Sumaki
Sumak należy do rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae), z tej grupy w Polsce znane są z ogrodów jeszcze perukowce, natomiast ze sklepów spożywczych rodzaje takie jak mango, nanercz (znany pod nazwami orzeszki cashew, nerkowce) czy pistacje.
Gatunek sumak od dawna przeżywa podział i tak dobrze znany w Polsce perukowiec (Cotinus), kiedyś też należał do rodzaju Sumak (Rhus). Wszystkie sumaki znane z Afryki zostały natomiast przeniesione do rodzaju (Searsia). Od jakiegoś czasu rodzaj Sumak (Rhus) też został podzielny na kolejne dwa, Sumak (Rhus) oraz (Toxicodendron), który jeszcze nie doczekał się spolszczenia (w większości ogrodów botanicznych możemy jeszcze spotkać stare tabliczki). Opisze tu dwie grupy Sumak (Rhus) oraz (Toxicodendron).
Druga grupa charakteryzuje się wydzielaniem olejku składającego się pentadecylcatechol'u (jako podstawa pierścień benzenowy z dwiema grupami OH i resztą) zwany "urushiol". Związki te wywołują podrażnienie do silnej reakcji alergicznej u znacznej części populacji ludzi. Ta grupa roślin raczej nie nadaje się do parków i ogrodów, spotkać ją można tylko w ogrodach botanicznych czasami parkach przy placówkach badawczych. W krajach występowania takich jak USA uczy się dzieci jak rozpoznać zarówno młode rośliny (siewki) oraz dorosłe osobniki. Nazwy „trujący dąb” oraz „trujące bluszcz” są właśnie określeniem na ten gatunek (mimo że mylące). Należy jednak też uwzględnić to, że wiele z tych związków w odpowiedniej ilości stanowi lekarstwo np. na reumatyzm. Rośliny z tej grupy są pnączami (wtedy najczęściej posiadają liście trójlistkowe) lub krzewami – drzewami posiadając liście nieparzystopierzaste. Praktycznie wszystkie gatunki powinny wytrzymać nasz klimat.
Rodzaj Sumak zawiera również rośliny zawierające różnego typu olejki, ale tu możemy spotkać się ze związkami nie szkodliwymi dla ludzi. Z części gatunków można przyrządzać tzw. sumakową herbatę/lemoniadę, same zaś owoce są bogatym źródłem witaminy C. Ta grupa też jest znacznie bardziej dekoracyjna od grupy poprzedniej, która zazwyczaj posiada zielone owoce). Większość sumaków posiada liście nieparzystopierzaste (3 i więcej) ale są też gatunki takie jak Sumak cukrowy, sumak jajowaty (Rhus ovata), który jest rośliną zimozieloną (pytanie jak długo pozostanie w rodzaju sumak, która wedle zapowiedzi będzie ulegała dalszemu podziałowi).
Oba rodzaje mogą występować pod postacią drzew, krzewów i pnączy. Opisze tu gatunki spotykane popularnie w Polsce jak i te, które potencjalnie mogą jeszcze zostać sprowadzone do naszego kraju (lub mogą zostać bardziej rozpowszechnione) oraz te które spotykamy pod postacią inną niż żywe rośliny. Na końcu zamieszczę gatunki z rodzaju (Toxicodendron). Jak zwykle, dla obu rodzajów, opiszę gatunki w kolejności częstości ich występowania w Polsce.
Sumak octowiec, sumak odurzający (Rhus typhina)
Gatunek występujący w Ameryce północnej. Nazwa myląca, najprawdopodobniej ze względu na podobieństwo do grupy (Toxicodendron). Gatunek najczęściej spotykany w Polsce, ma status antropofitu zadomowionego. Roślina dwupienna a zatem aby cieszyć się dekoracyjnymi owocostanami powinien znaleźć się w pobliżu osobnik męski. Roślina ta żyje dość krótko, raczej pozostaje niewielkim krzewem ale można ją wyprowadzić do formy drzewkowatej nawet na do 5-6m. Roślina wytwarza bardzo silne odrośla korzeniowe, co może być problematyczne w małych ogrodach.
Owocostan sumaka octowca
Kwitnący okaz męski sumaka octowca, widoczne liczne odrosty korzeniowe
Męski kwiatostan sumaka octowca
Często spotykana jest odmiana powycinana (Rhus typhina 'Laciniata') charakteryzuje się znacznie słabszym wzrostem.
Liście odmiany powycinanej sumaka octowca
Sumak szkarłatny (Rhus glabra)
Gatunek występujący naturalnie w Ameryce północnej. W Polsce na drugim miejscu co do występowania (ale jeszcze ponad 20 lat temu niemal nieznany). Od poprzedniego charakteryzuje go znacznie słabszy wzrost (do 3m) oraz nagie gałęzie (poprzedni ma gęsto owłosione). Owoce są koloru szkarłatnego. Wedle opinii niektórych ogrodników przebarwia się znacznie ładniej niż poprzedni gatunek.
Owocostan sumaka szkarłatnego
Sumak trójklapowy (Rhus trilobata)
Gatunek występujący we wschodniej części Ameryki Północnej. Wedle nowych źródeł zaliczany jako pododmiana sumaka aromatycznego (Rhus aromatica var. Trilobata ). Często może być mylony z występujący również w tych rejonach gatunkiem Toxicodendron diversilobum. Gatunek ten posiada mięsiste, owłosione owoce (zwane czerwonymi jagodami). Mają one zapach owoców cytrusowych i są bardzo kwaśne można sporządzać z nich napoje. Kora była stosowana przez tubylców na objawy przeziębienia.
Liści sumaka trójklapowego
Owoce sumaka trójklapowego (aromatycznego)
Wydzielina pod postacią “żywicy” sumaka trójklapowego (intensywny zapach cytrusowy)
W Polsce gatunek czasami oferowany przez szkółki. Wytrzymałość na mrozy określona na strefę USDA 5 gatunek bardzo dekoracyjny ze względu na jesienne przebarwienia.
Sumak wonny, sumak aromatyczny (Rhus aromatica)
Gatunek występujący występujący w Ameryce Południowej, bardzo podobny do poprzedniego. Jeszcze mniej znany w Polsce. Czasami spotykany płożący kultywar Rhus aromatica 'Grow-Low'
Sumak chiński (Rhus chinensis, syn. Rhus javanica)
Gatunek azjatycki wyrastający w drzewa, często spotykana jego forma (var. Roxburghii ). Wykorzystywany w medycynie tradycyjnej jak i nowoczesnej. W Polsce spotykany tylko w kolekcjach. Wytrzymałość na mrozy do strefy USDA 5b a zatem z powodzeniem może być u nas uprawiany. Posiada dekoracyjne kwiatostany jaki i ciekawe owoce (wiechy różowych owocków).
Kwitnący sumak chiński
Owocostan sumaka chińskiego
Sumak (Rhus punjabensis)
Gatunek azjatycki, w Polsce spotkałem tylko chińska odmianę geograficzną (Rhus punjabensis var. Sinica) gatunek praktycznie kolekcjonerski. Podobnie jak inne sumaki, ten również ma aromatyczne owoce, które są wykorzystywane do sporządzania lemoniady. Charakteryzuje się bardzo ładnymi, niemal białymi, pędami.
Gałązka sumaka (rhus punjabensis var. sinica)
Owocostan sumaka (rhus punjabensis var. sinica)
Sumak garbarski (Rhus coriaria)
Wśród sumaków jeden z nielicznych występujący w europie (kraje śródziemnomorskie). Sumak ten nie wytrzymuje naszego klimatu (strefa USDA 8) ale spotkać możemy go bardzo często pod postacią przyprawy do kebabu zarówno w postaci czystej jaki i mieszanki Za'atar (która często jest opisywana jako ta zawierająca sumak octowiec jednak ze względu na występowanie ten wydaje się bardziej prawdopodobny). Nazwę swą zawdzięcza taninom występujących w korze i liściach służące w procesie garbowania. Olej z nasion był wykorzystywany do robienia świec (nie tylko ten gatunek).
Prawdopodobnie w naszym kraju można by uprawiać wiele innych sumaków jak chociażby Sumak błyszczący (Rhus copallinum) doceniany w USA za wytrzymałość na zanieczyszczenia i często sadzony w przestrzeni miejskiej (wygląda na mniej agresywny od sumaka octowca jeśli chodzi o rozrastanie się). Sumak ten ma czerwone owoce w przewieszonych gronach. Spokrewniony z nim gatunek (zaliczany czasami to tego gatunku) to (Rhus lanceolata) wykazujący większą tolerancje na suszę ale prawdopodobnie mniej wytrzymały na mrozy.
Owocostan sumaka garbarskiego
Toxicodendron radicans (dawniej Rhus radicans, Rhus toxicodendron )
Roślina rosnąca w Północnej Ameryce, zwyczajowa nazwa to trujący bluszcz (poisson ivy). W Polsce przez niektórych autorów rozróżniane były dwa gatunki:
Sumak pnący (Rhus radicans) , posiadający korzonki czepne,
Sumak jadowity (Rhus toxicodendron), nie posiadający korzonków czepnych,
ten ostatni (nazwa łacińska) najczęściej pojawiał się na opakowaniach leków. Często też można znaleźć tą roślinę pod nazwą (Rhus ambigua).
Obecnie są to odmiany geograficzne (kilka) od pnączy wspinających się za pomocą korzonków powietrznych, poprzez pnącza płożące (bez korzonków) po małe krzewy.
Sumak spotykany w kolekcjach bardzo rzadko w ogrodach. W kolekcjach najczęściej oznakowany za pomocą znaku z tzw. "trupią czaszką" (spotkałem się z takim oznaczeniem przynajmniej w kilku ogrodach, rośliny najczęściej ogrodzone).
Liście
Ogrodzona roślina w ogrodzie botanicznym przed dalszym rozrastaniem się.
Ostrzeżenie przed toksycznością rośliny
Toxicodendron vernicifluum (dawniej Rhus verniciflua)
Drzewo rosnące w Azji dawniej wydzielina wykorzystywana jako lakier z tąd też nazwa zwyczajowa chińskie drzewo lakierowe. Z drzewiastych dawnych sumaków jest to najczęściej spotykana roślina w naszym kraju (widziałem może z 5 okazów, ogrody botaniczne parki)
Drzewo (Poznański ogród botaniczny)
Owocostan
Toxicodendron sylvestre (dawniej Rhus sylvestris)
Roślina podobna do poprzedniej też występująca w Azji. W Polsce spotykany podobnie jak gatunek poprzedni.
Owocostan
Toxicodendron vernix (dawniej Rhus vernix)
Roślina rosnąca w Ameryce Północnej. Nazwa zwyczajowa to "trujący sumak" (poisson sumac) wedle niektórych badań najbardziej z toksycznych sumaków. Nie spotkałem w Polsce z pewnością można uprawiać.
Toxicodendron diversilobum (dawniej Rhus diversiloba)
Krzew lub pnącze rosnące w Ameryce północnej. Nazwa zwyczajowa to "trujący dąb" (poisson oak).
Młoda roślina na naturalnym stanowisku.
Podsumowanie
Podsumowując na uwagę na pewno zasługują dwa (lub jeden w zależności od nomenklatury) gatunki sumaków:
Sumak szkarłatny (Rhus glabra),
Sumak trójklapowy (Rhus trilobata),
które warto rozpowszechnić w uprawie. Oba znoszą bardzo dobrze nasz klimat w dodatku są mało wymagające (jak zresztą większość sumaków). Kolejnym gatunkiem (który wręcz warto introdukować czy też reintrodukować) to Sumak błyszczący (Rhus copallinum). W Polsce nigdy nie spotkałem tego gatunku, niektóre szkółki mają go w swojej „pseudo ofercie” - czyli wpisaliśmy wszystko do bazy i nierzadko ukradliśmy zdjęcia (niestety mógłbym wymienić kilkanaście szkółek, które tak postępując podnosząc sobie w ten sposób sztucznie ranking tymczasem 90% asortymentu jest niedostępna i prawdopodobnie nigdy nie będzie). Na pewno warto spróbować jako alternatywę dla sumaka octowca.
Co do rodzaju Toxicodendron należy go raczej traktować jako ciekawostkę, z dekoracyjnych aspektów w niektórych krajach docenia się jesienne przebarwienie ale ze względu na toksyczność są raczej usuwane z przestrzeni miejskich.