Przystanek Dolny Śląsk

"Przystanek Dolny Śląsk" magazyn poświęcony krajoznawstwu i historii regionalnej oraz promocji turystyki indywidualnej i transportu publicznego regionu dolnośląskiego. Tu piszemy co kilka dni o ciekawostkach i ważnych dla naszego regionu datach.

[przystanekd]

Miecze Grunwaldzkie to potoczna nazwa Pomnika Martyrologii i Chwały Oręża Polskiego, który możecie znaleźć w zachodniej części Parku Zdrojowego w Uzdrowisku Cieplice. Obydwa mają około 7 wysokości i są bogato rzeźbione.

Na tym po lewej można znaleźć odniesienia do walk podczas II wojny światowej, głownia przypomina współczesnego żołnierza. Miecz po prawej - odniesienia do tysiącletniej historii państwa polskiego.

I nie ma w tym nic dziwnego, bo miecze powstały właśnie na 1000-lecie państwa polskiego. Miecze ustawiono w 1967 roku. Ich autorem był nauczyciel cieplickiej Szkoły Rzemiosł Artystycznych Marian Szymanik i jego uczniowie.

[przystanekd]

Zbiornik Wodny „Sudety", czy jak mówią niektórzy Jezioro Bielawskie" powstało na początku lat 70. ubiegłego wieku. Obszar, na którym się znajduje zajmowały niegdyś łąki i pola. I chociaż z zbiornik obecnie pełni funkcję rekreacyjną, to jego budowa wynikła z potrzeby zapewnienia ciągłych dostaw wody do dwóch bielawskich zakładów włókienniczych „Bieltex" i „Bielbaw". Tutejszy przemysł włókienniczy potrzebował do obsługi produkcji tkanin około 1,4 mln wody rocznie.

Sterowanie dopływem i odpływem wody odbywa się poprzez instalacje i zasuwy, zlokalizowane w wieży ujęć. Jej konstrukcja to żelbetowa okrągła studnia o średnicy wewnętrznej 3,5 metra oraz grubości ścian 0,5 metra. Fundament posadowiony został na stalowych ścianach, chroniących wieżę przed działaniem dużych sił.

Poziom piętrzenia wody w zbiorniku ustalony został na 335 m n.p.m., a jednym z elementów zbiornika stała się wyspa. Powstała ona z urobku gruntu, gromadzonego podczas budowy. Grunt nie nadawał się do wbudowania w korpus zapory i był składowany w miejscu dzisiejszej wyspy. Powierzchnia wyspy wynosi 37 arów i znajduje się metr powyżej normalnego poziomu wody w zbiorniku. Wyspa połączona ze stałym lądem 160-metrowym pomostem.

Oprócz funkcji przemysłowej, z zbiornik od początku pełnił też dla mieszkańców miasta funkcję rekreacyjno-wypoczynkową. Uprawiano tu wędkarstwo, żeglarstwo i pływano w zbiorniku. Nad z zbiornikiem odbywało się wiele imprez kulturalnych i sportowych. Po roku 1989 nastąpiło załamanie stopniowe załamanie w przemyśle włókienniczym nie tylko w Bielawie, ale i w całym kraju. W efekcie zbiornik wodny "Sudety" przestał pełnić swoją podstawową rolę przemysłową i pozostał tylko akwenem rekreacyjnym o powierzchnii lustra wody 23,2 ha.

[przystanekd]

Tramwaje w Hirschbergu, czyli obecnej Jeleniej Górze pojawiły się pod koniec XIX wieku. Na początku XX wieku władze niewielkiego Giersdorf in Riesengebirge, czyli dzisiejszego Podgórzyna porozumiały się z jeleniogórskim przedsiębiorstwem tramwajowym, aby wybudować nowy odcinek łączącego tę miejscowość z Bad Warmbrunn, czyli obecną uzdrowiskową dzielnicą Cieplice, a wtedy niezależnym miastem. 

Torowisko poprowadzone wzdłuż malowniczych stawów obok istniejącej szosy z Cieplic. Pierwszy tramwaj do Podgórzyna Dolnego wjechał 8 sierpnia 1911 roku. Kolejny odcinek do Podgórzyna Średniego został uruchomiony 2 stycznia 1914 roku, a końcowy przystanek w Pogórzynie Górnym oddano do użytku 20 maja 1914 roku.

Tramwaje cieszyły się dużą popularnością i przez ponad 50 lat służyły mieszkańcom oraz turystom. W latach sześćdziesiątych, gdy ziemie te były już w granicach Polski, uznano, że nowoczesny i modny wówczas transport autobusowy będzie lepszy.  Ostatni tramwaj odjechał z Podgórzyna 31 grudnia 1964 гoku.

W roku 2000 z inicjatywy pana Henryka Magonia, miłośnika kolei i tramwajów, a także dzięki wsparciu miejscowych przedsiębiorców, postanowiono upamiętnić istnienie dawnej linii tramwajowej. Z MZK Bydgoszcz zakupiono, identyczny jak te kursujące wcześniej do Podgórzyna, tramwaj Konstal 5N i ustawiono go przy ostatnim przystanku i dawnej pętli 29 października 2002 roku

[przystanekd]

Berghain, czyli Górski Gaj. To dom wzniesiony dla 2 rodzin w latach 1922-1923 w Kiesewald, czyli dzisiejszych Michałowicach. To wieś założona w Karkonoszach w połowie XVII - jak chce legenda - przez trzech Michałów, którzy przed prześladowaniami religijnymi uciekli z sąsiednich Czech. Po II wojnie światowej, na początku lat 60. wieś została włączona do miasta Piechowic. Możecie to zobaczyć wiele starych domów i dawnych pensjonatów w sudeckim stylu. Niewiele już takich wsi pozostało w regionie.

Po jego wybudowaniu, na górnej kondygnacji Górskiego Gaju zamieszkał Georg Wichmann - malarz pejzażysta, impresjonista, współzałożyciel Stowarzyszenia Artystów św. Łukasza (Künstlervereinigung St. Lukas) w nieodległym Schreiberhau, czyli dzisiejszej Szklarskiej Porębie. Co może być dzisiaj nie do uwierzenia, biorąc pod uwagę liczbę samochodów wtedy i dzisiaj, ale szybko się stąd wyniósł, bo przeszkadzał mu wzrastający tu hałas drogowy. Przeniósł się na drugą stronę Kotliny Jeleniogórskiej, do Bärndorf, czyli dzisiejszego Gruszkowa.

Berghain

[przystanekd]

Przed drugą wojną światową 95% wszystkich niemieckich chusteczek do nosa było produkowanych w Lubaniu. W 1938 roku tygodniowo wytwarzano około 3 milionów chusteczek do nosa, zaś w 35 działających na terenie miasta fabrykach zatrudniony był co trzeci mieszkaniec Lubania.

Tradycja produkcji chusteczek do nosa w Lubaniu sięga XVII wieku, kiedy to lubańscy kupcy zainteresowali się tym produktem. Charakterystyczne dla chustek z Lubania były ich kanty zdobione czerwonymi tureckimi nićmi kupowanymi w Lipsku od greckich kupców.

Początkowo chusteczki produkowano ręcznie, w obrębie własnego gospodarstwa domowego. Jednak rozwój produkcji przemysłowej szybko to zmienił. Pod koniec XIX wieku wyspecjalizowano się w przetwarzaniu bawełny i produkcji chusteczek do nosa w mechanicznych tkalniach.

Na paryskiej Wystawie Światowej w latach 60. XIX wieku lubańskie wyroby cieszyły się wielkim uznaniem. Przyznano im liczne medale i wyróżnienia. Niestety, wraz ze zniszczeniem miasta w 1945 r. produkcja chusteczek również dobiegła końca...

[przystanekd]

Schronisko-Gospoda „Forstbaude" została wybudowana w 1889 roku dla turystów, których liczba w Karkonoszach w końcu XIX wieku zaczęła rosnąć w szybkim tempie. Był to jeden z największych budynków w nieistniejącej już dzisiaj osadzie Budniki.

Gospoda posiadała 10 pokoi i 16 miejsc noclegowych. Z jej tarasów rozpościerał się widok na całą Kotlinę Jeleniogórską. Możecie tu dotrzeć zielonym szlakiem z Karpacza, jednak żadnego widoku już nie zobaczycie, bo cały teren porasta gęsty las. Aż trudno uwierzyć, że to miejsce tętniło kiedyś życiem. Przy domowym ogródku rosły warzywa, a na łące pasło się bydło.

Po II wojnie światowej powstał w Budnikach Ośrodek Wypoczynkowy Bratniej Pomocy Uniwersytetu i Politechniki Wrocławskiej, zwany Bratniakiem. Pierwszym jego kierownikiem został ówczesny student medycyny Roman Hajzik. Przybywający studenci zamieszkiwali w opuszczonych zabudowaniach, nadając im różne pocieszne nazwy. W Forstbaude mieściła się w nim stołówka, stąd studenci nazwali budynek, "Na utyciu".

[przystanekd]

Rzeźby plenerowe były u nas masowych zjawiskiem w latach 60. i 70. ubiegłego wieku. Cel był jeden, kultury miała być powszechna, miała wyjść z elitarnych galerii do przestrzeni ogólnodostępnych. Miała też cel polityczny, pokazać sojusz robotniczo-inteligencki, który był jednym z haseł ówczesnego ustroju. Dzięki temu zakłady ochoczo wspierały artystów. Powstało ich wiele, niestety wiele też nie przetrwało zmian ustrojowych i wieloletniego braku konserwacji.

Jagusia to jedna z nich. Znajdziecie ją we Wrocławiu przy ul. Grabiszyńskiej przed nieistniejącym już zakładem przetwórczym metali nieżelaznych "Hutmen". Rzeźba składa się z trzech części przypominających kobiece ciało. Ma już ponad pół wieku, postawiono ją w 1974 roku. Autorem figury jest architekt i rzeźbiarz Tadeusz Teller. Innym jego dziełem jest monumentalny orzeł piastowski stojący w Ziębicach.

[przystanekd]

Tego zakładu już nie ma. ELWRO to akronim powstały dla określenia Wrocławskich Zakładów Elektronicznych (ELektronika WROcław). Zakłady utworzono w 1959 roku we Wrocławiu i początkowo funkcjonowały w zabudowaniach dawnej cukrowni przy ul. Obornickiej. Potem wybudowano dla nich kompleks biurowy oraz hale produkcyjnych przy ul. Aleksandra Ostrowskiego.

Pod koniec 1960 roku w ELWRO skonstruowano pierwszy polski komputer Odra 1001, który wtedy jeszcze określano mianem maszyny matematycznej. Liczba 1000 nawiązywała do obchodzonego w 1966 roku tysiąclecia państwa polskiego. Jednak zarówno Odra 1001 i Odra 1002 pozostały na etapie prototypu. Dopiero Odra 1003 skonstruowana we współpracy z Politechniką Wrocławską weszła do seryjnej produkcji. Chociaż seria w tym wypadku oznaczała zaledwie 42 egzemplarze.

Kolejne serie były już większe, komputery trafiały do zakładów pracy w Polsce oraz były eksportowane, głównie do państw bloku komunistycznego. Jeden z ostatnich komputerów typu Odra został wyłączony po 29 latach bezawaryjnej pracy w również nieistniejącym już wrocławskim Hutmenie. Na początku XXI wieku komputery Odra 1305 pracowały jeszcze w PKP na stacji Wrocław Brochów i Lublin Tatary. Tę z Lublina wyłączono jako ostatnią 1 maja 2010 roku.

[przystanekd]

W drugiej połowie lat 70. XX wieku w parkach i na ulicach Wałbrzycha i Szczawna-Zdroju pojawiło się ponad 50 rzeźb. Projekt nosił nazwę Wałbrzyskiej Galerii Rzeźby Plenerowej. Zainicjowała go artystka Maria Bor. Jedną z rzeźb był Akt z 1978 roku, potocznie nazywany Mokrą Panną. Prawie nikt nie pamięta, że Panna trzymała w ręku parasol i różę z miedzi, bo obydwa artefakty bardzo szybko skradziono.

Jednak ta rzeźba, którą widzicie nie stoi w Wałbrzychu, tylko w Żarowie. I tutaj nazywa się ją nie Mokrą, ale Nagą Panną. Jej autorem, podobnie jak wałbrzyskiej, jest Ryszard Waldemar Zamorski. Absolwent wrocławskiej ASP i uczeń Xawerego Dunikowskiego. Ale jak ta rzeźba znalazła się w Żarowie? Tak opisuje to żona artysty, Anna Malicka-Zamorska:

Z Nagą Panna było tak: mój piękny mąż dostał zlecenie od Rady Miejskiej Wałbrzycha na rzeźbę w fontannie na Placu Magistrackim. Zrobił projekt, który został zatwierdzony. W swojej pracowni we Wrocławiu wyrzeźbił Pannę i zrobił formę gipsową, z której później powstała żarowska rzeźba. W Żarowskich Zakładach Materiałów Ogniotrwałych dostał piękną pracownię w piecowni, na pierwszym piętrze z przeszklonym sufitem! Cudo! Rzeźba Panny z szamotowej masy ceramicznej została odciśnięta z gipsowej formy, a następnie za pomocą wózka widłowego zawieziona do windy. Windą zjechała piętro w dół do piecowni i została załadowana naplatformę wjeżdżającą do pieca. Nie pamiętam już ile trwało jej wypalanie (na pewno między 24 a 48 godzin), ale wiem że mąż z niecierpliwością wyczekiwał powrotu Panny z pieca. Jakież było jego zdziwienie, gdy na wyjeżdżającym z pieca wózku, nie było widać figury!

Pierwsza Panna uległa zniszczeniu. Wstrząsy transportowe (z pracowni, na niższe piętro) spowodowały pęknięcia i zawalenie się rzeźby. Mój dzielny i piękny mąż, razem z inżynierem-technologiem z ŻZMO ustalili, że figurę należy odciskać od razu na podstawionym na bocznicy, wagonie piecowym. Przedtem, na wszelki wypadek mąż odcisnął Pannę z białego betonu... I tak oto zrobił Nagą Pannę, która stoi do dziś w Żarowie. Następnie odcisnął Pannę z gliny już na wagonie, która wypaliła się bezbłędnie i trafiła do Wałbrzycha. O betonowej Pannie zapomniał [...] Rzeźba została samowolnie postawiona w plenerze przy restauracji Nefryt.

[przystanekd]

20 maja to Europejski Dzień Morza. Został ustanowiony w 2008 roku przez Unię Europejską, aby podkreślić roli mórz i oceanów w codziennym życiu Europejczyków. Czy Dolny Śląsk chce dostępu do morza? Co wiąże Dolny Śląsk z morzem? Dwunastu zbudowanym dla Polskich Linii Oceanicznych w rumuńskiej stoczni Santierul Naval w Turnu Severin na przełomie lat 60. i 70. drobnicowcom nadano nazwy polskich uzdrowisk. Znalazły się wśród nich “Duszniki Zdrój”, “Cieplice Zdrój”, “Świeradów Zdrój”, “Kudowa Zdrój” i - co może trochę dzisiaj dziwić “Karpacz”.

Ostatnim statkiem odebranym przez Polskie Linie Oceaniczne była “Kudowa Zdrój”, która pływała po Bałtyku, Atlantyku i Morzu Śródziemnym. 19 stycznia 1983 roku MS “Kudowa Zdrój” wyruszyła w rejs z hiszpańskiego portu Castellon. Na pokładzie drobnicowca było 29 członków załogi oraz... zbyt dużo ładunku. Ładunku było tak dużo, że trzeba było odpompować część wody ze zbiorników balastowych. To źle wpłynęło na stateczność, która i tak była już mocno zachwiana przez - jak wykazały późniejsze ustalenia - złe jego rozmieszczenie i zamocowanie.

W nocy z 19 na 20 stycznia zaczął wiać bardzo silny wiatr, 7-8 stopni w Beauforta. 20 stycznia około 4 nad ranem silny podmuch przechylił “Kudowę Zdrój” na prawą burtę. Statek już się nie podniósł. Dowodzący statkiem kpt. Leszek Krogulski nadał wezwanie pomocy, jednak pomylił się w ze wskazaniem bieżącej pozycji drobnicowca o około 15 km. Dlatego będący zaledwie 20 km dalej MS “Sopot” stracił prawie 6 godzin na odnalezienie tonącego statku.

Z 29 członków załogi uratowało się tylko 6. Pozostali utonęli z powodu wychłodzenia. Woda tej nocy miała nie więcej niż 13 stopni. Ustalenia powypadkowej Izba Morska wskazała jeszcze więcej problemów, niż źle rozmieszczony i zbyt duży ładunek. Marynarze “Kudowy Zdroju” nigdy nie ćwiczyli ewakuacji i nie wiedzieli jak się obchodzić ze spuszczonymi na wodę tratwami. Z wody wyciągnięto między innymi pustą i niezniszczoną szalupę.

[1] fot. arch. Polskie Linie Oceaniczne SA

[przystanekd]

W tym miejscu według starej prusickiej tradycji już w 1140 roku miała być kaplica pw. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Jednak pierwsze źródłowe potwierdzenie jej istnienia pochodzi z 1312 roku. W 1528 roku kaplicę rozebrano, gdyż groziła zawaleniem. Na jej miejscu postawiono jednak nową i większą, a w 1555 roku urządzono przy niej plac ćwiczeń dla strzelców. Funkcjonował tu też cmentarz. Ostatecznie kaplicę zlikwidowano w 1803 roku, a cmentarz przed 1900 rokiem.

W 1900 roku z inicjatywy właścicieli Prusic, rodziny Hatzfeldtów, w tym miejscu wybudowano nowoczesny budynek, który miał stanowić przytułek dla ubogich. Przez pierwsze cztery lata, do czasu oddania Szpitala po drugiej stronie ulicy, opiekowano się tu też chorymi. Po II wojnie światowej szpital przestał działać, a tu w 1947 roku uruchomiono ośrodek zdrowia z lekarzem dr. Andrzejem Bullerem. Ośrodek zdrowia działa tu do dzisiaj.

[przystanekd]

6 maja 1945 roku skończyła się historia niemieckiego Wrocławia. Miasto Breslau ogłoszone twierdzą w sierpniu 1944 roku i zamknięte w okrążeniu w połowie lutego 1945 roku broniło się skutecznie przez prawie trzy miesiące, mimo kolejnych radzieckich szturmów, nalotów bombowych i ostrzałów artyleryjskich. Gdy 2 maja upadł Berlin, Festung Breslau walczyła nadal.

Ale Wrocław za tę obroną zapłacił ogromną cenę. Z 30 tysięcy domów, które stały w mieście jeszcze w styczniu, w maju były zniszczone 22 tysiące. Z nieco ponad 650 kilometrów wrocławskich ulic prawie połowa była zawalona kilkunastoma milionami ton gruzu. Całkowitemu zniszczeniu uległo 10 km sieci wodociągowej, a reszta wymagała naprawy w ponad 750 punktach. Niemal 80% sieci tramwajowej nie nadawało się do użytku.

A jak wyglądał dzień kapitulacji miasta? O tym możecie przeczytać tutaj: https://blog.przystanekd.pl/2020/05/ostatnie-dni-festung-breslau.html

[przystanekd]

Ten uroczy kościółek znajdziecie tuż za granicami Jeleniej Góry. Został wzniesiony w 1574 roku przez protestantów z Grunau, czyli dzisiejszego Jeżowa Sudeckiego. 80 lat później podczas kontrreformacji siłą odebrano go jeżowskim ewangelikom i chociaż później sytuacja na Śląsku się zmieniła, to ten kościół św. Michała Archanioła pozostał filią katolickiego kościoła parafialnego miasta Jelenia Góra do 1945 roku.

Hans Lutsch, dziewiętnastowieczny niemiecki historyk sztuki i konserwator zabytków tak go opisał: jest to mała dwuosiowa budowla zakończona sklepieniem stropowym, posiada półkoliste okno wychodzące na wschód, przedzielone w  środkowej części słupem prostopadle wciskającym się w sklepienie. Półkoliste okna położone po stronie południowej znajdują się w niszy, natomiast ściana północna nie posiada okien.

Po II wojnie światowej kościół nadal należał do jeleniogórskiej parafii św. Erazma i Pankracego. Dopiero 23 kwietnia 1972 roku utworzono samodzielną parafię w Jeżowie Sudeckim. Przy kościele znajduje działający do dzisiaj cmentarz, a przy wejściu znajdziecie niewielkie lapidarium z nagrobkami dawnych mieszkańców tego regionu.

[przystanekd]

Przed II wojną światową szkoła szybowcowa w Grunau była znana w całych Niemczech. Szkoląca się tu młodzież szukała także miejsc do zabawy po godzinach ciężkiej nauki. Popularność wśród przyszłych lotników zyskała wtedy historyczna karczma sądowa. Jej właściciel - Osfald Heinrich - szybko dostrzedł okazję i w latach 20. XX wieku przemianował karczmę na Kasyno Lotnicze. Zaś aby podkreślić charakter lokalu, zawiesił na budynku śmigło od samolotu.

Kasyno przetrwało dłużej niż nazwa wsi. Korzystali z niego także polscy piloci po II wojnie światowej. Bo także Polacy docenili lotnicze możliwości tej sudeckiej wsi, którą nazwano Jeżowem Sudeckim. Na początku lat 50. XX wieku z kasyna stał się Domem Ludowym. Potem funkcjonowała tu szkoła podstawowa, a obecnie gminny ośrodek pomocy społecznej.

[przystanekd]

Ten krzyż łaciński znajdziecie w Jeżowie Sudeckim przy bocznej drodze odchodzącej w stronę Czernicy. Dojdziecie tu w pięć minut z pętli autobusowej.

Piaskowcowy krzyż potocznie nazywany kozackim ma wyraźną inskrypcją i datę 1813. Nawiązuje to do wydarzenia, które miało tu miejsce 22 sierpnia 1813 roku. Koło wsi doszło wtedy do potyczki w czasie wojen napoleońskich. W walce z oddziałem kilkudziesięciu ułanów saskich poległo tutaj 3 Kozaków. Na pamiątkę przy drodze na Płoszczynę ustawiono kamienny krzyż z inskrypcją: Tu leży trzech rosyjskich kozaków, pozostawionych przez wroga, pochowanych 22.08.1813 roku.

[przystanekd]

Historia powojennej Szklarskiej Poręby nierozerwalnie związana jest z Wojskami Ochrony Pogranicza. Powstała tu jedna z 53 komend, które utworzono w 1945 roku. Zorganizowano wtedy sześć strażnic: Wilczą Porębę, Przesiekę, Kamieńczyk, Jakuszyce, Tkacze i Orle. O tej historii i o tym jak sformowano pierwsze bataliony WOP z części II Armii Wojska Polskiego przeczytacie na tablicy pamiątkowej, którą w centrum Szklarskiej Poręby postawiono z okazji 70 lat powstania Wojsk Ochrony Pogranicza w 2015 roku.

Na niewielkim skwerze koło DW Bożena, noszącym obecnie nazwę Skweru Obrońców Granic, znajdziecie charakterystyczną budkę strażniczą oraz pamiątkowy głaz. Budowę pomnika sfinansowano ze składek, a wykonał go lokalny artysta Maciej Wokan z granitu izerskiego wydobytego w miejscowych kamieniołomach. Tablicę pamiątkową natomiast ufundował jeleniogórzanin Zbigniew Ładziński.

W postumencie pomnika złożono kapsułę czasu, którą stanowi pocisk artyleryjski z 1912 roku. Został przekazany przez kolekcjonera militariów st. chor. sztab. Zygmunta Piętra. Wewnątrz zamknięto dokumenty i pamiątki związane z funkcjonowaniem Wojsk Ochrony Pogranicza w Szklarskiej Porębie.

[przystanekd]

Willa Abendfrieden w Bad Salzbrunn została wybudowana w 1913 roku. Jej nazwa to w wolnym tłumaczeniu „Wieczorny pokój". Powstała przy nowo wytyczonym Lindenplatz, czyli Placu Lipowym. Dzisiaj jest to Plac Wolności w Szczawnie-Zdroju. Od 1927 roku aż do końca II wojny światowej w willi funkcjonował chrześcijański pensjonat prowadzony przez niezamężne siostry Magdalene i Margarete Wieszner. W 1946 roku pensjonat prowadziła pani Aniela Wolińska. Później funkcjonowała tu też kawiarnia o nazwie „Jadzia", po której pozostał napis oraz zwyczajowa nazwa obiektu.