üretmeyen insanlar dergi çıkarsa. Teknik işlerle, dağıtımla uğraşmak okumalardan ve şiirden yiyor. Ayrıca, dergi çıkarmak “sahnedeyim” demek. Sahnede olunca gözler üzerinizde oluyor. Alkışlara yenilebilirsiniz; dedikodulara, kötülere yenilebilirsiniz. Yani mevzu sadece ağaç değil.

Dursun Göksu: Son olarak; askere gidiyorsun, bir muhasebe açısından soruyorum. Durduğun yerden Türk şiirine bakınca ne görüyorsun? Genç şair meselesine bakışın genel kanıdan farklı bildiğim kadarıyla.

Murat Çelik: Bu genç olmanın önemi furyasını kim başlattı bilmiyorum. Football Manager oynarken iyi ve genç futbolcular değerlidir sadece benim için. Bunun dışında yaş ve gençlik değişkendir. Elli yaşındaki biri de genç şair olabilir, yirmi yaşındaki biri de pekâlâ olmayabilir. Akranlarını ıskalıyordur, bin yıllık eski bir şiir yazıyordur. Tozlanmıştır. Böyle.

(Merkezkaç, Sayı:4)

[muratcelik81]

TRT RADYO-1-de Öykülem ile ilgili yaptığımız ufak söyleşi.

[muratcelik81]

Yeni kitap : Taşra Bitki Örtüsü ve Parseller

[muratcelik81]

"İhtimal Cüce" Üzerine

“ihtimal cüce” yılın önemli şiir kitaplarından biri. Ebabil Yayınlarından çıkan kitap 2013 Temmuzunda okurla buluştu. Aynı zamanda ilk kitabınız. “ihtimal cüce” nasıl bir sürecin oluşumu?

  İhtimal Cüce, üniversitenin ilk yıllarında (2009-2011) yazdığım şiirlerden oluşuyor. Daha çok öykü okuduğum, öykü yazdığım dönemde ortaya çıkan şiirlerdir bunlar. Varlık, Başkalarının Hayatı, Ücra ve Karayazı gibi dergilerde yayınlandı çoğu. O ara Habis’i yayına hazırlıyordum bir de. Sadece edebiyatla ilgiliydim, çok yoğun bir okuma ve yazma süreciydi. Biraz el yordamıyla bulduğum şiirlerdir diyebilirim.  

  Şiirlerinizde ses uyumu, ritim ya da kafiye kaygısı görülmüyor. Çağdaş şiire yakın kavramsallıktan, yapıbozumdan hatta deyimlere itirazlardan örülü dizeler. Şiir yaratımınızı etkileyen çevre ve çerçeveler nelerdir?

  Ses uyumu, ritim gibi şeyler sonradan, şiir üzerinde çalışarak eklenemez bence. Bu sizin şairliğinizle alakalı, yazım esnasında yakalayabilirseniz yakalarsınız. Şiirin çeşitli pratikleri var. Ben sözcükleri önemsiyorum şu sıra. Bir dize kurup anlama yaslanarak etkiyi anlam üzerine yığmıyorum, böyle bir kaygım yok. Ha demiyorum ki şiir böyle yazılmaz. Yöntem asla tek değildir ve gün gelir ben de böyle yazabilirim belki, fikirlerim değişir.

Çevre üzerine konuşmak gerekirse sanırım 5-6 yaş daha büyük olsaydım deneysel şiirle çok daha ilgili olabilirdim. “Ücra – Heves – poetikhars” üçlüsünü izliyor ve oradan etkilenip yazıyor olabilirdim.   

  “ihtimal cüce” de belirli meseleler üzerinden çeşitli söylemler geliştirmişsiniz. Şiirinizde güncel hayata karşı geliştirilen reflekslerden, temel sorunların karşıtını aramaya kadar geniş bir yelpaze bulunuyor. Sizce de şiir, şairin iç evreninin yansıması mı? Yoksa bu yaklaşım kolaycılık mı, ne dersiniz?

  İç denen şey kendi salonumuzu yazmaksa mesela, evet iç evrenin yansıması diyebiliriz. İnsan önce kendini, yakın çevresini anlatarak başlar yazmaya. Bunun bir sonu var mı olmalı mı bilemem. Örneğin Behçet Necatigil’de bir son yok gibi gelir bana. Süreci kendi salonumuzdan konuk olduğumuz, hatta hiç görmediğimiz yabancısı olduğumuz salonları anlatmaya kadar götürebiliriz. (Salon da nesi, başka oda mı yok?) Böyle bir yolculuk esnasında üslup dahi her şey değişebilir bence. Çünkü insan değişir. Değişmedi mi fena.

Şöyle toparlayabilirim belki: İçte başlar ama içte kalmaz, kalmamalı. Sokağınızda sopalarla öldürülen bir çocuk olduğunda kalmamalı. Kışın evine cam taktıramadığı için çocuğu ölüyorsa bir annenin kalmamalı. Ülkenizi yönetenler bu kadar pişkinken, her şeyi bu kadar göstere göstere yaparlarken, haksızlıklar bu kadar çokken nasıl kalabilir ki?  

  Şiir ve öykü yazan biri olarak, bu iki türün ilişkilendiği noktada izafiliği ile ilgili ne düşünüyorsunuz? ihtimal cüce’de öykü ve öykücülere atıflar da var.

  Atıf yaptığım isimler şair öykücülerdir bana kalırsa. Vüs’at O. Bener, Haldun Taner, Bilge Karasu, Onat Kutlar ilk elden sayılacaklar.

Şiirle öykü kardeş olarak görülüyor. Ben buna yaratım süreçleri açısından katılıyorum. Onun dışında bir ‘akrabağlık’ kuramıyorum. Çok iyi şiirler ve çok iyi öyküler yazan biri var mı? Yok. (Ortalamanın üzerinde işler yapan bir Hulki Aktunç geliyor aklıma ama o da daha çok öykücü olarak kalmıştır bende.) Çünkü iki tür de yaratıcının sadece kendisine sadık kalmasını istiyor. Özen bekliyor, işçilik istiyor.

  “8.Kat Familyası” adlı şiirinizde Düzce doğumlu bir şair ve depremi yaşayan sade bir vatandaş olarak tepkiniz, duygulanımınız göze çarpıyor: “Devlet parstı nadir zamanlarda dilim kek / Islak fakat bir o kadar kaygan şişe camlı evlerde / Patlayan yüzümü kesen beni öldüren cisimde / Duvar hatta yedi kat matkap soluk eldivenli / Işıyan bir fikir molozların altındayken içimde / Öfke-kusmuk sabrettim şehrin ortasında nazik / Ve bedensiz dolaştım anneleri kurtarmaya / Yetmedim işte Rabbim dilimi kestim kandı o.”( sf.38) Doğal afetten ziyade devletin yetersiz ilgi ve desteğinin yıkıcılığına yakın tarihimizde yeniden tanık olduk. Düzce’de çıkardığınız dergi Sompla Ka’da da şair Ercan Y.Yılmaz’ın depreme ilişkin başarılı görsel şiirini yeri gelmişken anmak isterim. Ben yazın insanlarının yaşadığı coğrafyanın ağrılarını, toplumsal travmalarını, çağının önemli olay ve gelişmelerini görmezden gelmeyerek, hassasiyetle ve empatiyle dışavurumunu önemsiyorum. Siz bu konuda neler söylemek istersiniz?

  Önce şöyle bir süreçten bahsedeyim depremde devletin rolü nedir daha iyi anlaşılır belki. 1999 yılında ilk deprem 17 Ağustosta olmuştu, herkes biliyordur sanırım. Bu depremden Düzce de etkilendi ve bizim yaşadığımız apartman devlet görevlilerince ‘orta hasarlı’ olarak tespit edildi. “Oturunuz, bu bina yıkılırsa Düzce’de bina kalmaz efendim,” denildi. Biz yine korkumuzdan hemen giremedik eve, çadırda kaldık fakat havalar bozunca çadırda yaşamak imkânsız oldu ve ekim gibi evimize geri döndük. Sonra cidden devlet görevlilerinin dediği oldu, 12 Kasım (1999) Düzce depreminde apartmanımız yıkıldı. Düzce’de bina kalmadı, devlet haklı çıktı. Haklı çıkması gerekli miydi? Belki binanın tadilatını zorunlu kılsaydı, bizlere kalacak alternatif yerler gösterseydi böyle olmazdı, o kadar insan aynı sebepten ölmezdi. Sonra yaşananlar zaten tam bir kaos. Çadırkentler, prefabrik konutlar… Devletin kamu binası dahi olmayan bir yeri il yapıp başından savması var ki hiç anlatmayayım. 5-6 yıl süründürmeden sizi bırakmıyorlar yani. Bugün Van’da da benzer durumlar vardır muhtemelen.

Ben durumu şöyle değerlendiriyorum. Bu ülke İstanbul’dan ibarettir. Deprem ya da başka bir olay İstanbul’a yakınlaştıkça önemi artıyor. Diğer insanlar yok. Onların mesela oyları var ama yaşamaya hakları yok. Düzce’de enkazlar 2008-2009 yıllarında kaldırılmaya başlandı. Bazı enkazları ise düzleyip otopark yaptı devletimiz. Pratik devletimiz. Hâlâ, yani 2014’te, yıkılması gereken ama yıkılmayan binalar var şehrin ortasında. Bu binaların rüzgâr esmesi sonucu ordan geçenlerin üzerine hoop yıkılıvermesi bekleniyor bence.

Şimdi iktidar sahiplerine sorsak “ama o zaman iktidarda biz yoktuk” diyecekler. 12 yıldır da siz varsınız, ne değişti? Bu ülkede ciddi bir devlet sorunu ve krizi var. Bu düzelmedikçe yaralar kanamaya devam edecek.

(Ayrıca Ercan Y. Yılmaz’ın görsel işini etiket baskı yapıp 11 Kasım 2013 akşamı merkezi elektrik direklerine, otobüs duraklarına yapıştırdım. Kimse “Som’da ne oluyor” demedi. “Bu deprem de ne, bu yazı da ne” demedi. Tabii kitapçısı ‘kırtasiye’ olan bir şehir aynı zamanda burası. Zor yani.)

   “İhtimal cüce” kitapla aynı adı taşıyan ilk bölüm, Kara’nın Güncesi ve g a l e r i t a y y a r b e y l e r olmak üzere üç uç bölümden oluşuyor. “dağ yok HES var şüphe yok kan / karakolları kim koruyor avuçlarımızda / imdat freni bazı kurşunlar dakik” (sf. 10) ilk bölümden, “sözle bölünür / en kronik acılar / sözle artabilir”(sf.48) ikinci bölümden ve “Her şey bir mezarın kendine çökmesi” (sf.63) üçüncü bölümden altını çizdiğim dizeler. Farklı güncel olay ve durumlara temas ediyorsunuz. Sizce?

  Her şey içselleştirmekle ilgili, beni acıtmayan şeyi yazamam. HES’ler burnumuzun dibine yapılıyor, ağaçları şehirlerden alıp kimsesiz dağ başlarına dikiyorlar, sonra şu kadar ağaç diktik. Zaten artık çevre ile ilgili bir duyarlılık geliştirdiğinizde “mevzu iki ağaç değildi” söylemini yapıştırıyorlar, faiz lobisine hizmet ediyorsunuz güya. Kimse bşbkn’a bizi yönetemezsin demiyor, rejim belli, sistem belli. Yönet ama “şu koca ellerini bi çek üstümüzden” deniliyor. Mesaj net.

Şiir konuşamadığım ve öfkelendiğim için fazla uzatmak istemiyorum, umalım ki her şey bir an evvel düzelsin.

(Söyleşen : Petek Sinem Dulun, Karayazı, S.25)