Sokratesin İzinde

Biz bu blogda; başta felsefe olmak üzere, felsefeyle doğrudan ya da dolaylı şekilde ilişkili birçok konuda, sağda solda rahatlıkla rastlayabildiğimiz, özellikle de sosyal medyada gittikçe çoğalan bilgi kirliliklerine bir alternatif sunuyoruz. Nedir? Ne değildir? Onu anlatıyoruz. ig: sokratesin.izinde

[sokratesinizinde]

“Özgür İrade” Teriminin Felsefi Çözümlemesi

Söylem şu bağlamda gündeme gelmektedir: Eylemlerimizin bu derece dışsal uyarımlara güdümlü olması halinde irademin özgürlüğünden nasıl söz edebilirim?

Bu gündeme geliş, birkaç farklı bakımdan ele alınabilir. Yazının bu bölümünde, iradeyi ve onun özgürlüğünü tartışan filozofların, ki aslında bu onun tanımının yegane özsel ögesidir, bu tartışmayı yapmadan önce onlara filozof dememize neden olan tanımlamalarına benzer bir metod izleyerek Türk dilinde bu tartışmayı gündeme getirirken kullandığımız sözcüklerin anlamlarının tarihselliklerinde nasıl inşa olduklarını analiz edeceğim.

“Bu” ya da “şu” derken, “orada olan” diye gösterdiğimiz nesneyi imlerken zihnimizde neler dönüyor? Bu, psikolojik bir fenomen değildir. Aksine, psikolojinin bir bilim olarak, orada olan her neyse zihnimin ona yönelmesine zemin oluşturan araçları kullanırken nasıl davrandığını inceleyebilmesine olanak sağlayan zemindir. Problem daha derinlerinde şöyle bir sorun taşımaktadır: Zihnimin oradaki nesneye yönelmesi, onun kendi edimi midir; yoksa nesne ve benim zihnimin yönelimselliği arasında kaçınılmaz bir ilişki vardır da ben yönelme derken aslında nesne tarafından zihnimin işgal edilmişliğini mi imlemekteyimdir? Böyle bir sorunun sorulması meşrudur: Çünkü, zihnim edimsel ise (yani kendi öz eyleminden söz edilebiliyorsa), o halde hiçbir şeye yönelmediği halinden, yani yalın bilinçten neden söz edemiyorum? Değilse eğer, benim bilişime (ya da yönelimime) konu olan nesneyi, diğerlerinden seçip neden yönelimimin konusu ediniyorum?

Yönelim, yönelen ve yönelilen; çağdaş tabirle belki ilgilenme, özne ve nesne; bu yazının araştırdığı konu olan özgür iradede şöyle bir özsel önem taşımaktadır: Bir fıstığı nereden biliyorum? Fıstık, fıstık olması bakımından, ve böylelikle de varlığı temsil eden bir tikel olarak ayrıca, hem de hakikatten de dolayısıyla pay alarak, zihnime uygun biçimde orada durmaktadır da benim zihnim orada duranı toplamak üzere oraya nüfuz mu etmektedir? Yoksa, ben fıstık yiyebilen bir canlı olarak, yani fıstığın kendisi için yaşamsal önemi olan besini sağlayabilen nesnelerden biri olarak orada durmasından ötürü benim zihnimin seçebileceği bir fenomen olmasından mı ona yönelmekteyim? Yalnızca şu anlık, basitleştirme amacıyla ve yanlış olarak söylüyorum, ilki özgür iradenin varlığını, ikincisi yokluğunu doğurmaktadır.

Buraya kadar, problemi halk düzeyinde olmaktan çıkarıp yine de çok teknik bir hale getirmeden konuşulabilecek bir düzleme taşıdım. Öyle ki, sözcüklerimizin nereden gelip ne anlam ifade ettiğini bilebilmemiz için, felsefede onları kendimize has bir tanımlayış metodumuz vardır. Çünkü böyle yapılmazsa, herhangi bir felsefi tartışma rahatlıkla çağrışımsal düşünmenin kurbanı olacak ve oraya buraya savrulacaktır. Bu savrulmanın halk arasındaki adı, saçmalamaktır. Saçmalamak, günlük dolaşımda hayli yer eden sözcüklerin ortak imlemlerini fazlaca ihlal ettiğinde, herkes için anlaşılabilir bir durumdur. Ne var ki felsefi düzeyde bir tartışmada saçmalandığını anlamak için biraz daha konuya hakim olmak gerekir. Gündelik hayatta saçmalandığında nasılsa, felsefede saçmalandığında da aynı durum ortaya çıkar: Anlaşma gayesinin yerine getirilememesi, ki onun için iletişim kurarız. Hatta, bu yazının konusu olmamakla birlikte, bilinç denen devasa kavram ve onun uzantısı olarak dil ve düşünce, salt bu gayeden diyalektik olarak, aynı özgür irade teriminin doğumu gibi gündeme gelmektedir. Yazının ikinci bölümünde, kavramı ele almak için dizgemi oluşturacağım.

O, orada olan, ya da orada olanların tamamına verdiğimiz genel isim olarak en mutlak içeriksizin adı, yani varlık, neyi gösterir? Bir varlık var da ben onun karşısında durup izliyor muyum? Yani, sulandırılmış deizmin tanrısı gibi, her şeyi yarattım da kenara çekilip izliyor muyum? O halde kenar dediğim yer, benim orada olmaklığım, az önce söylediğim “her şey”in dışına nasıl çıkabilir? Oraya dahil olması gerekirdi. O ve orada olan, bunların genel adı olarak varlık, içinde benim bulunup da kendisine yöneldiğim bir nesne olarak düşünüldüğünde, böyle bir çelişkiye yol açarak kendi kendisinin yıkımını imlemekte ve ortada kocaman bir hiçlik bırakmaktadır. Belki tüm bir ontoloji, bu hiçliğin ortaya çıkışında da inşa edilebilir ve ironik olarak da okuması hayli haz verici olabilir (Sartre, Varlık ve Hiçlik). Lakin burada genel bir durum var, felsefenin tüm kavramlarında karşımıza çıkacak bir durum, zihnimizin öyle bir edimi var ki, kavramları gündeme getirirken, tıpkı özgür irade ya da deizmin tanrısında olduğu gibi, gündeme getirişi için en az iki koşul (nesne ve yüklem, büyük ve küçük öncül, dolayısıyla kıyas) gereksiniyor; ancak sonrasında bu ikisine de yöneldiğinde onu tatmin etmeyen bir durumla karşılaşıyor ve ikisini de terk edip nihilizme düşüyor. Bu biçimi özgür irade tartışmasına ve onun spesifik olarak görünüme geldiği fıstığa uyarlayacak olursam şunu demeye getiriyorum: Fıstık hakkında, o fıstık olmak bakımından ben ona gidip biliyorum ve tadı olan, yenebilir olan bir şey olduğunu anlıyorum da ona yönelmekle bunları seçmiş oluyorum ve dolayısıyla özgür iradem var diyebiliyorum; öte yandan, kendisini fıstıkla besleyebilen bir canlı olarak evrimleştiğim için, ki bu kendisini besleyebilecek (Aristotelyen anlamda deviniminin sürekliliğine hizmet edecek) nesnelere yönelme eğiliminde olmayı imler) ona yöneliyorum da denebilir ve bu da özgür iradem yok demektir. Burada ikisini aynı anda kabul edemeyişimizin sebebi budur; fıstık fıstık olarak dışarıdaysa, onun fıstık olmaklığı nesnede (Aristotelesçi anlamda yine, maddesinde) içeriliyordur ve ben özne olarak ona yöneliyorumdur, özgür iradem vardır. Lakin fıstık, fıstık olarak dışarıda değilse zihnimdedir ve zihnimin dışarıyla ilişkiye girme araçları ve imkanları ile sınırlı olup gerçekliğin yalnızca bana ayrılan minik bir bölümüyle sınırlıyımdır ki özgür iradem yoktur. Zihnimizin sıçrama yapmak isteyip yeterli dayanak bulamayan, yahut bir metaforla, bacaklarının zayıflığından ötürü sonraki aşamaya atlayamayışının nedeni ya da noktası işte burasıdır: İkisi de bize çok makul geliyor. O halde ne yapalım ölelim mi? Çünkü şöyle de bir sorun ortaya çıkıyor: Kendi iradesi hakkında varlığın tamamını gözlemleyerek, eğer onun içinde bulunma dolayımındaysa bir de, nasıl olup da yargı veriyor zihin: Bu özgür iradenin olmadığına yönelik çıkarıma bizi yönlendiren tasarımı değiller ve yok eder. Ancak diğer türlü de, fıstık, fıstık olmak bakımından dışarıdaysa Parmenides’in “Bir”ine kadar geri giden bir süreçle tüm bir varlığı özdeş kılarız ve ayrımları sağduyuya aykırı düşecek şekilde yok etmiş oluruz ki bu varlığı yok etmek demektir aslında, özgür iradenin var olduğuna dair tasarımı yok edecektir. Bu son kısım kritik olduğu için sadeleştiriyorum:

Fıstık var, fıstığı biliyorum ve yönelmek (yemek, tercih) benim elimde; özgür iradem var.

Fıstık zihnimde var, yönelimselliğin koşulu da zihnimin kendisi, dışarıdaki o tamamını bilemediğim şey (Kant’ta noumenos) bana fıstık ve tat alabileceğim bir şey olarak görünüyor, o halde özgür iradem yoktur. Sınırlıdır denmesi gerekiyor gibi görünebilir, lakin yazıyı uzatmamak adına irdelemeyeceğim, bu yoktur demeye gelir.

Sonra bunları teker teker kendi dizgelerinin nasıl kendi aleyhlerinde kullanımlara denk düştükleri gösterilerek çökertilmişti:

Fıstığı bilme koşulumu, yani varlığı bilir olma niteliğimi koruyarak ama aynı zamanda kendimi onun (varlığın) dışına çıkarmam nasıl olanaklı olabilir? Bu çelişiktir.

Fıstıklık konsepti zihnim ve dışarısı arasında nasıl ilişki kuracaktır? Bu daha da çelişiktir.

Bu problemin çözümü olarak, varoluşçu bir perspektiften terimleri inşa etmek gerekir. Hatta belki zihni yeniden tanımlamak, Heidegger gibi. Aslında zihin dediği şeyi komple Varlık ile değiştirerek bunu yapar. Çözüm şudur: Zihnimizin bu iki çelişkiyi doğurduğu noktada içine düştüğü rahatsızlık aslında varlıktır. İrademiz de bu dolayımda gündeme gelmektedir. Yani, bizi biz yapan, fıstık yemek için ona yönelmemiz ya da diğer gündelik edimlerimiz değil, bu tarz “felsefi” dediğimiz ve kesinlikle felsefecilere has olmayan tartışmalarda kendini göstermektedir. Burada olan, yüksek entelektüel edimlerimizi (buna logos/logein diyelim) tetikleyen tartışmalarda kendini gösteren özsel yanımızın ortaya çıkışıdır. Bu beliriş, kendini spesifik durumlarda ortaya çıkarır. Örneğin, Kant’ın yalan söyleme ya da insan öldürme hakkında verdiği örnekleri, Tramvay Problemi gibi tasarıları tartışırken. Fıstık ve zihnin diğer gündelik kullanımları, bu yanımıza yalnızca arazi olarak konu olabilir. Arazi konu oluşları özsellermiş gibi ele alıp kavramları bu dizgeyle görünüme getirmek, kategori hatası olur ve aslında soruyu baştan yok eder. Çözümü de, özgür irade tartışması için aslında çok basittir: Özgür irade yoksa bu soruyu kim soruyor? Çünkü bu sorunun kendisi ve yarattığı soru olmaklık hissi, yahut buna verilecek muhtemel olumsuz cevaplara karşı duyulacak rahatsızlık, aslında kendini fıstıkla aynı minvalde görünüme getirmektedir. Bu tarz soruları sorup, bir de cevabı ballandıra ballandıra özgür iradenin olmadığına çıkaranlar ve bunu size hayatın gerçeklerini anlatmak için, kendisi bu gerçekle yüzleşmiş sert bir adammış ve sizin iyiliğiniz için bu biricik hakikatlerini sizinle paylaşıyormuş gibi lanse edenler, ucuz retorikçilerdir. İleri okuma için: Heidegger - Varlık ve Zaman, Kant - Pratik Aklın Eleştirisi, Sartre - Varlık ve Hiçlik, Augustinus - İtiraflar, Hegel - Tinin Fenomenolojisi

[sokratesinizinde]

İnanç Konularının Tartışılması Neden Mümkün Değildir?

   Yoksa mümkündür de biz mi bilmiyoruz? Ah öylesine zorlu bir konu ki; tek cümlelik basit bir ifadeyle de anlatılabilir, Salt Aklın Kritiği gibi bir kitap da yazılabilir.

   Ben burada ikisinin arasından, birincisine daha yakın bir şey yapacağım. Şimdi, tartışma ne demek? Basitçe şu: Bir nesne hakkında başkasının yargısından farklı bir yargıya sahibiz ve ortaya o yargıya varmamızın gerekçelerini koyup bir şekilde hangimizinki doğru ya da ikimiz birden mi yanlışız acaba diye araştırıyoruz. O zaman, olgu var, ona bakıyoruz ama hızlıca anlamlandıramamış olabiliyoruz, ondan sonra yavaşça bu anlamlandırmaya giden zihinsel sürecimizi gözümüzde canlandırıyoruz. Tartışmada da, ortak deneyimlediğimiz olgu hakkında başka biriyle bunu ortaklaşa yapıyoruz. Burada ortak nesnemize de konu deniyor.

   Bir şeyi tartışmaya neden gerek duyuyoruz peki? Dil neden var yani aslında soru o. Daha doğrusu, muhtemelen en önemli işlevi: Bu, organize olmaktır. Organize olmak bir konu üzerinde ortak tasarıya sahip olmak demektir. Eğer bu konu zaman-mekan dolayımsal bir konuysa ortak bir eylem planımızın da olmasını bekleriz. Bundan başka, sevdiğimiz kişilerin bir konu hakkında yanlış yargıya varmasını da istemeyiz. İnanç konularının tartışıldığı bağlamlarda bu iki dolayımı da görebilirsiniz. 

   İnanç nedir peki? Bu kavramı iki şekilde inşa etmek istiyorum çünkü söz konusu tartışmalarda bunlardan biri kullanılıyor: Mutlak varlıktan (Tanrı) deneyim nesnelerine (tikellere) gitmek, deneyim nesnelerinden tümel yasaların olanaklılığının ilkesi olarak Tanrı’yı kabul etmeksizin nihilizme düşüleceğini tanıtsamak. Yani birincisinde, yegane olumsal (mutlak irade sahibi) bir varlık kabul edilerek çevremizdeki oluş temellendiriliyor; ikincide de çevremizdeki oluşun anlaşılır oluşundan bu anlaşılırlığın temeli olarak Tanrı’nın mutlak istemesine çıkılıyor. Genelde bizim ülkemizde ikincisi olur. Caner Taslaman ve Sözler Köşkü (ve diğer nurcular), bunlarla birlikte ayrıca yeni akım değişik spiritüel öğretilerin tanımsız (aslında agnostik) Tanrı’ları da bu ikinci kategoridendir. Birazcık daha felsefi literatüre aşina olan lakin felsefi düşünceni kapısının eşiğine gelip oradan yüz seksen derece dönmüş olan Öncül Analitik Felsefe Dergisi’nin teist yazarları ve benzeri bazı garip öteki yazarlar ile, felsefi düşünceye yine azıcık aşina olup ateist olarak bu aracı kullanan Efe Aydal ve Diamond Tema gibi bazı diğer içerik üreticileri de ilk kategorideki Tanrı hakkında konuşurlar. Bu iki grubun da din ve iman hakkında söylediklerinin hiçbir değeri yoktur. Felsefi bir nitelik taşımazlar. Filozofların zamanında bu iki kategoriden birinde yer alarak o bağlamda bir sistem inşa etmesi, benim gibi düşünmüyor olmasından değil, dönemine hitap etme gayesindendir. Bu seviyede olan bir felsefeciler mecrasına yazacaksanız, aynı seviyeden başlayıp konuyu iyice soyut ve felsefi olana doğru çekersiniz. Nitekim hepsinde de bu mesele böyledir.

   Bizi esas ilgilendiren “yargı” kavramına gelelim. Buna hüküm ya da kanı da diyebilirsiniz. Yani ben bir şeye şahit oluyorum ve o şeyin iç yüzünün falanca şekilde olduğunu zannediyorum. Gündelik hayatta karşılaşma sıklığımız ve işimize yaramasının muhtemel olması oranında da bu zannımızda emin olmakta ısrarcı davranırız. Mesela taş görünümlü bir sünger bize atılsa eğiliriz ya da kafamızı koruruz. Ancak mesele soyutlaşıp teorikleştiğinde bu ısrarımızı bırakmamız beklenir. Yine de çoğunlukla insan evladı bu teorik konuları pratik olanlarla (gündelik hayattakileri kastediyorum pratik derken) birbirine sıkı sıkıya bağlar ve bu bağı ikinciler için, birinciler lehine görünerek yönetir. Bu da çoğunlukla bir halkı manipüle etmek, yönetmek ve sömürmek için kullanılır ki son derece efektiftir. Geri kalan, halkı, teorik olanların pratik olanlarla yapay bağının  görülmesine imkan tanıyacak kadar eğitimden sistematik olarak mahrum bırakmaktır. Ne var ki bu başka bir konu. Şimdilik elimde şu var: Yargılarımızın mümkün olduğunca ortaklığına ihtiyacımız var çünkü birlikte yaşıyoruz. 

   Bu yargılar nasıl oluşuyor? Yine felsefenin kadim problemi düalizmle karşı karşıyayız çünkü bir ben varım bir de dışarısı, orayı duyumluyorum, dışarısı bana duyu organlarım yoluyla veriliyor, ve ben bir yargı sahibi oluyorum. Bu bir yere kadar çalışır arkadaşlar. Yemek yiyip sevişip yatabilirsiniz. Diğer şeyler için farklı yollar geliştirmeniz gerekir. Ama o şeyler, yemek yeme sevişme ve barınma gibi hayati değildir, en azından hepimiz için. Mesela kaliteli müzik dinlemek herkesçe hayati değildir, olmasa da olur. Ya da Tanrı’yı keşfetmemiş olmak kimisine göre çok da kötü bir şey değildir. Ancak bir imanlının en önemli değeri Tanrı’yı tanıyor olmasıdır. Ama o tanısın biz de tanımayalım, ne var bunda? 

   Şu var, ne yazıktır, burası felsefi değil psikolojik bir pasaj olacak. Çünkü bu acınası tavır, yani herkesin bizim gibi düşünmesine ihtiyaç duyma tavrı, bizim maymun olan ama çok da şirin olmayan doğamızın özelliklerinden biri. Başka fikir ihtimali bile karşımıza çıksa hemen rahatsız oluveririz, eğer zihnimiz yeterince terbiye edilmediyse. Bunun iyi niyetli versiyonu olarak bir de şu var: Çocuğunun cehenneme gitmesini istemeyen ya da çocuğunun imansızlığı kendisinden sorulacak olan Hz. Muhammed’in yüzüne bakamayacak baba sendromu. Bu iyi niyetli ama cahilce. Sebebi de henüz diyalektik aklın kullanımının tam kavranamamış olması. O kavrandı mı ateist olmazsınız ama öyle demiyorum; aksine ne yargıya varırsanız onu çok daha güzel kavrarsınız diyorum.

   Bu tavrın cahilce olmasının sebebi şu: Ruhumuzun biri coşkularla alakalı olan, ya da güncel deyimiyle duygularla alakalı olan bir bölümü, bir de akılla alakalı olan, mantıksal bölümü olsun. İman ruhun coşkuya iye olan kısmının bir edimidir. İki artı ikiye dört demek de mantıksal olana. Ancak biz genel olarak dışarısı dediğim yeri anlamlandırırken orada iki artı ikideki gibi bir kesinlik ararız. Rahat ettirir bizi. Hatta dilimize bile geçmiştir; bizim gibi düşünüldüğünde “evet çok mantıklı” deriz. Genel olarak benzer fenomenlere insanların çoğunluğunun benzer anlamlar yüklemesi “sağduyu” sayesinde olur ve bu terim çok büyük oranda olumlu bir anlam yükü taşır. Ancak Zenon ve Herakleitos çok açıkça göstermiştir ki sağduyuya asla güvenemeyiz. Hele araştırdığımız nesnenin değeri sonsuza gittikçe, o oranda temkinli ve şüpheci olmalıyız. Yani “abi şu kaşığın bile yaratıcısı var görmüyor musun abi gözün mü kör” söylemiyle aslında meselenin ne kadar apaçık, basit olduğunu ifade etmekle meseleyi o oranda değersizleştirmiş olursunuz. Bunun farkında olan tasavvufçulardan da tam tersi bir eğilim olarak sağduyuya en uzak söylemlerin şekillendiğini görürsünüz: “Ben Tanrı’yım”, “Bir Ben var benden içeri”. İkinci söylemdeki sağduyuya aykırılık hemen görünmüyor olabilir ama çok açıktır: Aynı yerde iki şey bulunmaz. Merak edenler Aristoteles Metafizik 3 olması lazım bi de Fizik’in başlarında bir yerde detaylıca bahsediyor oralara bakabilirler, Anaksagoras’ı ve nicelerini eleştirirken.

   Yazı uzayıp gidecek o yüzden şimdilik bu paragrafla şu şekilde sonlandıracağım: Yahu iman etmek kötü bir şey mi? Hayır. E o zaman başkalarına yaymaya çalışmamız neden kötü? Çünkü özneldir ve coşkusaldır. Karını paylaşmak gibi bir şeydir açık konuşmak gerekirse. Bu yüzden inancımız ve sebebimiz sorulduğunda rahatsız oluruz. Sınırlarımız ihlal edilmiş hissederiz. Ha ama bu değerler kişiden kişiye değişir sen neden karısını paylaşmayı rahatsız edici bir örnek olarak veriyorsun diyen arkadaşlar için, benim değerlerimin de bu şekilde olmasının yanlışlığının nedenini anlamamış olduğumu ifade etmek isterim. Sosyal medyada kendini akıllı sanan lise çağındaki bir çocuk düzeyinde teorilerle etik yapmaya çalışmayın artık, bir diyanet işleriniz eksik. Bu sayfanın yazarlarına da bu eleştirileri getirmeyin, sizi biraz aşarlar. Son olarak iman hakkında rasyonel bir tasarıda bulunamazsınız: Çünkü rasyonel tasarıların tuğlaları duyu verilerinden gelir ve Tanrı ya duyumsanamaz demek zorundasınız ya da bu duyumsanım en öznel olandır demek zorundasınız çünkü mutlak varlığın tezahürü hakkında konuşuyor olacaksınız. Yani duyumsadığınızda aslında taşı duyumsama ile Tanrı’yı duyumsama özdeş olacak. Her şeydeki birliği ve birlikteki her şeyi duyumsamış olacaksınız. Bu düzeyde bir kavrayışın örneği İbn Arabi’de vardır. Böyle yazınca hoş geliyor hatta eğer çocuğunun ateist olmasından muzdarip iyi niyetli baba sendromu yaşayanlardan biri bu cümleleri okuduysa çok sevmiştir. Lakin bu cümlelerin nesnesi olarak tasarlanan bir Tanrı temelinde şekillenen ontolojiyi tartışamazsınız. Çocuğunuzla tartışamazsınız ya da başkasına “hadi sen de inan” diyemezsiniz, çelişiktir bu Tanrı anlayışıyla. Onu sadece yaşarsınız. O yüzden güzeldir zaten. Cahillik de işin tam burasındadır.

[sokratesinizinde]

Yorgunluk

Basit görünen ama insana en çok acı veren his; yorgunluk.

Yorgunluğun da çeşitleri vardır. Bunlar; Fiziksel, ruhsal ve kronik yorgunluklar olmak üzere üç türe ayrılır. Yorgunluğun aslında birçok sebebi vardır. Kansızlık da olabilir depresyon da… Bir iş yaparken yapacak enerjiyi bulamadığımız zaman bu fiziksel veya ruhsal yorgunluk olabilir. 6 aydan fazla süren yorgunluk hissi kronik yorgunluk olabilir. Birçok açıklaması vardır bunun ama ben bütün sebepleri ruhsal yorgunluğa bağlıyorum. Sadece yorgunluk için değil, bütün hastalıklar için de böyle.

Öncelikle şunu belirtmek istiyorum; insanın ruhu hasta düşmedikçe, bedeni hasta düşmez. Hastalıkların birçok sebebinin psikolojik olduğunu düşünüyorum, hatta düşünmekle kalmayıp bu düşüncemi sonuna kadar savunuyorum. Ruhun, fiziksel olarak yaşattığı en büyük hastalık da yorgunluktur. Evet, yorgun düşmek de bir hastalık. İnsanlar kolay yorulmaz. Örnek verecek olursam, sevdiğiniz bir ortamda enerjiniz bitse bile mutlu olduğunuz için bitik enerjiniz bile sizi yorgun düşürmüyorken sevmediğiniz ve istenmediğiniz bir ortamda her ne kadar enerjiniz olsa da yorgun, bitkin ve mutsuz hissediyorsunuz. Burada iki mükemmel kelime var; mutluluk ve mutsuzluk. Geçiştirilen ve kişisel olarak bile değer vermediğimiz muhteşem iki ruh durumu. Hemen hızlı ve kısa bir şekilde bunlardan bahsedeyim. Birçok kişinin dediği bir laf vardır; mutluluk bulaşıcıdır. Evet, mutluluk bulaşıcı bir virüs gibidir ama kimse neden mutsuzluğun kronik bir rahatsızlık olduğunu söylemiyor? Bulaşıcı hastalıklar ya kendiliğinden ya da ilaç tedavisiyle geçer. Kronik mutsuzluğa sahipseniz, bulaşan mutluluk geçici etkiye sahiptir. Bahsettiğim mutsuzluk öyle aklınıza gelen geçici olan mutsuzluk değil, gerçek mutsuzluktan bahsediyorum. Tedavisi zor olan, verem gibi olan mutsuzluktan bahsediyorum.

Şimdi daha fazla konudan sapmadan yorgunluğu ele alalım. Aslında konudan bağımsız gibi görünen bir önceki paragraf konudan bağımsız değil, konunun temelini atıyor. Yorgunluk mutsuzluğun meydana getirdiği ruhsal ve fiziksel bir hastalıktır. Sevdiğiniz bir iş bile olsa yapmama isteği, yataktan çıkamamak, uzun süreli uyku hali… İnsanlar bununla tek başlarına mücadele etmeye çalışıyorlar ama genellikle başarısız oluyorlar. Bu durum onları kronik yorgunluğa tutsak ediyor. Neden yoruluyoruz? Niçin uzun süre yorgunluğun tutsağı oluyoruz? Bu soruları da inceleyelim.

Neden yoruluyoruz?

Çok basit bir sorudur bu. İnsan vücudu sistematik bir yapıya sahiptir. Boşaltım ve dolaşım sistemlerinden oluşan vücudumuz, bu sistemleri kullanarak gün içinde kendini yeniler. Acıktığımızda midemizin verdiği sinyal gibi vücudumuzun da enerjisi bittiğinde yorgunlukla birlikte uyku hali bastırır. Bu komuta uyarak uyuruz ve vücudun kendini yenilemesine yardımcı oluruz. Şarjı bitince kablolar yoluyla ve enerji akışıyla şarj ettiğimiz telefonlarımız gibi vücudumuz da uyku yoluyla şarj olur. Kişiden kişiye değişkenlik gösterse bile genel bir kanı vardır. İnsan vücudunun ihtiyaç duyduğu uyku aralığı 7 ile 9 saat uyku aralığıdır. En verimli uykuyu ise 23.00 ve 03.00 aralığında alırız. Asıl sıkıntı bundan sonra başlamaktadır. Eğer bu aralıklarda veya vücudunuzun ihtiyacı kadar uyumanıza rağmen hala yorgunsanız sıkıntı fiziksel yorgunlukta değildir. Ruhsal yorgunluk dediğimiz olay kendini göstermeye başlar. Bununla beraber birçok psikolojik hastalığa sebep olur. En basitinden ama tehlikeli olan depresyon kendini gösterir. Depresyon günümüz şartlarında ciddiye alınmayıp çoğu dizi veya filmde dalga konusu olmuştur. Bundan dolayı toplumlar depresyon hakkında yanlış bilgilere sahiptir. Cahillik mevcut bu konuda. Depresyon, en sık görülen on psikolojik rahatsızlıktan biri olmakla beraber ikinci sırada gelmekte. Depresyon yorgunluğu tetikleyen ana unsurdur. Sonrasında diğer psikolojik hastalıklar kendini gösterir. İnsanlarda yorgunluğun vermiş olduğu iştah kaybı, sürekli uyuma isteği ve bıkkınlık hissi kendilerini çevrelerine karşı kapatmalarına neden oluyor. Böyle yazılarda, böyle konularda iyimser davranamam ve gerçekten iyimser davrananlardan kaçınmanızı tavsiye ederim. Dediğim gibi mutsuzluktan meydana gelen hem ruhsal hem de fiziksel bir yorgunluk ve bundan dolayı ortaya çıkan psikolojik rahatsızlıklardan bahsediyorum. Bu durumda ortaya çıkan depresyon ya da depresyonun tetiklediği yorgunluktan bahsediyorum. Kusura bakmayın ama bu konuda hiç nazik olamayacağım. Bu durumdan muzdarip olup çözüm bulamayınca yaşamına son veren birçok insan var. Uzun süreliği yorgunluğun sebebi, tekrar söylüyorum fiziksel değil ruhsaldır. Son olarak, böyle şikâyetleriniz varsa hemen doktora gitmenizi öneririm. 6 aydan fazla süren yorgunluk hissi kronik yorgunluğa sebep olur.

Kendinize iyi bakmanız dileğiyle... :)

[sokratesinizinde]

Düşünce ve İfade Özgürlüğü Neden Önemlidir?

   Kıymetli okur bu başlıktaki “düşünce” teriminden şunu anlıyorum: İki terimi birbirine bağlamak. Yani; kalem, mavidir. Burada “kalem” ve “mavilik” bağlandı. Düşüncelerimiz de bu şekildedir aslında. Ancak düşüncelerimizin konusunu oluşturan nesneler hiçbir zaman “kalem” ve “mavilik” gibi sözcüklerle içlemsel olarak karşılanamaz. Bu başka bir dil-düşünce tartışmasıdır ve başka bir yazının konusudur. Şimdilik ise bu konu hakkında önemli olan şu: Bu sözcüklerin yetersiz gönderimini, ya da dilin kısıtlılığını, yani burada hiçbir zaman “kalem” ve “mavilik” sözcüklerinin oradaki “mavi kalem”i tam anlamıyla tarif edemiyor oluşundaki kısıtlılığı kastediyorum; diyalog kurma yoluyla gidermeye çalışırız. Bütün bunlar sonucunda şöyle bir şey meydana geldi o halde: Bir nesneye bakıyoruz ve onun hakkında bir yargıya varıyoruz. Burada yargı, aslında yüklemleme demektir. Yani kalem yahut ekonomi söz konusu olursa; kalem ve ekonomi nesne, sırasıyla “mavilik” ve “kötü olmaklık” yüklemler olur. İşin geriye kalanı terimlerin tanımlanmasıdır. Örneğin kalem sözcüğünün gönderimde bulunduğu nesne nasıl tanımlanacaktır? Mavilik nedir? Mavilik kaleme ne bakımdan aittir? Aynı şekilde ekonomi ve kötü nedir? Bütün bunları, spesifik olarak kalem ve ekonomi hakkında yapmamış olsa da, Aristoteles hayli detaylı bir biçimde yapıyor; Metafizik’in 3-4-5-6. kitapları, ayrıca Organon’un tüm bölümleri ama özellikle birinci analitikler bundan bahsetmektedir, meraklısı bakabilir.

   Buraya kadar minik bir özetleyelim hadi: Düşünce, bir şeylere baktığımızda hissettiğimiz şey. Geniş anlamıyla duyumsama. Yani; kalem mavi, portakal turuncu ama garip bir turuncu, daha önce yemiştik böyle turuncu olanından ve hoşumuza gitmemişti, ekonomi ise kötü, çünkü peynirin fiyatı git gide artıyor ve ben alamıyorum. Burada bizim ağzımızdan çıkan şu sözcüklere ise teknik anlamıyla “ifade” denir: “Kalem, mavidir.”, “Portakalın rengi hoşuma gitmedi.”, “Ekonomi kötüdür.”, “İki artı iki, dörttür.”, “iki artı iki, sekizdir.”.

   Çok açık ki bazı ifadeler yanlış olup, aslında düşünülmeye de imkan tanımayabiliyor. Yani imkansız önermeler mevcut lakin önermeler analitiği de bu yazının konusu değil. Bizi esas ilgilendiren diyalog bahsidir. Diyalog şu demek: Dia-logos, yani iki tane sınırlandırmaya tabi tutma. Bunu bir masa tenisi müsabakası gibi düşünebiliriz. İki taraf, birbirlerine düşüncelerini ifade ettikleri sözcükleri açımlaması için, gelebileceği başka anlamları belirtecek ve mevcut anlamı değilleyecek bir yüklemlemeyle geri gönderiyorlar. Bunun en yaygını “telefonunu çıkar bakayım.” önermesidir. Yani söylenmek istenen argüman aslında farklı bir estetik biçimde dile getiriliyor ve şunu kastediyor: “Ekonominin kötü olduğunu iddia ediyorsun ancak gayet iyi bir telefonun var.”. Bunun kamera şakası gibi olan bir versiyonunda bir gencin cebinden gerçekten epey kötü bir telefon çıkıyordu, okuyorsa selam olsun kendisine. Hükümeti eleştiren arkadaşlar çoğunlukla okuma yazmayı şöyle böyle bilecek kadar entelektüel olup eleştirdikleri kesimin birebir aynısı olduklarının farkında olmasalar da, onlardan şöyle bir karşı argüman aslında beklerdim: “Hayır bu iyi bir ekonomi anlamına gelmez. Çünkü mevcut kaynaklar ve onları değerlendirme konusunda aslında iyi bir yönetimle elde edilebilecek büyük bir gelir ve buna bağlı refah seviyesi var. Dolayısıyla biz hükümetimizin yanlış ekonomi politikalarını eleştirmekte haklıyız. En azından, ekonominin iyi olduğu söylenemez.”. Tabi o arkadaşlar muhtemelen daha argümanın ne demek olduğunu bilmiyorlar çünkü çok yoğun bir şekilde twitterda entelektüellik taslamakla meşguller. Neyse biz şimdi konuya dönelim.

   Düşüncenin özgür olması ne demek? Bunun Türkçedeki anlamı çok basittir ve Türk dilinin imkanı bu anlamı karşılamak için fazla fazla yeterlidir. Düşünce, nesnelere baktığımızda onlar hakkında hissettiğimiz o bulutsu sezgi, içsel tecrübi hal vardı ya, işte odur demiştik. O hal, kendi özümüz dolayımıyla ortaya çıksa da (yani kalem mavi evet ama kalemin mavi oluşluluğunun tecrübesi, Heidegger’e selam olsun, her bir tecrübe eden için yine de eşsiz oluyor), içimizdeki bu öz dediğim şey zamanla yaşadıklarımızla falan biraz şekil alabiliyor. Mesela hayata karşı olumlu bakıp olayları optimist yorumlarken zamanla tersine dönebiliyor. Ya da, daha uzak ve teknik bir alakayla biraz daha ileri seviye okuyucular için; her sanat eseri aslında bunu gösterir, sanat nesnesi özümüzdeki apayrılığı yansıtır, o ölçüde sanattır ve ona müsade ettiği ölçüde biz ona yüce deriz. Tabi keşke öyle olsaydı, ne yazık ki artık gerçekten hiçbir şey ifade etmeyen son derece sığ hükümet eleştirisi yapılan göndermeli şeylere de sanat dendiğine şahit oluyorum. Bu iyi niyetli sanatçı(!) arkadaşların iyi niyetlerini ve çocuksu kalplerini taktir ediyor ve onlara sevgiler gönderiyorum ancak, aynı çocuksu akılla toplum bilimine karışmamalarını tavsiye ediyorum.

   Bu bağlamda düşüncenin özgür olması, bazı nesnelere ilk baktığımızda bize gelen hissin mümkün olduğu kadar az belirlenmesini sağlayacak dışsal şartların mevcudiyetidir. Mesela, ağır abilerin oturduğu bir mahalle kahvesi düşünün; orada pala bıyıklı bir amcanın Aleyna Tilki dinlediğinde hoşuna gitmesinden utandığını söyleyebilirsiniz. Diyelim bu amca kendi içinde bu “düşünce” zorluğunu, sınırlamalarını aştı ve işi bir üst boyuta çekip Aleyna Tilki dinlediğini ve sevdiğini söyledi. O zaman da mümkün olduğunca, orada yaygın olarak dinlenilen müzik türü neyse, onu dinler kıvama gelene kadar bu amcaya kötü hissettirirler. Onu garipserler. Bir başka örnek de mesela, özellikle genç, deneyimsiz ve iki sayfa okumaktan aciz bazı ergen tayfalarının içinde “ya aslında ekonomi o kadar da kötü değil” ya da “neden ekonomiye kötü dedin bana da anlatır mısın” falan dediğinizde “uza la koyun” gibi bir tepkiyle karşılaşmanız da olasıdır. Bunun tam tersi olarak “hayır abi, basbaya çok kötü ekonomi” dediğinizde ve düşüncenizi desteklediğinizde “vatan hainisin sen, alçak puşt” gibi bir tepkiyle de karşılaşabilirsiniz. Yani, düşünce özgürlüğünüz vardır burada ancak, ifade ettiğinizde hemen durdurmak isterler. Sonrasında, bir daha mevcut kalıp düşünce şeklinin dışına çıkmamanızı sağlayacak önlemler almaya çalışırlar. Vatan haini, beka sorunu gibi söylemler, bunun için üretilen en ilkel savunma mekanizmalarıdır.

   Bütün bu anlatılanların dışında düşünce ve ifade özgürlüğünün aslında en önemli ve en değerli yanı; insana has bir nitelik olmasıdır. Bir hediyedir. Düşünce özgürlüğünüz yoksa, Aleyna Tilki dinlediğinizde ruhunuz seviyor ama sevdiğiniz için kötü hissediyorsanız, içiniz sıkılır. Hayatınızdan memnun olmazsınız. Değişmek, özünüze kavuşmak istersiniz. Daha spesifik örnek vermek gerekirse, diyelim eşcinselsiniz ve hemcinsinize ilgi duyduğunuz için kötü hissediyorsunuz. Özünüze dönmek, ruhunuz ve düşüncenizi uygun hale getirmek istersiniz. Bu yetmiyor elbette, başkalarının sizi bu şekilde kabul etmesine de ihtiyacınız var. Bu da ifade özgürlüğüyle, yani hemcinsinizin elini tutup getirdiğinizde dışlanmayacağınız bir ortamın mevcudiyetiyle oluyor. Bol bol düşünün, lakin; bilgi ve emek isteyen konularda mümkün olduğunca mütevazi olun. Sevgiler.

[enohcnafd]

Ne yardan ne de serden geçebildiğimiz "Toksik ilişkiler" üzerine

Sanıyorum, başlığı okuyan hemen hemen herkesin aklında az sonra bahsedeceğim ilişki modeli canlanmıştır.

Bazen her ne kadar ilişkisinden ve ilişkisinin kendisine verdiği zarardan haberdar olsa ve yakınsa da bir türlü söz konusu ilişkiye son veremeyen, ne olursa olsun vazgeçemediğini söyleyen biri ya da birilerine hayatımızın bir döneminde muhakkak denk gelmiş veya bizzat kendimiz tecrübe etmişizdir.

Henüz denk gelmediysek de belki ileride böyle bir ilişkiye tanık olabilir ya da kim bilir, bir gün kendimizi böyle bir ilişkinin içinde bulabiliriz.

Toksik ilişki nedir?

"Toksik" kelimesi, sözlük anlamı itibariyle "zehir, zehirli" anlamına gelmektedir. Haliyle "toksik ilişki" aynı zamanda "zehirli/zehirleyen ilişki" anlamına gelir.

Bu ilişki türüne "zehirli" denmesinin esas sebebi, partnerlerden en az birinin ya da her ikisinin de karşı tarafı ve ilişkiyi; sağlıklı olmayan duygu, düşünce ve davranışlarıyla düzenli bir biçimde zehirlemesidir.

Söz konusu sağlıksız duygu, düşünce ve davranışları sergileyen partner ya da partnerler, ilişkiyi uzun ya da kısa vadede olumsuz etkiler ve çoğu zaman problemlere yahut ilişkinin bitmesine (hatta belki bittikten kısa bir süre sonra sağlıksız şekilde yeniden başlamasına) sebep olurlar.

Peki toksik bir ilişkide olup olmadığımızı nasıl anlarız?

Toksik bir ikili ilişki modelinde sergilenen davranışlardan bazıları şunlardır:

Karşı tarafın duygu, düşünce ve değerlerini hiçbir şekilde önemsememek, kale almamak ya da bunlara karşı sözlü ya da fiziksel olarak saldırganca davranmak, sağlıklı şekilde tartışmayı becerememek.

Karşı tarafı kendisine bağlı/bağımlı hale getirebilmek için strateji ve taktik uygulamak, alınan iletiye geri dönüş sağlamamak.

İlişkide probleme yol açtığı düşünülen davranışların onarılması/düzeltilmesi hakkında konuşmamak ve problemleri biriktirmek, zamanı gelince ortaya yüklü şekilde koymak ve çözülmesini beklemek.

İletişimde karşı tarafın söylediklerini kendi lehine çarpıtarak konudan sapmak.

Karşı tarafın duygularını sömürmek, ajitasyon yapmak, gaslighting ve manipülasyon uygulamak.

Güvensizlik yüzünden karşı tarafı sürekli şekilde yalan söylemekle suçlamak.

...

Bunlar ve bunlar gibi birçok davranış, ilişkiyi toksik bir hale getirmekle kalmayıp halihazırda toksik olan bir ilişkiyi ise ya kısır döngüye ya da çıkmaza sürükler.

Nihayetinde ya ilişki son bulur ya da benzer problemler yaşamaya mahkum şekilde sürebildiği kadar sürmeye devam eder.

Peki toksik bir ilişkideysek ne yapmalıyız?

Eğer toksik bir ilişkide olduğumuzu düşünüyorsak; ilişkide hem bizim hem de partnerimizin ne gibi problematik davranışlar sergilediğini durup düşünmemiz ve sonrasında bunların onarılabilir olup olmadığına karar vermemiz gerekir.

Bu kararı verdikten sonra eğer içinde bulunduğumuz ilişkinin toksik olduğunu ve buna partnerimiz kadar kendimizin de sebep olduğunu düşünüyorsak, bir şeyleri onarmaya/iyileştirmeye kendimizden başlamamız gerekir.

Genellikle bu iyileştirmemiz gereken şeylerin başında da partnerimizle olan "iletişimimiz" gelir.

Ancak eğer toksik ilişkiye sebep olanın yalnızca partnerimiz olduğunu düşünüyorsak; karşımızdaki kişi iletişime açık olduğu müddetçe, ilişkide problem çıkmasına yol açan tüm duygu, düşünce ve davranışları, açık ve net şekilde izah edip bunları birlikte çözmek istediğimizi anlatmamız gerekir.

Karşımızdaki kişi iletişime kapalı ve problemler hakkında konuşma taraftarı değilse burada anlamamız gereken iki önemli nokta vardır:

Partnerimiz toksik ilişkiden, kaostan beslenen bir ruh emici olabilir. Bu yüzden iletişime, çözümlere kapalıdır ve her zaman mevcut durumu korumaya, kurtarmaya ve sürekli gönderdiği karışık sinyallerle, tutarsız davranışlarla manipüle ederek toksik bir ilişkiyi sürdürmeye çalışır.

Bizi sevdiğini iddia ettiği için olası bir problem çözme aşamasında ilişkinin sona ermesinden korkuyordur.

Bu her iki durumda da yapabileceğiniz en iyi şey iletişimsizlikten öyle ya da böyle kurtulmak olur.

Çünkü partneriniz iletişime kapalı olduğu müddetçe toksik bir ilişki asla onarılamaz ve iyileşemez.

Karşınızdaki kişi problemleri konuşarak çözme taraftarı değilse, sürekli üstünü kapatıp, görmezden geliyorsa ya da en az sizin kadar ilişkinizi kurtarmak için çabalamıyorsa, bakın ne diyeceğim;

Boşverin gitsin.

Bazen böyle bir ilişkiye son vermek ve zaten halihazırda iletişime kapalı olan biriyle az buçuk kurabildiğiniz iletişimi de tamamiyle koparmak, kendiniz için alabileceğiniz en iyi kararlardan biridir.

İlişkiye son verin ve iletişimi tamamen koparın.

Daha sonrasında iletişime açık olduğunu iddia ederek size geri dönüş yapsa, yeniden ilişki kurmak istese bile; (bu eğer sadece bir vaatten ibaretse) kaldığınız yerden devam ettiğinizde kısır bir döngüye ya da çıkmaza girebileceğinizi, aynı problemleri tekrar tekrar yaşayabileceğinizi unutmayın.

[sokratesinizinde]

Aşk Nedir?

   Bu konuda pek konuşulup çokça yazılıyor ancak meselenin ne olduğunu uzman ruhbilimciler ve toplum bilimcilerin iyileri dışında az bilen vardır. Spekülasyonlar şu şekilde temelde toparlanabilir:

1-) Materyalist Yaklaşım

   Madde vardır. Bu şu demektir; herhangi bir yüklemleme yapmak aslında niceliklerin (yani bu maddenin çeşitli şekilde bir araya gelişiyle bizim için özel bir form meydana getirmesi anlamında nicelik) nitemidir. Yani kabaca söylersek, modern bir deyimle yalnızca atom yahut onun alt parçacıkları, daha da modern söylersek enerji vardır. Bizdeki türlü duygulanımlar da bu enerjinin sıklığı yahut seyrekliği, hızlı ya da yavaş oluşudur. Bu dandik teorinin eleştirisini burada yapmayacağım çünkü bu bir ontoloji yazısı değil. İsteyen Aristoteles’in Metafizik’inin ilk 2 kitabını okuyabilir.

2-) İdealist Yaklaşım

   Madde yok, yalnızca idea var. Madde dediğin şey, senin sen olma sürecinde ilerlerken o ilerleme denen görünümün meydana geldiği kırılma anları. Çünkü gün içinde pek çok şey olurken sen maddeleri gözlemlediğini zannediyorsun ancak masanın kenarını, ilgisiz bir köşesini yahut bu tarz alakasız detayları değil, yalnızca senin hayatında etkisi olan detayları hatırlıyorsun. Onlar özsel olarak önemli oluyor, anlam taşıyorlar. Bu bağlamda duygulanımlar da ilk maddedeki teorinin savunduğunun aksine materyalden değil, senin özünden kaynaklanıyorlar. Aşk da bu duygulardan biri olup, aslında özüne dönüşümdeki en kritik gayedir. Çünkü en güçlü devindiricidir. Bu dandik teoriyi de burada eleştirmeyeceğim. Bunu da Metafizik’in 3. kitabında, aşk bağlamında olmasa da, Platon’un “İyi” ideası bağlamında bulabilirsiniz.

3-) Dualist Yaklaşım

   Bunun modası zaten çoktan geçti ama sağduyuya en yakın ontolojik teori olduğu için her dönemde tüm vasat insanlar tarafından benimsenen teori olarak rastlayabilirsiniz. Buna göre bir bilincimiz ve biz diye bir şey var dolayısıyla, bir de onun muhatabı olan dışarısı var. Aşk da, bu ben ve öteki ilişkisindeki ötekine duyulan karşı konulamaz arzu olarak görünüme geliyor güya. Böyle dandik bir teori bana kalırsa felsefe tarihindeki hiçbir filozofta yoktur. Evet Descartes’ta da yoktur. Yani o, düalistim ben moruk demez. Sadece kendinden önceki ontolojik sisteme öyle bir yaklaşım getirir ki, bu düalist bir bakış açısını zorunlu kılar. Böyle yapmakla o, ontolojiyi teolojinin aracı olmaktan kurtararak merkezindeki tanrıyı çekip almıştır. Ama yerine koyduğu “ego”, “sum” oluş yolunda bir “cogito”nun nesnesine gereksinim duyar. Bu ikiliği çözmek Kant’a kadar nasip olmuyor. Hatta Heidegger’e bırakırsanız o da çözememiş.

   Şimdi, bütün bu ontolojik teorileri ortalığa saçtıktan sonra nihayet Aristoteles’e bir dönelim de sahneye esas adam çıksın artık, sıkıldık bu saçmalıklardan. Aşk bir alma verme ilişkisidir. Aristoteles bunu dostluk için söylüyor lakin aslında ötekine duyulan o iyi hissin genel adı olarak “filoin” isim-fiilini kullanıyor. Ben ise ona benzer ama biraz farklı tanımlayacağım şimdi. Önce temel olarak Aristoteles’i bir atalım da:

   Öyleyse; bizde bir eksiklik var ve ötekinde, bizim tamamlayabileceğimiz bir eksiklik, aynı zamanda bizi tamamlayabilecek bir fazlalık var. Aşk’ta (Söz konusu heteroseksüel bir ilişki ise) bunu anlatmak çok basittir: Penis ve vajina elbette. Aristoteles et ete değecek diyor kısaca. Kısaca olmayan şekilde de şunu söylüyor aslında: Bir devinim söz konusuysa bu karşıta doğru olur ve bir devindiriciye gereksinim duyar. Bu devinim, insanda kendini isteme ilkesi olarak gösterir. O halde, hepimizi bir anda sevişmekten alıkoyan nedir? Çünkü bir penis ve bir vajina varsa aslında alın size aşk, bu tanıma göre. Ama Aristoteles aptal bir adam değil, ne var ki pek romantik bir adam da değil. O yüzden o romantik kısmı ben ekleyeceğim:

   Devindirici olarak bunu dışsal ve içsel olarak saptayabilirim. Her şeyden önce felsefi altyapısı kesindir ki bu ihtiyaç görme-giderme ilişkisi hayatidir çünkü kavramımızı ortaya çıkarır. Ardı şeyler çelişik olur çünkü salt aşk kendisi içinse aşık olduğumuz kişiyle işimiz yoktur. Bu bizi tasavvufun çelişkisine götürür: Sevilen aşk mıdır Tanrı mıdır? Tanrı kendisi için mi vardır aşk ile mi yoksa aşk, Tanrıdan ötürü mü vardır; eğer öyleyse kendisine bir isim koymaya ne lüzum var? Bütün bu felsefe yapma metodu sokratese aittir ama en muhteşem formunu Aristoteles’te düzyazı biçiminde kazanır ve halen de onun ötesine geçebilmiş değiliz. Geçmeye de gerek yok zaten, şu ihtişama bir bakar mısınız?

   Aşka dönecek olursak kavramın zemini için alma- verme ilişkisi demiştik. Ama herkes neden sevişmiyor? O halde bunu saptıran devinimi engelleyiciler var. Ve elbette biz böyle bir yazı yazacaksak bir şekilde herkesin sevişmesini sağlamalıyız. Yani çözüm sunmalıyız ki bu bir düşünce yazısı olsun. Öyleyse: Özünde bize ait olan bir duygulanım, bu bağlamda inşa edilen bir ilişki (yani aşk), doğaldır ve devindirir. Ama neden devinmez? Çünkü “ayıp”. Ayıp kavramı ne demektir? Bu yazının konusu değildir ancak ayıp dediğimiz kavram ötekiyle girdiğimiz ilişkide bir arada yaşama opsiyonunu icra edebilmek için icat ettiğimiz bir tekniğin ögesi olarak ortaya çıkar ve etkisi de çok güçlüdür. Lakin ara ara bakım yapmak gerekir yoksa “büyüklerin karşısında bacak bacak üstüne atılmaz” gibi ahmakça bir formda görünüme gelip hiçbir işe yaramayan bir kural olarak, aslında hizmet etmesi gerektiği gibi, bir arada yaşamayı yozlaştırabilir de. Aynısı aşkta da olur. Detaylarına girilirse ne var ki bu yazı anektodal olur. Yani teker teker şunu yapmayın şundan utanmanıza gerek yok falan diyemem. Ancak şunu derim: “Bu ayıp da neden ben anlamadım onu” dediğiniz bir şey varsa muhtemelen o şey ayıp değildir. Mesela gidin numarasını isteyin, çıkma teklifi edin. Konuşun. Her daim fayda sağlayacağını düşündüğünüz o gülünç taktikleri uygulamayın. Bu sizi en basitinden tasavvuf çelişkisine bile götürmez; bu, teori kurmanızı engeller: Çünkü özne siz değilsiniz. Tabii bu yazı aslında “aşk nedir” başlığı altında dandik şeyler yazan birtakım dandik edebiyatçı arkadaşları eleştirmek ve esasında bu konuda hiçbir şey bilmediklerini savunmak için yazıldı.

   Bunun sonucu da çok basittir: Büyütmeyelim, aşk bir alma-verme ilişkisidir. İnsan partneriyle bir arada olduğunda, iş yaptığında, mesela ev işlerini bölüştüğünde ya da yemek yaptığında, ders çalıştığında; aynı zamanda cinsellik de ister. Sonra bu olur ve bu devam eder. Bir de çocuk sahibi olurlarsa ona bakarlar. Bundan ötesi de arzulanmaz. Arzulanırsa insan doğasını yozlaştırmış olursunuz. Mesela insan doğasında hiç “ceo” olmak gibi bişey gördünüz mü siz Platon’un kitabında ya da mağara resimlerinde? Bırakalım şu kapitalist imgeleri. İnsan olalım biraz. Basit şeyler arzulayalım. Komplikeleştirmekten ziyade, basitleştirelim kendimizi. Çünkü biz, basit varlıklarız. Bunda da hiçbir behis yok, atın o tek taşları. Ha bana katılmıyor musunuz? O zaman bol şans. Başaramayacaksınız. 

[sokratesinizinde]

Neden Sizinkilere Nazaran Filozofların Fikirleri Daha Önemli? Sonuçta O da Bir Fikir Değil mi?

   Yahut, neden sizi değil de filozofları okuyor bütün dünya? Ya da üniversitelerin felsefe bölümlerinde aynı şekilde neden siz değil de alana hakim akademisyenler çalışıyor? Filozoflar dili çok iyi kullandıkları için mi acaba? Yoksa felsefe tarihi yazımında kötü emelleri olan dış minnakların işine gelen küçük seçmeceler mi bu filozof denen adamlar ve fikirleri?

   Değil tabi ki. Filozof denen adamların özelliği, hepimizi ilgilendiren konuları (yani insanlığı genel anlamıyla ilgilendiren konuları), o günün şartları ne şekilde gerektiriyorsa o şekilde ele almış olmalarıdır. Bu ele alışlar, kalkış noktaları yahut metodlarına göre de farklı kollara ayrılabilir. Mesela kalkış noktası derken, genel olarak varlık nedir sorusundan başlayarak bir insan kavrayışına ulaşılmaya çalışılması (mesela heidegger yahut platon); metod derken de teker teker şeyleri bilişimizin nasıl mümkün olduğunun araştırılması ve dolayısıyla bilen öznenin mahiyetinin ortaya konmasıyla insanın kavranılmaya çalışılması (mesela kant yahut aristoteles) ve benzerlerini kastediyorum. Burada insanın ve onunla ilgili olan şeylerin kavranmasında, insanı dolaylı ya da direkt araştırma nesnesi edinen diğer bilimlerin (burada bilimi çok geniş anlamda kullanıyorum, mesela bu tanıma göre edebiyat da bir bilimdir), içinde felsefenin farkı; başka hiçbir dayanak noktasına gönderme yapmamasıdır. Mesela başka bir dayanağa gönderme yapmak şu demektir: Ben, biliyorum. Ben bilenim. Ego, cogito. Bu da Tanrı sayesinde mümkün olmaktadır. İşte bu dış referans noktasından sonra artık teoloji (ilahiyat) yapmaya başlarsınız. Örneğin bunu ileri götürecek olursak da; bir varlık neden o şekilde oluyor da başka şekilde olmuyor sorusunun açıklaması, buna bir kesinlik verecek nokta olarak dayanağı Tanrı’da bulursunuz (mesela Gazali yahut Bonaventura). Ayrıca bir sistemin, gerek varlık gerek bilgi sistemi olsun, tek bir dayanağı olacak da tüm devinim ondan kaynaklanacak yahut bu devinimi yegane tanımlayacak tek o dayanak olacak diye bir kaide de yok. Mesela böyle bir anlayışa göre, İslam metafiziğindeki melekler ve diğer oluş-bozuluşun meydana getiricileri aslında farklı farklı formlarda tanrının iradesi ve salt istemesi olarak düşünülebilir de (mesela İbn-i Sina yahut Farabi).

   Buraya kadar olan kısımda felsefe tarihinde daha çok analitik filozof denen arkadaşların neden öyle adlandırıldığını biraz anlattım. Çünkü analiz ve tanım, felsefe yapmanın biçimlerinden biri. Burada olan kabaca, filozofların içine doğdukları dünyanın anlamlandırma sistemi içerisindeki birbiriyle koşullu bağlanmış önermelerin yüklemleri ya da birkaç yüklemleme arasındaki ilişkiyle oynamak. Burada bir metafor kullanmak gerekirse; her tarihsel dönemin bir ruhu olduğunu kabul edelim, filozoflar da psikolog olsun. Bu tarihsel dönemlerin ruhları o kadar sıkılıyor ki filozoflara gelip kırmızı koltuğa uzanıp dertlerini anlatıyorlar, filozof da not falan alıyor. Terapi yapacak ona göre. Başka bir felsefe yapma metodu daha var ki o şekilde ağırlıklı felsefe yapanlara kıta filozofu deniyor. Bu isimlendirme aslında biz felsefe tarihi kitaplarına yazıp anlatımı kolaylaştıralım diye var ama yine de bizim Türkçeye de sirayet eden ve bana burada lazım olan bir anlamı daha var. Bu felsefe yapma türü aslında bilimsel devrimden sonra felsefeye verilen yalnızca tanım yapma ve mantıksal çelişkileri giderme görevine itiraz olarak ortaya çıktı gibi düşünülebilir. Oysa insan doğası bu filozoflara göre (kıtacılara göre) “baktım, deneyimledim, aklın süzgecinden geçirdim; o halde P ise Q” değildir yalnızca. Bu filozofların diğerleriyle ortak olan iki özelliği var: Birincisi sözcükleri kullanarak bir şeyleri gösteriyorlar, ikincisi ise yine bahsettiğim bağlamda baya sistematik ve analitik şekilde aslında insan doğasını bir dayanak üzerine tasvir ediyorlar. Mesela insan doğasında maddeyi aslında sevgilimize sarıldığımızda meydana gelen his yardımıyla anlamaya çalışmak (heidegger) yahut aklın hiçbir şekilde özgürlüğe yer vermeyen doğasından ötürü insanın özündeki başka bir şeye bu yetiyi yegane olarak yerleştirmek ve onu buna yazgılı kılmak bu metodlardan bazıları (Sartre). Felsefe yapmanın bu tip bir yolu da vardır ve çok da keyiflidir.

   Buraya kadar da, aslında felsefe dediğimizde onu diğer anlamlandırma ve araştırma faaliyetlerinden nasıl ayrıştırabileceğimize dair doneler sundum. Yazdıklarımdan yakalanması gereken iki esas nokta vardır:

1- Felsefe insanı dayanak alır ve başka da hiçbir şeye gönderme yapmaz. Eğer bu şekilde olmazsa, felsefe tarihindeki iki kadim problemle karşılaşılır: Ya meşruiyet problemi yaşanır ve Tanrı’sız sistem kuramazsınız, ya da düalizmin pençesine düşersiniz.

2- Son derece sistematik ve tutarlıdır. Yani, bir temel önermeden diğerine geçiş zorunludur. Burada filozofa ya da düşünen her kimse ona kalan şey, kelimelerin anlamlarını deneyimle doldurmaktır. O yüzden mesela çocuklar felsefe yapamaz yahut bir yaşa kadar siyaset felsefesini anlamazsınız. Heidegger de çok güzel söyler: “Felsefe yapılmaz, yaşanır.”. Genelde bu sözü dandik entel arkadaşlardan duymayı beklerdik ama Heidegger deyince havalı oluyor.

   Şimdi gelelim esas noktaya: Felsefe nasıl yapılmıyor? Aslında nasıl yapıldığını yahut ne olduğunu anlattıktan sonra hem başlıktaki soru hem de bu soru açıklığa kavuştu. Öyleyse:

1- İnsandan başka bir şeye göndermede bulunacaksınız (bu rasyonel [akılsal] olmama demektir).

2- Sistematik yahut tutarlı olma gayesi taşımayacaksınız.

   Eh nihayetinde şuraya gelmiş bulunmaktayız: Öyleyse bir filozof olmak demek, öncelikle gerçekten sağlam bir düşünce tarihi bilgisine sahip olmak demektir. Sonra da bulunduğunuz konumda düşünce tarihine bakışınızdan kaynaklı kendinizi nereye konumlandırıyorsunuz? Gerek insan olarak gerek millet yahut coğrafya olarak. Onu da çok iyi bilmeniz gerekiyor çünkü ne söyleyecekseniz yahut ne düşünecekseniz orayla alakalı olacak. Bu da şuna aslında zorunlu olarak neden olacak (ki tam da bu sebepten ötürü sizin fikirleriniz filozoflarınki yanında neredeyse bir hiç), ne söylediyseniz onu ilk dayanağınıza kadar “neden?” diye sora sora ve tatmin edici cevaplar ala ala götürebilmeniz gerekiyor. Ancak burada akademici bir şüpheyle karşılaşma riski de var. Bunlar henüz felsefenin ne olduğunu anlamamış çocuk zihniyetli arkadaşlardır ve genelde “ama bunu genelleyemeyiz” ya da “ama bunu kanıtlayamayız, bilemeyiz, emin olamayız” gibi söylemlerle görünüme gelirler. Bunları ciddiye almayın. Çünkü menon diye bir diyalog var, felsefe yapılacaksa oradan başlamak lazım: “Aradığın şeyi bilmiyorsan, o şeyi nasıl arayabilirsin? Eğer biliyorsan da aramana neden gerek oluyor?”. Bu sözün zihninizde yarattığı karmaşayı çözmeniz kolay değildir. Ancak aşırı şüpheci akademicilerin şüphenin en sadık yar olması yahut kanıtlamanın en güvenilir liman olması konusundaki aşırı temelsiz ve dandik felsefe yapma yöntemlerinden bin kat daha iyidir.

   Gelelim size. Bir kere “ah şu akp gitse ne rahat edicez” bir fikir değildir. Ya da “komünizm gelse çok harika olur” gibi bir siyaset felsefesi de olmaz. Komünist Manifesto da felsefi bir metin değildir. “Tanrı varsa Afrika’daki çocuklar neden ölüyor?” diye de felsefe yapmış olmazsınız. “Yemeği beğenmedim” de bir fikir değildir. “Bence tohumlarımızı dışarıdan almak mantıklı değil” demek de bir fikir değildir. Bunlar başka şeylerdir. Bunlar değersizdir demiyorum; bunlar başka şeylerdir. Felsefeden başka her şey olmaya müsait söylemlerdir bunlar. Bu söylemlerde bulunan kişilere bunları söyleten düşünceleri doğru/yanlış olabilir. Ancak o da felsefe değildir. Herhangi bir sosyal medya sayfasında felsefe adını taşıyan bir sayfanın gönderilerinde bolca bulabileceğiniz edebi sözler de felsefe değildir. Hatta bir edebi söylem ne kadar felsefe olma iddiasındaysa o kadar kendine ihanet ediyor demektir. Yahut bir din, ne kadar felsefi yönünün ağır bastığını iddia ediyorsa, o kadar kendini değersizleştiriyor demektir. Bu, saydığım felsefe dışındaki diğer şeylerin değersiz olduğu anlamına gelmez. Lakin şu anlama kesinlikle gelir: Bu yazı bağlamında felsefe dışında hangi söylemde bulunursanız bulunun, o söylem en fazla iki defa “neden?” sorusuna dayanabilir. Lakin bir filozof o “neden” sorularını öyle açımlar ve sürdürür ki kitaplarını hava atmak için alıp rafınızın baş köşesine koyarsınız. O yüzden sizin fikirlerinizin filozoflara nazaran hiçbir kıymeti yok. Çünkü fikir sandığınız şeyleriniz fikir bile değil aslında. Size daha kötüsünü de söyleyim; eğer bu yazıda söylediklerime itiraz edecek olursanız yine felsefe yapmanız gerekecek ve inanın bana ta Platon’a kadar gidip yine dediğime geleceksiniz. Sevaba girmiş olurum fena mı? Sevgiler.

[sokratesinizinde]

Çocuk ve Toplum Baskısı

İnsan yaşamı boyunca toplum baskısına maruz kalmıştır. Bundan dolayı insanlarda mutsuzluk, memnuniyetsizlik, halsizlik, hırçınlık ve daha birçok mental rahatsızlık -çöküş- ortaya çıkmıştır. Toplum baskısının temelinde ne yatar? Bunu ne besler?

Çocukluğumuzdan beri maruz kaldığımız toplum baskısının temelini aile atar. ebeveynler çocukları daha doğmadan plan yapmaya başlarlar. Bu iyi bir şeymiş gibi gözükse bile iyi bir şey değildir. Bir çocuk kendi kararlarını kendisi almalıdır. Her kararına ailesi karışırsa ve onun yerine kararı onlar alırsa çocuk gelişemez. İleride hangi mesleği yaparsa yapsın, çok bilgili dahi olsa kendi başına karar alamaz. çocukların ileriki yaşamlarında cesaretli olabilmeleri için fazla müdahale etmeden karar vermelerinde yardımcı olmalıyız. Bazı aileler var ki çocukları için kafalarında kurdukları gelecekleri çocukları istemese bile baskı kurarak uygulamaya çalışıyorlar. Bu şekilde yetişen çocuklar doğal olarak daha çok toplum baskısına maruz kalıyorlar. Çevrelerinden aldıkları eleştirileri kafalarına fazlasıyla takıyorlar. Bu baskılarla bir çocuğun gülüşünü solduruyoruz ve yaşı büyüdükçe somurtkan, sinirli, mutsuz bireyler yetiştiriyoruz. Bu bireyler kendilerini yeterli bulamamakla birlikte yaptıkları işi genelde kendileri için değil, çevrelerinden 'aferin', 'tebrikler' lafını duymak için yapıyorlar. Çocukken kardeşleriyle kıyaslanan, komşu çocuklarıyla, sınıf arkadaşlarıyla, akrabalarının çocuklarıyla kıyaslanan çocuklar hangi imkana sahip olurlarsa olsunlar, ne kadar başarılı olurlarsa olsunlar kendilerini yeterli görmüyorlar ve bundan dolayı içlerinde gereksiz bir hırs oluşuyor. Bu hırs hem onlara hem çevrelerine zarar veriyor. Kısacası aile baskısı toplum baskısını besler.

Toplum baskısı, sosyal baskı ya da mahalle baskısı; aslının ne olduğu pek bilinmeyen, insanları bir şekilde etkisi altına almayı başarmış, kişilerin her davranışını kısıtlayan yazılı olmayan çoğu kez anlamsız kurallar bütünüdür.

Bu kurullara göre herkes aynı olmalı. Herkes aynı giyinmeli, aynı değer yargılara sahip olmalı... farklı olursanız suçlanırsınız, taşlanırsınız. Neden farklı olduğunuz umurlarında değildir. Direkt kurallara uymanız için zorlama yaparlar. Bu kuralları uygulayan insanlardan ne kadar kaçabilirsiniz bilmiyorum ama hepimizin yapması gereken şey bunu değiştirmek. Hepimizin hatası bu aslında. Herkes bunun ne kadar kötü olduğunu konuşuyor ama kimse değiştirmek için uğraşmıyor, çabalamıyor. Böyle bir girişimde bulunsa bile hemen pes ediyor. Pes etmeden, değişene kadar savaşmak gerekir. Oturduğunuz yerden bir şeyleri değiştiremezsiniz. Saygı çerçevesinde, herkesin değerlerine saygı duyarak değiştirilebilecek şeyler bunlar. Aslında değiştirmeye çalışırken de bunu yapmamız gerekiyor. Anahtar kelime saygı ve anlayış. Bu iki kavramı kafanızda tam oturttuğunuz sürece herkesi ve her şeyi değiştirmek mümkün. Aslında değiştirmekten kastım da şu, gidip komşunuzun düşüncelerini ve değerlerini kendinize göre vs. düzenlemek değil, bu kimsenin haddi değil bence. Benim değiştirmekten kastettiğim şey, komşunuza saygıyı öğretmek. Herkesin düşüncelerine ve değerlerine saygı duyması gerektiğini ve kimseye karışma gibi bir yetkisi olmadığını söylemeniz lazım. Toplum baskısı aslında saygısızlık olduğu için ortaya çıkıyor.

Çocuklar en kilit noktadır. Aslında toplumsal baskıyı azaltmak için saygılı ve düşünceli çocuklar yetiştirmemiz yeterli. Gelecek nesil onlar çünkü. Ne kadar saygılı ve düşüncelerinde özgür yetişirlerse topluma o kadar kârdır. Yetişkin insanların da yapması gereken tek şey anlayış ve saygı. Çocukları toplum baskısından uzak yetiştirmeliyiz. İstediklerini okumalı, istedikleri gibi geliştirmeliler kendilerini. Yetişkin olmak, çocuklara baskı kurabileceğimiz anlamına gelmiyor. Bu hakkı kimse bize vermiyor. Dünyayı çocuklar kurtaracak diye basit, klişe ama bir o kadar da anlamlı ve doğru bir söz var.

Dünyayı çocuklar kurtaracak...

[sokratesinizinde]

Zorlukların Üstesinden Gelme Uzmanı Olarak İnsanın, Refah Çağında Kaybettiği Yetilerinden Belki de En Mühimi: İletişim Üzerine

   Çağlar boyu, artık hangi türünü alırsanız alın, insan bir şekilde çevresel koşullarına ayak uydurup onun üstesinden gelmeyi başarmıştır. Gerek alet yaparak, gerek avlanma ve barınma stratejileri geliştirerek, gerek coğrafyayı ve iklimi gözlemleyip lehimize kullanarak, gerekse organize olarak bir şekilde kendini bu günlere getirmiştir. Biz bu tekniklerimizi pek çoğunu da günümüzde kullanıyoruz. Mesela kıyafetler yapıyoruz, peynir yapıyoruz, toplumsal sistemler geliştiriyoruz; evleniyoruz, eğitim sistemleri falan düzenliyoruz. İnsanın bu hayatta kalma stratejilerini şekillendirirken zihnini kullanışının birkaç farklı türü var. Bu yazıda, aklı (yahut zihni) kullanmanın yollarından rasyonel metodun, diğer tüm metodların üzerinde olduğu; spesifik olarak konumuz olduğundan iletişim kategorisinde çok ciddi modern problemlerimizin olduğu ve bu problemlerin yalnızca aklın rasyonel kullanımıyla çözülebileceği savlanacaktır.

   Eğer insan doğası yahut onun herhangi bir hassası (parçası, kısmı) hakkında konuşuluyorsa bir felsefi deneme için doğa durumuna dönme denemesi yapmak kaçınılmaz gibi. Bu elbette elimize zaman kavramından kaynaklı bir paradoks da veriyor. Lakin zaten felsefeye aşina olacaklar iyi bilecektir, bir paradoks ortaya çıkarmadan herhangi bir felsefi problemi tartışamazsınız. İyi ki de tartışamazsınız. Yoksa Platon’dan başka filozof okumuyor olurduk. Öyleyse kendimizi şöyle ağaçlara, ormana, yeşilliğe bıraktığımızı bir düşünelim. Üzerimizde yapraktan etekler falan var. Çadırlarımız var belki. Kabilemiz var. Etlerimizi tuza yatırdığımız mahzenlerimiz var. Burada muhtemelen alıştığımızın çok çok dışında sosyal kurallar geçerli olacak lakin konumuz bu yazıda onlar değil. Mesela insanların rastgele çiftleşmeleri ve doğumların kutlamalarla yapılması gibi. Bu yazılık bence şu daha önemli: Herkes bir arada. Birisine seslendiğinizde sizi duyabileceğini biliyorsunuz. Çok iyi anlaşmanız lazım öyle ki av yahut herhangi bir dış tehdit durumunda ortak ve hızlı bir karar almalısınız. Bunun için bir nebze soyut düşünebilme ve strateji geliştirme beceriniz olmalı. Öte yandan şu faktör de var, bu durumun pratik faydaları bir yana, psikoloji dersinde bize anlatılan bir deney vardı: Annesi bebeğe tepki vermediğinde bebek ağlıyordu. Bundan daha bariz bir şekilde birbirimizle yüz yüze iletişim kurmamız gerektiğini anlatan bir veri olabilir mi?

   Şimdi sizi o ormandan kabileden alıp hadi bir Çerkes köyüne götüreyim. Yahut şu Amiş köylerine de gidebiliriz fark etmez. Burada insanlar nasıl organize oluyorlar diye baksak aslında hemen hemen aynı yapıyı görürüz. Sadece daha başarılı bir iş bölümü yapıldığından bugün alışık olduğumuz toplumsal ciddiyet rollerine daha yakın yapılanmalara rastlayabiliriz. Yine çiftleşmeler oluyor ancak birtakım kurallar oturtulmuş bu sefer. Mesela eşlerin birbirini seçimi çeşitli organizasyonlarla oluyor. Bu vesileyle geçen aklıma gelen bir sözü de paylaşayım (benim sözüm bu, patentini isterim): Düğünler en son gelin ve damat içindir. Başka ne var sonra? Muhtemelen her akşam ateş yakma ve dans etme etkinlikleri var. Birbirlerine anlattıkları hikayeler var. Belki aylık, birkaç aylık, yıllık bayramları var. Festivalleri var. Birkaç köy birleşerek etkinlik yaptıkları ve gençlerin birbirini tanımasına ortam yarattıkları yarışmaları var. Bizde de efsane cuma indirimleri günü falan var. Süper toplumuz.

   Buraya kadar, insan doğasına ilişkin antropolojik ve psikolojik birtakım temel tahliller yapıldı ve bunlardan yola çıkarak insan doğası hakkında bir şeyler söylemek istiyorum nihayet: O gözlere bakılacak ve o kulaklar ses duyacak kardeşim. Tabi çok büyük eksiklikler ve benim bu yazıda da ele alamayacağım daha bir sürü antropolojik - psikolojik temelim var. Mesela insanların bir topluluk oluşturduğunda bir büyücüye, belki şamana, sonra topluluklarına uygun düşecek bir tanrıya, sonra da ortak düşman belleyebilecekleri başka tanrılara ihtiyaçları olduğundan, bu tanrıların da mutlaka o topluluktan önce bir husumetinin bulunmasının gerektiğinden hiç bahsetmedim. Bunlara da ihtiyacımız var, bunlarsız asla yapamayız. Bunlarsız düşünemeyiz de. Bugün de topluluğumuzu kurarken, isterseniz lisede ülkücü olun isterseniz halk evine gidip polise taş atın falan, bu bahsettiğim düşünme kalıpları içerisinde kendinizi bir hikayede konumlandırırsınız. Başka hiçbir şansınız yoktur; çünkü aksini yaptığınız an, artık oyun biter. Bir korku filminin gerçek olmadığının devamlı bilincinde olarak o filmi izlemeye devam edemezsiniz. İlk başlarda kulağa kötü geliyor, aslında kötü olduğunu söylemeden de geçemem bir bakıma çünkü ben eskisi gibi o çocuksu korkuyu, karanlıkta cinlerden perilerden kaçmayı falan çok özlüyorum; lakin bir sıkıntıyı atlıyoruz ve bu aşırı ciddi: Çocuğun şeytan var diye karanlığa gitmemesi çok büyük bir faydayı önlemez yüksek ihtimal; lakin ülkücüler ya da solcular kenarda oynayacak diye yurttaşlarımızın önemli işleri görülemeyecekse bu epeyi büyük bir problemdir. Ülkücülerin ağır görünümlerine bakarak kampüslerde bağırmaktan daha olgun davranışlar sergilemelerini ve solcuların da entelektüel görünümlerinin arkasında ciddi bir Marx okuması ve bilimsel tavır yatmasını beklerdim. 

   Bu yazı sağ sol eleştirisi değil ama, fazla dağıtmadan konuya dönüp bir şekilde ilk paragraflarda kullandığım “aklın rasyonel edimi” deyişini açımlamak istiyorum. Buraya kadar o sağlı sollu bölümde ise, insanın her daim bir hikayeye, ortaklaşa birileriyle sarılmaya ihtiyacı vardır dedim özetle. Şimdi anahtar kavramım olarak usun (aklın) rasyonel edimi ise burada şöyle ortaya çıkıyor: Herhangi bir önkabule “Neden?” diye sorarak yaklaşır. Aslında bundan sonra felsefenin en temel ve en zor problemi geliyor ne var ki onu bu yazıda elbette ele alamam: “Neden?” sorusuna verilen cevabın doğruluğu nasıl denetlenir? (Menon Paradoksu). Bu yazılık, rasyonel edimin nasıl bir faaliyet olduğunun birkaç cümlelik somut anlatımıyla yetinmek zorundayız ve aslında bu da yeterli. Bunu yapmak da korkunç basit; korkunç çünkü kimse yapmıyor neredeyse. Basit çünkü herkes yapabilir. Biz antropolojik temelleri belirlediğimiz kısımda şu ögeleri vurgulamıştık:

1- Bir arada olunacak.

2- Yüz yüze bakılacak.

3- Ortak bir amaç olacak ve bu amacın zihinlerdeki tasarısı olabildiğince ortak olacak ki, iletişim bu tasarının yapıtaşlarını niteleyecek sembollerle (sesli imgeler [sözcük] yahut görgül edimler [ jest mimik ve yazı]) sağlanabilsin. Tıpkı oyun oynayan iki çocuğun ikide bir o karakter yükleyip kişileştirdikleri oyuncakları hakkında oyun arkadaşlarına dönütler vermesi gibi.

   Şimdi eğer aklınızın o rasyonel yanı azcık çalışıyorsa hemen şunu demenizi beklerim: E yapalım abi o zaman bunları. Mesela arkadaşlarımızla yüz yüze buluşalım. Ortak bir hayat amacı bulalım. O amaç uğruna birlikte yürüyelim. Karşı cinsimizle tanışabileceğimiz ortamlar tasarlayalım vs. Şimdi böyle yazınca “abi çok mantıklı” deniyor. Evet mantıklı hem de kelimenin tam teknik anlamıyla çünkü mantık zaten benim dediğim o usun rasyonel ediminin bir fonksiyonu. Ama sıkıntısı şu; burada korku filminden korkma ihtiyacı duyan oyun bağımlısı yanımıza hitap eden hiçbir şey yok. Yani siz hiçbir şekilde karşı cinsinize gidip “Şey selam bizim çiftleşmemiz lazım sence de çok mantıklı değil mi?” diyemezsiniz. Yahut “Arkadaşlar hadi hemen şimdi bir hayat amacı bulup ona çabalıyoruz tamam mı?” diyerek kendinize bahsettiğim gibi bir ortam da yaratamazsınız. Benim gibi şanslı bir ruh hastasıysanız ve çevrenizde size eşlik edecek diğer ruh hastaları varsa olur bu. O halde yazımızı felsefi bir deneme haline getirecek ve pek çok insanı gıcık edecek paradoksa da ulaştık: Ülkücü olunca olmuyor, solcu olunca hiç olmuyor, rasyonel olunca da olmuyor. Yahu ne yapalım o zaman?

   Burada ben elbette rasyonel olma taraftarıyım. Çünkü diğer alternatiflerden çok daha sağlıklı ve bence insana daha yakışan bir tarzdır. Artık biraz eğlenceden feragat edicez yapıcak bişey yok bu noktada. Siz de koca koca adamlar oldunuz karanlıkta şeytan çıkıp beni yer diye korkmayın artık canım. O halde hadi kendimizi sıradanlaştıralım ve bu sıradanlıkta mutlu olmayı öğrenelim çünkü sosyal medyanın gösterdiği gibi her gününüzün muhteşem ve her anınızın mutlu olma ihtimali yok. Öyleyse:

1- Kendinize bir kıraathane yahut oyun alanı belirleyin. Orada arkadaşlarınızla düzenli olarak buluşun.

2- Eğer iş adamıysanız kapatın dükkanı gidin bahçeli bir ev alın, kazın durun. Bırakın şu büyüyüp küçükleri yutma oyununu. Ne hale getirdiniz dünyayı.

3- Muhtemelen iş adamı değilsiniz. Bırakın şu ben en harika okullara gidicem en başarılı ben olucam erasmus yapıcam 150k takipçim olucak hepinizden iyiyim sevdalarını. Çevrenizde üç dört samimi dostunuz olsun. Karşınızdaki insanın gözünün içine bakıp ona “Merhaba” demenin değerini keşfedin. Onun da bir hikayesinin olduğunu, sizin küçük kafanızdaki küçük hikayenin bir parçası olmadığını öğrenin. İnsanları araç olarak değil, amaç olarak görün. Hayatınızı küçültün ve önemsizleştirin. Sıradanlaştırın.

4- Sorunlarınız evinizin önündedir. Arka balkondan kulak misafiri olduğunuz sıkıntılar gerçekten size ait değildir. Önce evinizin önünü süpürün. Eğer yaşadığınız yerde mutsuz bir çocuk varsa, umutsuz bir genç varsa, onu bir dert edinmeyi öğrenin ve bunu çözmeye uğraşın. O çocuğun mutsuzluğu elbette nedensel bir silsileyi takip ettiğinde seni benim yazımın bahsetiği meselelere getirecek. Ama onu sen bu dediğim şeyi yaptığında konuşuruz ve konuşmamız da gerekir zaten.

   Bütün bu anlattıklarımızı bir sonuca bağlayalım. Biz, epey uzun süreli bir evrimsel geçmişe sahibiz ve bu geçmişimizin getirdiği birtakım sosyal ihtiyaçlarımız var. Bu ihtiyaçlarımızın ne yazık ki karşılanmadığı, çünkü bunları karşılama metodlarımızın bize kasıtlı olarak unutturulduğu bir çağda yaşıyoruz. Bu metodları tekrar “doğurmak”, rasyonel us edimiyle bizim elimizdedir. Öncelikle iletişim kurmak ve duygularımızın farkında olmak gelir. Eğer duygularımız üzerinde söz sahibi olmazsak, duygularımız çeşitli çıkar mecraları yahut toplumun diğer us edimleri tarafından organize edilen oluşumları bizi kendi lehine kullanmaya yoğuracaktır. Bu da doyumsuz, mutsuz ve çok büyük oranda çeteleşmeci, ötekileştirici, düşmanca bir tavır takınan güruhlar yaratır. Çevrenize bakın ve kalbinizin sesini dinleyin(!). İnsanlara değer verin. Onlar olmadan bir hikaye kurgulamayın. Yoksa hepsini, sizin senaryonuzu oynamak zorunda olan figüranlar olarak görürsünüz ve beklentilerinizi yerine getirmediklerinde onlara savaş açarsınız. Mutlu olmak zor değil. Sağlıcakla kalın.

[sokratesinizinde]

Felsefeyle İlgilenmek Size Bunu Kazandırdıysa, Anlamışsınız Demektir

   Değerli arkadaşlarım, bu yazı ayrıca bir itiraf yazısıdır da. Ben burada hepiniz adına doğamıza yamanmış benliğimizin çirkin yanını ortaya sunacağım. Bu yazıyı, bütün İtiraflar’ın şahı olan eseri yazan Aziz Augustinus’a atfediyorum. Umarım, en azından Tanrı’dan bağışlanma dilemede onun kadar aciz kalırız.

   Son cümle kafanızı karıştırmış olabilir orada İtiraflar’ın felsefe tarihindeki yerine ve Augustinus’un kitaptaki üslubuna bir gönderme yaptım, çok mühim değil. Bu yazıda itiraf edeceğim şey, benim gibi düşünmeyen birine hemen aptal gözüyle bakıyor olmam. Bir anlık yahut epey uzunca bir süre, bu düşünce geliveriyor işte, durduramıyorum. Bazen önleyebiliyorum; geldiğinde onu susturup, tam bir entelektüelin yapması gerektiği gibi onu objektif bir şekilde dinleyebiliyor ve değerlendirebiliyorum. Lakin çoğu zaman böyle olmuyor. Ona aptal demek beni o kadar konforlu hissettiriyor ki... Yani, kendi zihnim, şampuan şişeleri ve ben, birlikte bütün dünyadaki en haklı ve hiçbir ekstra araştırma yapmasına gerek olmayan kişi oluveriyoruz. Ne zavallıca. Ve ben çok iyi biliyorum sadece ben yapmıyorum bunu. İşte felsefe eğitimi bu bağlamda şuna yarar arkadaşlar: Bir başka fikre ne derece açık olabiliyoruz? Çünkü felsefe, tamamen, bildiklerimizi kendi isteğimizle, hakikate ulaşma gayesiyle askıya alma işinden başka hiçbir şey değildir. Yani akademik olarak elbette teknik anlamları vardır ama esas değeri ve güzelliği, asıl insana yakışan yanı budur. Hem de felsefe tarihi yazımlarında onun özünü oluşturması bakımından bu gayesi vurgulanarak Thales ve Anaksimandros arasındaki mesele vurgulanır: Thales yedi bilgeden biridir ve Anaksimandros, onun Arkhe sorusuna ve Dünya’nın şekliyle ilgili verdiği yanıtlara, ALTINI DOLDURARAK karşı çıkmıştır. Ankara Üniversitesinden kıymetli hocam Ömer Faik ANLI bu meseleyi şöyle anlatırdı: “Şu an en itibar ettiğiniz gelmiş geçmiş 10 kişiyi aklınıza getirin, o dönemin insanları için Thales mutlaka ilk üçteydi ve muhtemelen de ilk sıradaydı. Hem de yaşayan bir figür olarak. İşte Anaksimandros’un itirazı ve bu itirazını temellendirmesi olgusu bu bağlamda anlaşılmalıdır.”.

   Hoca doğru söylüyor, yani biz bugün bile yapamıyoruz bunu Türkiye olarak. Babamız haklı olabiliyor, İslam alimleri haklı olabiliyor, bazı üniversite hocaları yahut abilerimiz, ablalarımız haklı olabiliyor vs. Bunlara da ihtiyacımız var zannediyorum, çünkü her şeyi Anaksimandros gibi sorguladığımızı düşünürsek gerçekten toplu halde kalmamız mümkün değil. Yani insan, masada kendi gibi düşünen arkadaşlarıyla devamlı kendini haklı çıkarmadan, şampuan şişesi dışında birine haklı çıkmadan rahat edemiyor. Bu çevre ne kadar genişlerse o kadar iyi. Lakin kendilerinden bu performansı beklerdik ancak genelde böyle oluşumların bir abileri olur, bu abi karşıt fikri devamlı çürütür, onları parçalar, onları yener, ve hakikat bir kez daha sarsılmaz şekilde ortaya konmuş olur, ne kadar konforlu ah, Tanrı İngiltere’yi korusun... 

   Yine bi gönderme yaptım ama bunu açıklamayacağım, bu sefer siz araştırın. Şimdi ben, örneğin bir dini tartışmayı saçma buluyorum. Felsefe hakkında kafamda bir imge var ve bunun nedenleri de var. Lakin benim gibi düşünmeyen ve nedenleri de olanlar var. Ben bunları dinlesem de benim fikrim doğru geliyor. O kadar zorlanıyorum ki önyargılı olmamaya çalışırken. Birinin o konuda yeterince keskin düşünemediğine hükmetmemek için o kadar zorlanıyorum ki. Bir de ben felsefeci olduğumu zannediyorum. Mesela Türkiye’de çoğu felsefe dergisinin yaptığı işi beğenmiyorum. Ama onlar işlerini ciddiye alıyorlar ve onlara göre de felsefe o şekilde yapılıyor. Bunların boş işlerle uğraştıklarını düşünmemeye çalışırken çok zorlanıyorum. Mesela kadın cinayetleriyle uğraşan çeşitli oluşumların da çoğunlukla boş yaptığını düşünüyorum. İyi niyetliler ama o işler öyle değil, diyorum. Kibire bakar mısınız arkadaşlar? Bunları askıya alırken çok zorlanıyorum. Çünkü anlama ve hakikat şurada meydana geliyor: “Acaba bana ters gelen bu fikri, ne düşünerek, hangi ruh haliyle benimsedi acaba?” diye sorulduğunda. Bu mertebeye ulaşmak o derece zor bir şey ki, felsefe bunun antrenmanını yaptırır. Bütün bildiklerinizi bir kenara bırakırsınız, özellikle kahrolası Hegel’i okurken, ve yeniden artık o konu her neyse, onu ele alır, baştan inşa edersiniz. Konu da ne kadar temele inerse o kadar dalga geçilesi olur, çünkü zihnimiz en temel hakikatlerinin bile ne derece sallantıda olduğunu gördüğünde düştüğü dehşetle ancak dalga geçerek mücadele edebilir: Varlık, Var’mıdır? Burada “Var” sözcüğü varlığa ilişkin neyi imler? Fiil midir? Kipi nedir? Sıfatsa kendinden başka neyi niteler? Nesne alır mı? Alırsa neyi nesne edinir? (Parmenides - Heidegger)

   Size minik bir spoiler vereyim: Modern dünyanın parlak gerçeklik tablosu, o post-truth dedikleri dandirik şey, binlerce domino taşının uzaktan görünüşü gibidir. Yakına gelip bir fiske vurduğunuzda darmadağın olur gider. Hiçbir şey kalmaz ortada ve taşların gölgeleriyle kararttığı insan doğasının zavallı, günahkar, aciz ve ezik özü tüm gerçekliğiyle günyüzüne çıkıverir. Hepimiz ondan o derece korkuyoruz ki, aman bir dikkatsizliğimize gelir de filtresiz fotoğraf koyuveririz. Sevgiler.

[sokratesinizinde]

Kişinin kendini nerede konumlandırdığı üzerine

Bir insanın en saf hali, çocukken olan halidir. Belki de insanın bazen çocukluk özlemi bundan kaynaklanıyordur. İnsan büyüdükçe kirlenir, zehirlenir. En küçük toplum parçasından en büyük toplum parçasına kadar sürekli rol değiştirir. Aile, küçük bir toplumsal yapıdır. Bir insan ailesinin yanında çok iyi bir eş, iyi bir babayken çalıştığı kurumda sinirli bir patron, özgüvensiz bir çalışan gibi hissedebilir. Arkadaşlarımızın yanında bile kendimizi değiştiririz. Onlara göre de belki uysal ve sempatiğizdir. Peki, gerçek biz kim? Oluşturduğumuz kimliklere o kadar çok saklanıyoruz ki, bazen kim olduğumuzu unutuyoruz. Sahiden, gerçek olan biz kim? Rollerimize o kadar çok kaptırmışız ki kendimizi, kim olduğumuzu unutur hale gelmişiz. Kendimizi sürekli bir yerlere ait hissetmek için büründüğümüz kimlikler farkında olmadan gerçek kimliğimiz olmuş. Sorguladığımız zaman içinden çıkamadığımız bir durum bu. Carl Jung, tehlike insanların personalarıyla özdeşleşmesidir der.

Persona, rollerimize verilen isimdir.

Persona, bireyin gerçek doğasını gizlemek için tasarlanmıştır. Birilerine kendimizi kabul ettirmek için veya insanların ne düşündüğünü fazla önemsediğimiz için hemen personalarımıza bürünürüz. Kendimizi rollerimize fazlasıyla kaptırmak, gerçek kişiliğimizi unutmamıza sebep olur. Kim olduğumuzu unutacak hale geldiğimiz gibi kendimizi sürekli olmadığımız gibi tanıtmak zorunda kalırız. İnsanlar bundan dolayı sürekli çocukluklarına özlem duyarlar. Çocukken belli rollere ve belli kalıplara girmek zorunda kalmayız. Aslında dürüstlük kavramı insanlar geliştikçe ve büyüdükçe ortaya çıkmıştır. Çocuklar dürüst değildir, düşüncelerini saklamayı bilmez. Yalan da insan düşüncelerini saklamayı öğrendikçe ortaya çıkmıştır.

Bir insan, kendini rollerine mahkum etmemelidir. örneğin bir insan iş yerinde gereken rolünü yaptıktan sonra, iş hayatı dışında da bu rolünü sürdürmemeli. Yoksa bu rolle özdeşleşmeye başlar. Bundan dolayı, ben kimim sorusunu sormaya korkar ve bu sorunun cevabını ararken kaybolur. Roller hayatımızın her yerinde ama unutmayın ki belli roller için sevdiğiniz şeylerden vazgeçmek zorunda değilsiniz. Kendinizi rollerinizde kaybetmeyin.

[sokratesinizinde]

Felsefe ve Kadına Şiddet

   Sevgili dostlarım, bu yazıda felsefenin, ülkemizdeki özellikle kadına karşı şiddetin çözümünde ne gibi bir vasfa sahip olduğunu tartışma amacındayım. Eğer bu konuyu bir sosyolog yahut psikolog ele alıyor olsaydı benden çok farklı şekilde, lakin muhtemelen nicel olarak daha yetkin sayıda örnekle ele alacaktı. Ancak ben felsefeci olduğum için, mümkün olduğu kadar az somut örnekle lakin olabildiğince yerinde kavramlarla konuyu inceleyeceğim. 

   Rastgele mikrofon uzatıp “Sizce kadına şiddet nasıl biter?” diye sorduğumuzda muhtemelen yüksek oranda “Eğitimle.” gibi bir cevap alacağız. Bundan başka “Cezaların arttırılması.” ve “Kadınlar uzaklaştırma kararı aldığında bunun daha ciddi bir uygulamasının olması.” gibi cevaplar da gelecektir. Son ikisi direkt olarak felsefeyi ilgilendirmiyor; lakin ilk kavram tam olarak, ve yalnızca felsefenin alanıdır. Bu senaryoda gerçekliğe ve akla yatkın olarak mikrofon uzattığımız yurttaşlarımızın “eğitim” cevabını vermelerinin nedeni “insan” kavramının anlamıyladır. Şimdi, eğitim hakkında o halde kafamızda kabaca şöyle bir tasarım olduğunu kabul ediyorum; öyle ki cevap bu şekilde geldi: “İnsan bir bıçaktır ve ‘Eğitilmiş İnsan’ keskin bir bıçaktır.”. Dolayısıyla bileyleme işlemi de bu analojide eğitim ögesinin yerini tutuyor. Buraya kadar şu çıktı: İnsanı eğitmek gerekir, eğitmediğin zaman ondan istenmeyen davranışlar vuku bulur. Çok detaylı şekilde bu yazıda ele almak mümkün değildir ancak bu “istenmeyen davranış”ların geneline biz bir felsefe terimi olarak “Ahlaksızlık” adını veriyoruz.

   Yazımız bu noktada “insan”, “eğitim” ve “ahlak” kavramlarını bir bağlamda masaya yatırmış haldedir. Elbette konuyu dernekler yahut başka birtakım sosyal hareketlerinin yasama yahut yürütme organına baskı yapmasıyla sorunumuza çözüm bulma anlayışıyla ele alabilirdik. Lakin bu sefer kategorimiz felsefe olmazdı ve kavramsal çerçevesi eksik olurdu. O yüzden sanıyorum ki bu tarz konular pek çok farklı disiplinden sosyal bilimcilerin özverili çalışmalarıyla bir memlekette halledilebilmeye müsait olacak kadar kavramsal düzeye taşınabilir. Ama şimdi bu şekilde bir kavramsallaştırma Türkiye’de ve Türkçede yoktur. Bu sebeple ne yazık ki gerek feministler gerek başka kadına şiddeti önleme hareketleri çok da verimli olamamaktadırlar. Onların çabaları ancak kadına zarar vermeyi kendine hak gören hasta zihinli, bu yazı bağlamında eğitimsiz insanların mizahlarına konu olmakta ve durumu daha da kötüleştirmekten başka işe yaramamaktadır. Dilerdim ki söz konusu hareketler biraz daha ciddiyetle çalışsalardı da şampuan reklamı çekecek kişilerin dışında da birilerinin hayatına dokunsalardı.

   Şimdi kendi işimize dönecek olursak, ileride daha teknik ve daha detaylı olarak ele almayı planladığım bu “insan”, “ahlak” ve “eğitim” kavramlarından bu yazı için kritik ve özsel olanı “eğitim”. Bahsettiğim somut örneklerden birine acziyetle sarılmak durumundayım ve bir adamın, boşanmak isteyen eşini öldürürken ne düşündüğünü tasarlıyorum: Karısını başka bir adamın yatağında hayal ediyor ve bu durum o kadar kötü ki, kurtulmasının tek yolu, bu kötü durumun nesnesi olan karısını ortadan kaldırması. Çünkü daha sonradan “Çok seviyordum, ondan öldürdüm.” diyorlar. Bu bir bahane değildir, eğitimsizliğin farklı farklı görüngüye gelişidir ve aşağılıktır. Bu aşağılık eğitimsizlere iyi halden indirim veren hakimler de en az bunlar kadar aşağılık ve eğitimsizdir. Şimdi bir başka görüngü olarak diğer örneğimi de tasarlayayım: Bir erkek kendini o kadar üstün görüyor ki, kadının onu reddetmesi yahut terk etmesi erkeğin zavallı narsistik varoluşunun mutlak tehdidi olarak yorumlanıyor ve tek çözüm söz konusu tehdidin varoluşunun ortadan kaldırılması oluyor. Çünkü bu zavallı acınası narsist eğitimsiz insanlar sonra “Beni terk etmeye cüret ettiği için öldürdüm.” diyorlar.

   Yazının bu noktasına kadar bol bol kavramsallaştırma yapıldı ve problem sahası açıldı. Sonuç bölümünde ise “eğitim” kavramının tanımlanmış ögelerinden, kendisi çıkarsanmaya çalışılacak. Önceki paragrafta verdiğim iki örnekte ortak olan, erkeklerin birtakım ciddi duygular hissetmesi. Spesifik olarak ilkinde kıskançlık, diğerinde narsistik bir kibir ve buna bağlı öfke. Bu iki zihniyetteki kadın ve erkek algısı önemli lakin bu yazının konusu değil. Kadın ve erkek algısı, bu duyguların meydana çıkmasına neden olan unsurlar (imgeler). İlki için, kadın korunması gereken bir namus; ikinci için bir eril güç göstergesi, ne kadar çok ve hizmetkarsa o kadar iyi. Bu imgelerin tasarlanışı olarak eğitim, bir başka yazıda ele alınacak. Bu yazının sonuç bölümü olarak eğitim ise şuna dikkat çekecek: Duygularımızla ne yapıyoruz? Yani kıskanınca ne yapıyoruz? Yoksa kıskanmak tamamen tü kaka bir şey midir? Onun doğası nedir? Bu his, nasıl bir davranışla kendini açığa vurur? Eğer söz konusu eğitimse, buraya kadar açıktır ki eğitim; duygularımızla ne yapacağımızı tahsis eder. Buna terbiye yahut adab-ı muaşeret deniyor. Bu yazıda ise, kendini tutabilme formuyla karşımıza çıktı. Yani sanki duyguların bize gelmesini engelleyemiyoruz ancak kendimizi tutmak elimizde olan bir şey gibi kabul edildi. Ne var ki bu soruşturmalar yazının konusu değildir. Burada sadece problem kavramsal olarak incelenmeye müsait hale gelecek şekilde gün yüzüne çıkarıldı ve yeni araştırma sahalarına imkan sağlandı. Umarım ülkemizdeki iyi sosyal bilimci adayı meslektaşlarıma sosyal medyada anlamsız kampanyalar yürütmekten, kuru gürültü yapmaktan başka yollar olduğunu gösterir.

[sokratesinizinde]

Şu Dönemlerde Yitirdiğimiz En Büyük Hakikat: “Varlık, Var’dır; Var-olmayan, Yok’tur.” - Parmenides

   Her şeyi bu büyük bilgenin sözüyle başlatmakta herhangi bir beis görmüyorum. Bu kocaman öğretiyi bilmiyor olmakla değil, gördüğümüzde bize saçmalık gibi, dalga geçilesi bir şey gibi gelmesiyle kaybettik. Sonraları, insanoğlunun gelmiş geçmiş bu en büyük hakikatiyle dalga geçen zavallı kişi, neyle alay eder olmaz ki? Sevgili okuyucu, seni temin ederim nerede ne tatsızlık görülüyorsa önce Parmenides’in bu öğretisini, sonra da Sokrates’in “Kimse bildiği halde Kötü’yü meydana getirmez.” öğretisini unuttuğumuz için oluyor.

   O halde üzerime aldığım bu yükle, nasıl olur da Parmenides’in böylesine muhteşem bir hakikati dile getirmiş olduğunu burada göstermem gerekmekte. Post-Truth adlı dandik söylemi işittiğinizi zannediyorum. Yani gerek medya gerek toplumların kendini meydana getirmek üzere dayandıkları hikayelerinin yapısı, artık gerçekliği önden belirler olmuş diyor. Zaten Tanrı’yı öldürmüştük, hazır meydan da boşken biz onun yerine geçiverelim gibi bir şey yani. Hayatımda bu kadar ahmakça çok az şey duydum, size de nasip olmaz bence bol bol bu dandirik post-truth muhabbetlerini takip edip gülün. Gözümüzün önünde tarih yazılıyor, ileride kahkahayla gülünecek şeylerden şimdi makalelerde ciddiyetle bahsediyoruz. Platon da bu meseleyi anlatırken çocuklar için olan öğretici kitaplar mahiyetinde yazdığı diyaloglarından hepinizin bildiği Devlet adlı diyaloğunda mağara metaforunu kullanıyor. Sonra hem mektuplarında hem Parmenides diyaloğunda, hem de Yasalar’da bu yaptığı hareketle, yani kendiyle dalga geçer. Nietzsche de "Tanrı öldü" dedikten sonra aynısını kendi için yapıyor. Bir de John Locke’un boş levha muhabbetini bayıla bayıla lise felsefe kitaplarına koyarlar ya da konusu geçti mi hemen atlayıverirler ortaya ama, Locke’un aynı kitapta aslında zihnin kendinde bulunan yetilerini, yani nasıl aslında boş bir levha olmadığını anlatmaya çalıştığını bilmezler. Sonra biri çıkıp benim gibi bunları söylediğinde kızarlar “yahu ne güzel anlatıyorduk geldin bize ekstra iş çıkardın, şimdi senin yüzünden filozofu kendisinden okumamız gerekicek” diye.

   Bu konuların Parmenides’le bence en büyük alakası, bu dandik sosyal medya filozoflarının en sevdiği muhabbetlerin başında gelen etik hakkında konuşmaya başladıkları kısımda kuruluyor. Ben de büyük bilgenin “Varlık Var’dır” formunda bizimle paylaştığı hakikatini bu bağlamda anlayarak yazımın sonuç bölümünde kullanmak istiyorum: Siz aklınızı mı yitirdiniz? Nasıl olur da bir insan, ahlakın göreli olduğundan söz edebilir? Nasıl olur da ahlaki duygulanımların belirli şartlar tarafından tahsis edildiğini söylersiniz? Bir düşünce, nasıl bu kadar insanlığa hakaret olabilir? Biri köpeği arabanın arkasına bağlayıp sürükleyecek, sonra biz ona göreli diyeceğiz öyle mi? Neymiş efendim, aslında o adam bize de zarar verebileceği için ahlaken yanlış bulurmuşuz. Sonra, psikolojik durumunu bilmeden birinin, sokaktaki bir kadını öldürmesi hakkında ahlaki bir yargıya varamazmışız. Siz aklınızı mı kaçırdınız arkadaşlar? Felsefe konuları açıldığında bir de bunlar hakikaten felsefi bir şeyler tartışıyorlarmış gibi yapıp “ama bilemeyiz” demezler mi? Neyi bilemiyorsun pardon, insan mı değilsin? Sevgili üstadımız Aristoteles ne de güzel söylüyor keşke onları da öğrenseniz, ahmakça modern makaleler(!) okuyacağınıza: “Tanrı’yı sevmek ve ana babaya saygı duymak erdemden sayılmayacaksa üzerine konuşabileceğimiz ne kalır?”. Sonra Kant’ı da çok seviyor bu arkadaşlar: Mesela biri odamıza saklanıyor bizim, arkasından da eli bıçaklı biri gelip “buraya kaçan birini gördün mü” diye soruyor. Şimdi yalan söylemek etik(!) oldu, gördün mü? Aferin sana, ne kadar da akıllısın sen öyle. Kant bu örneği, ahlaki edimlerin duruma göre değişkenlik gösterebileceğini göstermek için değil, formal bir yasa olarak dile gelemeyeceğini söylemek için veriyor. Hem de ne manidardır bu örneği verdiği Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi kitabının ilk bölümüne “ben bu bölümü ahmaklar için yazıyorum çünkü etik konuşmayı böyle şeylerden bahsetmek falan sanıyorlar” diye başlıyor.

   Hiçbir filozofta hayvan öldürmenin, işkence etmenin, yalan söylemenin duruma göre değişkenlik gösterebileceği gibi ahmakça bir söylem göremezsiniz. Ne var ki hiçbir filozof, aynı şekilde yalan söylemeyip o kişinin ölümüne neden olmanız gerektiğini de söylemez. Onlar sadece “iyi ve kötü davranmanın” ne olduğunu sorup, gerek ontolojik gerek epistemolojik açıdan meseleyi ele alırlar. Çünkü bir insan, kendine ait kavramları tanımakla yükümlüdür. Ve siz insansanız, iyinin ve kötünün ne olduğunu bilirsiniz. Çünkü bir şeyi bilmiyorsanız, onu arayamazsınız da. Bütün filozoflar bize insan olmayı öğütleyip bizi insan yapacak yetilerimizi tanıtmaya çalışırken, felsefeyi böyle sanki herkesin ayrı bir fikri varmış gibi, nerede durduğu belli olmayan bir şeymiş gibi anlatmaktan daha büyük ihanet olabilir mi? Siz boşverin, samimiyetinizden bir şey kaybetmeyin. Onlar bilmiyor ama vicdanları gayet iyi biliyor.

[sokratesinizinde]

Felsefe Özlü Sözler ve Karamsar Tavırlar Sergileyip "Hadi eyvallah" Çekmek gibi Bir Şey Değildir. Peki Nedir?

Kavramları tanımlama işidir o. Bunu çok çeşitli yollarla yapar. Mesela Platon diyalogları kullanırken Sartre kurgusal anlatı formunu kullanır. Kimi zaman da Aristoteles gibi, kavramları direkt ne olduklarını tanımlayıp sistem içerisinde kullanan düz yazı formunda metinlerle karşılaşırsınız. Bunlardan hangisi olursa olsun, hepsinde olan, bir kavram tanımlama yahut araştırma işidir. O halde kavram nedir? Onu tanımlamaktan ne anlamalıyız?

Kavram sözcüğünü sıfırdan ele almak için Descartes'çı bir düalizm metodu kullanacağım ve evreni, varlığı, her şeyi, biz (bilinç yahut ruh, ego) ve biz olmayan (dışarısı - gerçeklik - nesneler dünyası) diye ayıracağım. Kavram burada, dış dünyanın zihnimizde oluşturduğu izlenimin adıdır. Buna isim vermemiz, diğer bütün isim vermeler gibi aynı amaca hizmet eder: İletişim kurmak. Yani toplumsal bir varlık olmak. Bu yazı bir giriş yazısı olduğu için, felsefede normalde asla yapılmaması gereken bir şeyi yapıp somut örnek vereceğim: Kavram, örneğin "bardak" yahut "kırmızılık" olabilir. Bunların bizim tarafımızdan tecrübe edilişi ortaktır ki görüleceği üzere bu nesnelerin de isimleri var. Ancak felsefe teker teker her kavramla uğraşmaz, onun kavramları belli başlıdır ve o kadardır, sayısı arttırılamaz. Bu teknik tartışmaya burda girmeyeceğim ama örneğin hiçbir filozofta bardağın detaylı tanımını bulamazsınız. Bulsanız bile bu tanımın yapılmasının amacı bardağın tarif edilmesi değil, "tarif" kavramının açımlanmasına yönelik metodik bir demonstrasyondur. Muhtemelen analitik bir modern filozof okuyorsunuzdur. Yani, bardak tarif edilmez ancak, bardak diye bir "ad" olmasının nasıl mümkün olduğu, zihnimizde nasıl yer ettiği, gerçek olup olmadığı, kurgusalsa gerçeklikle nasıl bir bağının olup olduğu gibi sorularla felsefe uğraşır. Bu problemin hangi açıdan ele alındığına, hangi kısmına odaklanıldığına bağlı olarak da problem felsefenin üç ana alt başlığına girer: Ontoloji, Epistemoloji ve Fenomenoloji (tartışmalıdır, kimi yalnız fenomenolojiye indirgerken kimi ontoloji ve epistemolojiyi bir kabul eder vb.).

Peki felsefe o halde, hangi kavramlarla uğraşır ve bunların tanımlanması demek, bu bağlamda ne anlama gelir? Bardak söz konusu olursa, örneğin, ne olduğundan bahsedilir. "O neden öyledir?" sorusu bizi az önce bahsettiğim üç alt başlığa yönlendirir. Bunlar, aslında felsefe denen koca labirentin üç ana giriş kapısıdır. Labirentin merkezinde de, tabiri caizse hakikat vardır (hayır Nietzsche nihilist değildir). Labirente girdikten sonra, karşımıza dönemeçler çıkar. Burada yol, deneyim yahut akıl gibi yine iki temel tartışmalı epistemolojik araç (sistem) yoluyla alınıyor diye düşünülebilir. Karşımıza duvar çıkması, yahut çıkmaz sokağa girmek ise, kavramları oluşturan ögeleri tanımlarken bir çelişki yarattık ve aynı terime karşıt imleri gösteren yüklemlemeler yaptık demektir. Örneğin bardağı tanımlarken, içine su doldurulabilen dediğimizi varsayalım: Lakin şişenin de içine su dolduruluyor? İşte bu, "su" ve "doldurmak" söz konusu olduğunda bu iki terimi zihnimizdeki (öyle kabul edelim) tecrübemize konu olan o bardak izlenimine yeterli düşmeyecek şekilde yaptığımız anlamına geliyor. Dolayısıyla başa dönüp, bardak ve şişeyi birbirinden ayıracak, güncel dilde dolaşımda olan başka terimler bulmamız gerekecek yahut; "su" ve "doldurmak" terimlerini başka bir şekilde tanımlayabilmek için onlara ilişkin başka bir kavram analizine kalkışacağız. Bu, kabul edilen varlık teorisine göre fraktal bir şekilde sonsuza kadar kavram analizine de gidebilir; hiçbir açıklamayı makul kabul etmeyen bir mistisizme de yönelebilir. Ama tabii oturup bardak için yapmıyoruz biz bunu.

Bardak diye bir şey su içmemiz için var. Bunun üzerinde anlaşsak iyi olur, tıpkı bütün araçlar gibi. Adalet, iyi, günah, din, tanrı, insan, kötü, doğru, yanlış gibi bardaktan hiç de daha az önemli olmayan kavramlarımız da var. Bunlar su içmekten biraz daha hayati öneme sahip çünkü su içebilmeniz için en azından toplu olmanız ve siz içerken size göz kulak olabilecek insanların olması gerekiyor. Şimdi neyse ki su içene yılan bile dokunmuyor ama başka bayağı sıkıntılı dertlerimiz var; mesela adalet, tanrı, iyi, kötü kavramlarımız bayağı karışık durumda. Bu vaziyette şunu düşünün, bir odaya girdiniz ve herkes nesneleri farklı isimlendiriyor. O halde bardak istediğinizde tesadüfen sizinle aynı dili konuşan birini bulamazsanız, en iyi ihtimalle susuzluktan ölürsünüz. En iyi ihtimal diyorum çünkü "bardak" sözcüğü, başka bir klan arasında en kutsal sayılana küfür olarak da kodlanmış olabilir. Adaleti, iyiyi, kötüyü ve tanrıyı da böyle kendinize göre tanımlarsanız; sevgili ülkenizi bok götürür. Siz susuzluktan nolur bi su verin diye kıvranırken; "su" sözcüğünün komik bir espri anlamında kodlandığı bir klan siz ölmek üzereyken her sayıklayışınızda kahkahalarla güler. Anladınız mı? Seve seve, ya da sevmeye sevmeye felsefe yapacaksınız. İster efendi efendi her şey yolundayken yapacaksınız; ister herkes birbirine girdiğinde, insanlar başka takımlı yahut başka renkten - partiden diye birbirini öldürdüğünde, tanrılar savaş emrettiği için ülkeler birbirine girdiğinde yapacaksınız.

Bu harekette, değerli arkadaşlarım ve meslektaşlarımla birlikte, ülkemizdeki bu inanılmaz ahmakça kavram kargaşasını elimizden geldiğince önlemeye çalışacak; hayata atılma evresinde kendi hayatının anlamını inşa eden değerli yurttaşlarımıza olabildiğince ince ve çeşitli, insana yakışır araçlar vermeye çalışacağız.

Sevgiyle kalın.

Ödev: Platon - Lysis