Baza Drzew w Polsce

[bazadrzewwpolsce]

Błotnia - Nyssa

Błotnia (Nyssa) to mało znane w Polsce drzewo, nazwa łacińska Nyssa odnosi się do greckiej bogini wody, w Ameryce północnej nazwa “Tupelo” wywodzi się z połączenia słów drzewo oraz bagno. Na świecie występuje 9-11 gatunków w Ameryce północnej i środkowej (od Kanady po Panamę) oraz Azji (Chiny, Indochiny, Jawa, Himalaje). Są to drzewa lub duże krzewy z liśćmi sezonowymi bądź zawsze zielonymi. Wszystkie gatunki są wytrzymałe na dużą wilgotność gleby, okresowo zalewy a część z gatunków rośnie na terenach zalanych.

Poniżej gatunki, które można (lub są uprawiane) potencjalnie uprawiać w Polsce.

Błotnia wodna Nyssa aquatica L.

Drzewo nawet do 30m wysokości, bardzo długie ogonki liści do 6cm, owoce czarne, niebieskie do purpurowych. Pień tej błotni ma bardzo szeroką podstawę, pozwalającą utrzymać drzewo nawet na bardzo grząskich i często zalewanych terenach. Roślina miododajna (aczkolwiek trudno ocenić czy w polskich warunkach z jakimkolwiek znaczeniem, brak dorosłych egzemplarzy).

Błotnia wodna może być uprawiana w strefie USDA od 6-7, brak szerszych informacji o jej uprawie w Polsce. Oferowana sporadycznie przez polskie szkółki.

Błotnia ogeche - Nyssa ogeche Bartram ex Marshall

Nazwa wywodzi się z nazwy rzeki Ogeechee wzdłuż której można spotkać ten gatunek. Gatunek bliski do błotni wodnej, owoce są żółte, pomarańczowe do czerwonych (mogą unosić się na wodzie). Jest to znacznie mniejsze drzewo niż błotnia wodna, do 15m. Błotnia ta wymaga bardzo wilgotnych terenów do wzrostu. Owoce (kwaśnawe) są wykorzystywane do przyrządzania przetworów (dżemy, lemoniady). Ważne drzewo dla pszczelarskie (miód “tupelo”, nie krystalizuje). Wytrzymałość na mrozy podobna lub mniejsza niż poprzedniego gatunku, określona głównie na podstawie doświadczeń w stanach zjednoczonych.W Polsce praktycznie nieznana, w Europie spotykana bardzo rzadko (kolekcje).

Błotnia chińska - Nyssa sinensis Oliv.

Gatunek dość podobny do błotni leśnej (Nyssa sylvatica), jedyny gatunek azjatycki  spotykany powszechnie w Europie zarówno w ogrodach jak i w szkółkach. Dość podobny do znacznie bardziej popularnej i wytrzymałej błotni leśnej.

Kultywar ‘Jim Russell‘ to selekt wyodrębniony w naturze przez Jim Russella będącego kuratorem w Castle Howard Arboretum (obecnie Yorkshire Arboretum). Selekt ten ma ładnie przebarwiające się jesienią kolory.

Błotnia chińska w Polsce może być traktowana raczej jako drzewo “kolekcjonerskie”, nadaje się do uprawy w cieplejszych regionach polski (strefa USDA 7)

Błotnia leśna - Nyssa sylvatica Marshall

Dłuższe zalanie systemu korzeniowego dla tego gatunku może doprowadzić do śmierci drzewa. Odmiany geograficzne są bardziej odporne na zalewy.  Błotnia ta może rosnąć też na bardziej suchych terenach, rośnie wtedy znacznie wolniej. Owoce granatowe pestkowce roślina dekoracyjna ze względu na przebarwiające się jesienią liście na czerwono-żółto

Występuje kilka kultywarów ogrodniczych, selekty o ładnych jesiennych barwach ‘Red Wine’ (właściwie tyczy się to wszystkich selektów), selekty ze względu na kształt korony ‘Miss Scarlet’, ‘Tupelo Tower’ czy też selekty o pstrych liściach jak ‘Sheri's Cloud’.

Gatunek ten może mieć największe znaczenie dla Polski, jest wytrzymały na mrozy i obecnie oferowany przez kilka szkółek w Polsce (strefa USDA 5).

Błotnia leśna var. biflora - Nyssa sylvatica var. biflora (Walter) Sarg.

Liście nieco skórzaste, bardziej wąskie niż u Nyssa sylvatica.

Siewki tej błotni rosną bardzo szybko (w temperaturach powyżej 20C), spowodowane jest to tym, że dla tego gatunku nasiona toną i muszą szybko przybrać na wysokości aby wystawać ponad lustro wody w czasie zalewów.

Błotnia leśna var. ursina - Nyssa sylvatica var. ursina (Small) J.Wen & Stuessy

Krzew 2-5 m.

[bazadrzewwpolsce]

Cercocarpus

Kolejna ciekawostka z rodziny różowatych. Cercocarpus, który nie ma polskiej nazwy, a nazwa łacińska wywodzi się z kształtu owoców w postaci pióropusza.

Nazwa lokalna to "mountain mahogany" co znaczyło by mahoń górski. Nazwa ta wywodzi się z koloru oraz twardości drewna z tych roślin ale nie ma nic wspólnego z Mahoniem. Propozycją polskiej nazwy była by chyba spolszczona nazwa łacińska Cerokarpus/Kerokarpus. W rodzaju tym występuje kilka gatunków, wszystkie rosną w rejonach zachodnich USA oraz północnych Meksyku. Gatunek w Europie jest na tyle rzadko spotykany, że nawet w ogrodach Kew Garden można spotkać tylko jeden z nich a najbliższy naszej granicy to okazy spotykane w Berlińskim Ogrodzie botanicznym (Berlin-Dahlem) (trzy gatunki).

Tu skupie się właśnie na tych trzech. Warto wspomnieć, że wszystkie gatunki wiążą azot cząsteczkowy.

Dwa z nich są dość podobne do siebie, oba z gatunków posiadają sezonowe liście o kształcie podobnym do brzozy/olchy są to:

Kerokarpus  brzozolistny (Cercocarpus betuloides)

Kerokarpus  górski (Cercocarpus montanus)

Pierwszy z nich osiąga do 3m drugi dorasta do 1m wysokości a zatem nadają się nawet do małych ogródków.

Trzeci z nich, Kerokarpus kędzierzawy (Cercocarpus ledifolius) ma sztywne wąskie liście (sprawiające wrażenie zimozielonych) w naturalnych stanowiskach wyrasta w drzewo do 10m w naszym klimacie również należało by spodziewać się raczej krzewu. Ciekawostką jest to, że w stanach kilka drzew określono na wiek przekraczający 1300lat co czyniło by je najstarszymi roślinami dwuliściennymi na świecie, niestety jak to w stanach bywa drzewa te zostały wycięte.

Wytrzymałość na mrozy dla pierwszych dwóch gatunków określana jest czasami nawet na strefę USDA 5, ostatni z wymienionych gatunków określony jest na strefę USDA 6 co oznaczało by, że uprawa w Polsce powinna być bezproblemowa na większości terytorium naszego kraju. Rośliny te z pewnością nie lubią podmokłych wilgotnych stanowisk, świetnie nadają się do kserotermicznych ogródków.

[bazadrzewwpolsce]

Ostrokrzewy

Rodzaj Ostrokrzewy to grupa bardzo wielu gatunków (nawet 600), w Polsce oferowane przez szkółki są właściwie 3-4 gatunki a warto by było zwiększyć tą liczbę, gdyż wśród nich jest wiele propozycji, które mogły by być nie tylko kolekcjonerskie. Nie chce skupiać się tutaj na kultywarach a raczej na gatunkach, lub mieszańcach wyjściowych (te i tak najczęściej posiadają kultywar z tzw. najczęściej oferowanych). Jako odniesienie do gatunków zimozielonych przyjmuje ostrokrzew kolczasty bo ten wydaje się być chyba najlepiej znanym w naszym kraju. Na końcu podaje strefę USDA, średnią statystyczną podawaną na świecie, należy ją traktować raczej jako sugestie (np. strefa 8 sugeruje że raczej na pewno nie). Poniżej bardzo krótki przegląd.

Gatunki

Ostrokrzew Kolczasty (Ilex aquifolium)  6

Chyba najbardziej popularny ostrokrzew w Polsce, dziś możliwe, że trochę wypierany jest przez mieszańca Ilex x meserveae. Z pewnością najstarsze okazy ostrokrzewów należą do tego gatunku.

Ostrokrzew ten też doczekał się wyselekcjonowania bardzo wielu kultywarów, tym nie poświecę tu miejsca a jedyni zamieszczę kilka fotografii tych bliższych gatunkowi ale mających ciekawe drobne cechy.

Ostrokrzew ten nie jest w pełni wytrzymały na mrozy i z pewnością jest wiele innych gatunków bardziej odpornych.

Ostrokrzew kolczasty 'Bacciflava'  (Ilex aquifolium 'Bacciflava')

Ostrokrzew kolczasty forma różnolistna  (ilex aquifolium f. heterophylla)

Ostrokrzew kolczasty ‘hastata‘ (ilex aquifolium ‘hastata’)

Ostrokrzew (Ilex bioritsensis) 5

Liście trochę mniejsze niż u ostrokrzewu kolczastego, owoce czerwone. Odporny na mrozy.

Ostrokrzew (Ilex cassine) 5

Zimozielony krzew liście podobne do liści ligustru/lauru bez charakterystycznych "kolców". Dość odporny na mrozy.

Ostrokrzew (Ilex ciliospinosa) 5

Zimozielony ostrokrzew o liściach w typie ostrokrzewu kolczastego, wedle informacji bardzo wytrzymały na mrozy.

Ostrokrzew kolchidzki (Ilex colchica) 6

czasami uznawany za formę geograficzną ostrokrzewu kolczastego i w rzeczywistości jest do niego bardzo podobny. Można oczekiwać większej mrozoodporności.

Ostrokrzew (Ilex collina) 3

Ostrokrzew z liścmi sezonowymi. Liście o kształcie owalnym. Bardzo wytrzymały na mrozy. Owoce w kolorze zółto-czerwonym.

Ostrokrzew (Ilex coriacea) 7

Liście w typie lauru, raczej mało odporny, najcieplejsze rejony polski. Posiada granatowe owoce.

Ostrokrzew (Ilex cornuta) 7

Bardzo ciekawe liście, niby w typie ostrokrzewu kolczastego ale na niektórych okazach sprawiają wrażenie kwadratowych z wyciągniętymi rogami. Raczje mało odporny na mrozy.

Ostrokrzew bukszpanowy/karbowany (Ilex crenata) 6(5)        

Małe zimozielone liście, przypominające bukszpan. Ostrokrzew może nie dla całego obszaru polski ale jest dość wytrzymały na mrozy. W szkółkach oraz supermarketach czasami oferowany (najczęściej w formie kultywarów np. 'stockes')

Ostrokrzew (Ilex decidua) 5

Ostrokrzew, liście sezonowe, spotykany w ogrodach botanicznych, wytrzymały na mrozy.

Ostrokrzew (Ilex dimorphophylla) 7

Zimozielony ostrokrzew, z ciekawymi niemal okrągłymi zimozielonymi listkami. Pradwdopodobnie może być uprawiany w najczieplejszych rejonach polski

Ostrokrzew (Ilex dipyrena) 7

Ostrokrzew o liściach szerokich jak u ostrokrzewu kolczastego jednak znacznie dłuższych

Ostrokrzew (Ilex fargesii) 6

Zimozielony ostrokrzew o zimozielonych bardzo wąskich liściach podobnych do wierzby. Jest szansa uprawy w Polsce.

Ostrokrzew gładki (Ilex glabra) 4

Zimozielony ostrokrzew o owalnych do eliptycznych liści. Owoce granatowe. Ostrokrzew bardzo wytrzymały na mrozy.

Ostrokrzew (Ilex laevigata) 5

Odporny na mrozy, podobny do Ostrokrzewu okółkowego (Ilex verticillata), spotykany w Polskich ogrodach botanicznych.

Ostrokrzew szerokolistny (Ilex latifolia) 6

Zimozielony ostrokrzew o bardzo dużych liściach (porównywalne z liśćmi Laurowiśni o szerokich liściach). Jego odporność określana jest na strefę 6 ale prawdopodobnie możliwość uprawy tylko w najbardziej dogodnych warunkach w naszym kraju, większe nadzieje dają mieszańce tego ostrokrzewu.

Ostrokrzew  (Ilex monticola syn. Ilex ambigua var. monticola) 5

Ostrokrzew o liściach sezonowych, wytrzymaly na mrozy. W Polsce w niektórych ogrodach botanicznych.

Ostrokrzew mirtolistny (Ilex myrtifolia) 7

Ostrokrzew o małych, długich zimozielonych liściach. Możliwość uprawy w najcieplejszych rejonach Polski. Polska nazwa może też być nadana ostrokrzewowi kolczastemu 'Myrtyfolia' Ilex aquifolium 'Myrtifolia', w szczególności jeśli podana jest tylko nazwa kultywaru Ilex 'Myrtifolia' a to czasami zdarza się w szkółkach.

Ostrokrzew amerykański (Ilex opaca) 5

bardzo podobny do ostrokrzewu kolczastego, znacznie rzadziej spotykany w Polsce mimo znacznie większej odporności na mrozy.

Ostrokrzew japoński (Ilex pedunculosa) 5

Do złudzenia liście tego oksrokrzewu przypominają liście fikusa Benjamina. Wytrzymały na mrozy.

Ostrokrzew Perny'ego (Ilex pernyi) 7

Małe listki z ostrymi kolcami, prawdopodobnie wytrzymały na mrozy bardziej niż strefa 7 (okaz znajduje się w Warszawskim OB).

Ostrokrzew pomarszczony (Ilex rugosa) 5

Zimozielony ostrokrzew o liściach z wyraźną fakturą. Prawdopodobnie można go uprawiać bez problemu w naszym kraju.

Ostrokrzew piłkowany (Ilex serrata) 5

Ostrokrzew o opadających liściach na zimę, wytrzymały na mrozy.

Ostrokrzew perski (Ilex spinigera) 6

Ostrokrzew o małych zimozielonych liściach, trochę podobny do ostrokrzewu Perny'ego ale wydaje się bardziej wytrzymały na mrozy.

Ostrokrzew (Ilex sugerokii) 7

Zimozielony ostrokrzew, z liśćmi z delikatnie zaznaczonymi kolcami (nie wiem czemu ale widze w nich jakieś podobieństwo do liści runianki). Prawdopodobnie możliwość uprawy w cieplejszych rejonach.

Ostrokrzew okółkowy (Ilex verticillata) 4

Ostrokrzew z jajowatymi liścmi, opadającymi na zimę. Bardzo wytrzymały na mrozy.

Ostrokrzew drzewiasty (Ilex vomitoria) 7

Ostrokrzew o małych zimozielonych listkach, trochę podobny do ostrokrzewu karbowanego. W Polsce nazywany też ostrokrzewem oczyszczającym, paragwajskim. Ostatnia nazwa jest raczej błędna i tyczy się jednak Ilex paraguariensis czyli yerba mate. Być może jest w stanie wytrzymać w najcieplejszych rejonach Polski.

Ostrokrzew junański (Ilex yunnanensis) 6

Ostrokrzew podobny do ostrokrzewu karbowanego,listki trochę większe bardziej jajowate. Prawdopodobnie wytrzymały na mrozy.

Mieszańce

Najczęściej ostrokrzewy mieszańce, które można u nas uprawiać mają z jednej strony gatunek odporny na mrozy z drugiej strony gatunek mniej odporny lub nieoporny na mrozy. W wielu kultywarach to właśnie cecha gatunku mniej odpornego jest interesująca (kształt, wielkość liści) w przypadku odmian barwnych już niekoniecznie.

Ilex x aquipernyi = Ilex aquifolium x pernyi 5

Odmiany te cechują się mniejszymi liścmi niż u ostrokrzewu kolczastego, mieszaniec odporny na mrozy.

Ilex x altaclarensis = Ilex aquifolium x perado 6

Mieszaniec ten zawiera w sobie Ostrokrzew (Ilex perado) nie odporny na mróz (strefa 8), przez co uznaje się go za mniej odporny, warto jednak próbować niektóre kultywary są podobno odporne do strefy 6 np. Ilex x altaclerensis 'camelliifolia'

Ilex x altaclerensis 'camelliifolia' 

ilex x altaclerensis ‘golden king’

ilex perado subsp. azorica

Ilex x beanii  = Ilex dipyrena x aquifolium

Mieszaniec z ostrokrzewem o całobrzegich liściach, cecha ta jest częściowo widoczna.

Ilex x meserveae = Ilex rugosa x aquifolium lub Ilex cornuta x rugosa 5

Jeden z najbardziej odpornych ostrokrzewów i chyba obecnie jeden z najczęściej oferowanych (najczęściej chyba kultywar  'Blue Princess').

Ilex x koehneana  = Ilex aquifolium x latifolia 6

Bardzo ciekawy mieszaniec, ostrokrzewu który nie do końca wydaje się mrozoodporny (Ilex latifolia) jednak dziedziczy po nim wielkość liści, dodając do nich zęby po ostrokrzewie kolczastym przez co u części kultywarów wyglądają one na liście kasztana (np. 'Chestnut Leaf' na co wskazuje nazwa). Wszystko też wskazuje, że jest to ostrokrzew odporny na mrozy (przynajmniej powinien być dostępny dla części kraju).

Ilex x attenuata = Ilex cassine x Ilex opaca 6

Wśród kultywarów formy pośrednie od zbliżonych do ostrokrzewu amerykańskiego do form bez kolców i dłuższych liściach. Odporny na mrozy.

Podsumowanie

Wśród wymienionych gatunków z pewnością warto uprawiać częściej ostrokrzew amerykański  (Ilex opaca) ze względu na jego większą wytrzymałość na mrozy. Godnym polecenia i ciekawym ostrokrzewem jest też Ostrokrzew japoński (Ilex pedunculosa), sporadycznie oferowany przez polskie szkółki a moim zdaniem będący egzotycznie wyglądającą rośliną w ogrodzie. Następnym ostrokrzewem, który wybrałbym do szerszych testów jest Ostrokrzew pomarszczony (Ilex rugosa).

Wśród wymienionych ostrokrzewów mieszańcowych, krzyżówka ostrokrzewu kolczastego z ostrokrzewem szerokolistnym (Ilex x koehneana) jest pozycją, którą koniecznie należało by przetestować w Polsce. Szczególnie kultywar 'Chestnut Leaf' – którego liście wyglądają jak liście kasztanowca. Nie dość, że ostrokrzew ten posiada bardzo duże liście (jak laurowiśnia) to charakteryzuje się drzewiastym pokrojem (a w Polsce roślin zimozielone o drzewiastym pokroju można policzyć chyba na palcach jednej dłoni !).

[bazadrzewwpolsce]

Fyllokladus - kokietnik !

Phyllocladus po polsku przełożony jako Kokietnik. Polska nazwa jest utworzona na początku zeszłego stulecia i tak jak roślina nie często spotykana. Można by uznać też spolszczoną nazwę łacińską Fyllokladus oddającą to z czym można najbardziej skojarzyć rośliny z tego gatunku a mianowicie z fyllokladiami.

Phyllocladus alpinus 

  Phyllocladus trichomanoides 

Rośliny z tego gatunku należą do roślin nagonasiennych z rodziny zastrzalinowatych (Podocarpaceae) co umieszcza je w określeniu popularnym roślin iglastych. Drzewa te i krzewy występują na Tasmanii, Nowej Zelandii i Filipinach, wyróżnia się obecnie około 5-6 gatunków

Nowa Zelandia:

   Phyllocladus alpinus (często uznawany jako Phyllocladus trichomanoides var. alpinus)

   Phyllocladus toatoa

   Phyllocladus trichomanoides

Tasmania:

   Phyllocladus aspleniifolius

Nowa Gwinea i Filipiny:

   Phyllocladus hypophyllus

Phyllocladus alpinus

Ciekawostką (z której wywodzi się ich nazwa) jest to, że rośliny te mają zredukowane pędy których kształt jest zbliżony do liścia (w zależności od gatunku można mieć wrażenie liścia pojedynczego lub parzystopierzastego. Liście właściwe są zredukowane do łusek. Młode rośliny posiadają liście podobne do młodych siewek zastrzalinów (najbardziej podobne do cyprysowatych). Rośliny te osiągają wysokość od kliku metrów do kilkudziesięciu (30m). Nasiona przypominają nasiona cisu, są też otoczone osnówką (w kolorze fioletowo-różowej-białej).

Phyllocladus aspleniifolius 

Phyllocladus aspleniifolius 

W Polsce rośliny te prawdopodobnie nie mają szans przeżycia. Na pewno należało by wykluczyć Filipiński gatunek. Pozostałe gatunki oceniane są na strefę 8. Wśród nich  Phyllocladus alpinus można uznać za najbardziej odporny (patrząc na jego wzrost w państwach jak Wielka Brytania). Wśród bardzo nielicznych kultywarów wśród tej rodziny (mi jedyny znany) to:

Phyllocladus alpinus 'Cockaynes Blue' 

Phyllocladus aspleniifolius  - męskie kotki.

o znacznie słabszym wzroście od gatunku i bardziej intensywnym niebieskim kolorze. Nazwa kultywaru pochodzi od  Leonarda Cockayne (1855-1934) botanika, który zasłynął z badania flory Nowej Zelandii. Kultywar ten określany jest na najbardziej odporny i jest szansa uprawy w najcieplejszych rejonach Polski.

[bazadrzewwpolsce]

Morwa - drzewo owocowe

W Polsce praktycznie uprawiana jest wyłącznie morwa biała (Morus alba) pochodząca z Chin albo jej odmiana dekoracyjna o zwisających gałęziach (Morus alba 'pendula') oraz  Morus latifolia 'Spirata'  wedle The Plant List jest to synonim na morwę białą czyli raczej Morus alba 'Spirata' o poskręcanych gałęziach. Z gatunków uprawnych najczęściej wyróżnia się:

Zdjęcie 1: Morwa biała

Morwa czerwona (Morus rubra), USA, Kanada – jako drzewo owocowe, z owoców produkuje się także wino

Morwa czarna (Morus nigra), Europa, Azja – jako drzewo owocowe, z owoców produkuje się nalewki, przetwory lub spożywa same.

Zdjęcie 2: Morwa czarna

Zdjęcie 3: Morwa jako drzewo owocowe.

Ze względu na zmienność morwy białej owoce mogą być koloru od białego do koloru niemal czarnego przez co błędnie kwalifikowana jest do morwy czarnej lub czerwonej. Dodatkowo morwy łatwo krzyżują się ze sobą co nie ułatwia rozpoznania gatunku (uznaje się, że jest koło 15 gatunków i kilkudziesięciu nie do końca rozstrzygniętych synonimów !).

Zdjęcie 4: Zmienność liści, od całobrzegich na poprzednich zdjęciach do wyglądających jak “figowe”

Wśród ciekawych odmian jakie pojawiają się na rynku polskim można wyróżnić

Morus macroura (czasami jako synonim Morus alba var. laevigata, wedle The Plant List oddzielny gatunek). Ma ona bardzo długie owoce nawet do 5cm !

Zdjęcie 5:Zdziczała forma morwy białej.

Zdjęcie 6: Krzew morwy (prawdopodobnie czarnej, lub krzyżówki), zdziczały.

W Polsce uznaje się, że gatunki zarówno morwy czarnej jaki i czerwonej nie są w pełni wytrzymały na mrozy, patrząc się jednak na występowanie ich w europie może podjęto zbyt małą liczbę prób (oba gatunki są klasyfikowane do strefy USDA 6). Zapewne istnieje spora grupa odmian, które są bardziej mrozoodporne a być może próby jakie podejmowano tyczyły się roślin z ciepłych/tropikalnych proweniencji. Na pewno warto spróbować o ile owoce morwy białej nie są zbyt smaczne o tyle owoce np. Morwy czarnej są już dobre i smaczne (oraz większe).

Zdjęcie 7: Zaszczepiona w gruncie morwa (metoda przypominająca rozmnażanie naszych drzew owocowych na małą skalę na terenach wiejskich)

[bazadrzewwpolsce]

Bukany

Rodzaj Nothofagus (Polska nazwa to Bukan, buk południowy, notofagus ), to drzewa porastające południową półkulę naszego globu: Argentyna, Chile, Australia (Tasmania), Nowa Gwinea, Nowa Kaledonia, Nowa Zelandia).

W okresie ostatnich lat pojawiało się sporo zawirowań jeśli chodzi o nazewnictwo, wpierw rośliny te wyodrębniono z rodziny bukowatych (Fagaceae) i przeniesiono do bukanowatych (Nothofagaceae). Następnie wydzielono z rodzaju Nothofagus (2013) następujące rodzaje

Trisyngyne

Fuscospora

Lophozonia

Nothofagus

Są to krzewy i drzewa osiągające do 40m wysokości. Liście od opadających do zimozielonych od bardzo drobnych do osiągających kilkanaście centymetrów.

Bukany co 4-6 lat wytwarzając większą ilość nasion (co też częściowo upodabnia go do naszego buka). Ciekawą cechą (niespotykaną u buków) jest ich intensywny zapach silnie rosnących pędów a w niektórych przypadkach (rodzaj Trisyngyne) stosowany w lokalnej kuchni. Zapach roślin jest określany jako nieprzyjemny (Nothofagus antarctica) do zapachu podobnego do mięty/eukaliptusa silnego żywicznego (np.  Lophozonia glauca). Owoce tych roślin do złudzenia przypominają owoce buka (te trój graniaste), są to od bardzo małych do większych niż u buka łupiny najczęściej 4 graniaste, podobnie nasiona od małych przypominających do złudzenia nasiona olchy/brzozy do tych przypominających bukowe (fotografia 1).

Fotografia 1

U niektórych wewnątrz znajdują się po trzy nasiona, dwa z trzema skrzydełkami (trójgraniaste) oraz jedno nasiono płaskie z dwoma skrzydełkami (można to zaobserwować na fotografii 2).  Siewki znów przypominają do złudzenia siewki buków (fotografia 3).

Warto wspomnieć, że bardzo duża liczba bukanów jest zagrożona wyginięciem !

Fotografia 2

Fotografia 3. Siewki Lophozonia glauca

W naszym kraju rozpowszechniony najbardziej jest gatunek Bukan południowy (fotografia 4) (Nothofagus antarctica, czasami synonim Nothofagus antarctica var uliginosa), nazwa łacińska odnosi się do czasów kiedy Australia, Antarktyka i Ameryka  Południowa były połączone (Gondwana) i bukan rósł też na terenach dzisiejszej Antarktyki. Roślina ta znosi dobrze nasze zimy, można by zaryzykować, że spokojnie powinna wytrzymać w strefie 6 (oczywiście nie młode rośliny). Bukan ten ma drobne liście ( fotografia 5) które rozwijają się wcześnie na wiosnę (z obserwacji w niektórych miejscach jest to pierwsze drzewo, które rozwija swoje liście). Czasami oferowany w naszych szkółkach (od małych roślin do kilkumetrowych).

Fotografia 4. Bukan południowy we Wrocławskim OB.

Fotografia 5. Liście bukanów: obliqua, macrocarpa, alpina, antarctica

Na tym właściwe kończy się uprawa bukanów w Polsce. Jeśli chodzi o nazewnictwo polskie tu przyjęte to dla wszystkich gatunków (i rodzajów) jest to Bukan, druga część nazwy pochodzi od nazwy zwyczajowej przyjętej w danym kraju, o ile w Australii i Nowej Zelandii nazwy te wywodzą się z języka angielskiego i są łatwo przetłumaczalne o tyle nazwy Bukanów w Argentynie i Chile najczęściej odnoszą się do nazw rdzennych Indian i nie zawsze da się je odnieść do naszego języka.

W Polsce kilkukrotnie zaobserwowałem w sklepach ogrodniczych rośliny bonsai były to najprawdopodobniej któreś z zimozielonych bukanów o drobnych listkach (fotografie 6,7) , stawiał bym na :

Bukan Magellana (Nothofagus betuloides),

Bukan mirtolistny (Lophozonia cunninghamii),

Bukan Dombeya (Nothofagus dombeyi).

Fotografia 6. Siewki bukana mirtolistnego (Lophozonia cunninghamii),

Fotografia 7. Opadnięda gałązka Bukana Dombeya (Nothofagus dombeyi), widoczne owoce.

Ostatni z nich jest uprawiany w Anglii jako drzewo parkowe, w naszym klimacie można podjąć próbę ich uprawy w najcieplejszych rejonach kraju (ale nie suchych!), w niektórych opracowaniach podaje się jego mrozoodporność nawet do -20C. Raczej nie należy się tu spodziewać wielkich sukcesów (w Anglii bukan Dombeya dorasta do kilkudziesięciu metrów i jest potężnym drzewem fotografia 8).

Fotografia 8. Konar bukana Dombeya (Nothofagus dombeyi)

Z bukanów, które wytrzymały by nasz klimat (strefa raczej USDA 7), należało by wymienić:

(Lophozonia macrocarpa)

Bukan patagoński (Lophozonia obliqua), (fotografia 9)

Lophozonia alpina (w latach 90 rósł w arboretum kórnickim pod nazwą Nothofagus procera)

Fotografia 9. Bukan patagoński (Lophozonia obliqua) w parku w Wielkiej Brytanii.

znam rośliny, które rosną w naszym klimacie przynajmniej od 5 lat, pierwsze dwa nie mają uszkodzeń mrozowych ostatni w silne zimy podmarza. Jest jednak wiele bukanów, których mrozoodporność nie do końca jest znana (najczęściej zawyżona) jak chociażby

(Nothofagus pumilio),

Bukan czarny (Fuscospora solandri),

Bukan górski (Fuscospora cliffortioides),

(Lophozonia glauca).

Fotografia 10. Siewka Bukan (Fuscospora alessandri)

Poza wspomnianą wcześniej tropikalną grupą Trisyngyne są też wśród bukanów takie rośliny jak Fuscospora alessandrii (fotografia 10), której mrozoodporność określana jest na strefę USDA 10, mimo że jest rośliną o liściach sezonowych (jednak są dość spore jak na tego typu bukany).

Wśród mieszańców najczęściej spotykany jest Lophozonia x leoni (Lophozonia glauca x Lophozonia obliqua), jest to mieszaniec naturalny.

[bazadrzewwpolsce]

Topole - nie takie straszne !

Ostatnie kilkanaście lat z pewnością można uznać, za odwrót od sadzenia topoli. Większości osób topola kojarzy się z "tym" brudzącym drzewem w mieście lub widoczkami w stylu blokowiska z lat 70-80 albo drogi dojazdowej do PGR'u [1].

Aleja topoli, dojazd do byłego PGR’u

Typowe zadrzewienie osiedli “bloków” składające się najczęściej z kilku gatunków topoli (włoskiej, simona, balsamicznej, lub z sekcji balsamicznych).

Wiele obecnie rosnących drzew jest albo ogławianych, ścinanych do połowy wysokości czy po prostu wycinanych.

Przykłady przyciętych topól.

Naturalnie wiele miejskich lokalizacji jest jak najbardziej niedostosowana do topól (rozsadzanie chodników, jezdni, nasiona z białym puchem są uciążliwe do sprzątania, należy tu przypomnieć że czas owocowania zbiega się z kwitnieniem traw [2], uczulenie na pyłki topoli powinno objawiać się w okresie najczęściej marzec-kwiecień). Czy zatem jest sens interesować się tym drzewem ? Chciałbym tutaj pokazać, że wyrok wydany na te drzewa jest odrobinę przesadzony (i myślę, że zauważam to nie tylko ja, obserwuję coraz częściej pojawiające się drzewa w obszarach „dużej” zieleni).

Tradycyjnie zacznę od jakiegoś podziału, na początek topole występując naturalnie w Polsce:

topola biała, (Populus alba L.),

topola czarna (Populus nigra L.),

topola osika (Populus tremula L.),

topola szara (Populus x canescens (Aiton) Sm.),

Pomnikowa topola czarna.

oraz topole, które są albo zadomowione albo były bardzo popularne w uprawie ponad 20 lat temu (pomijam w tym spisie wiele uprawnych mieszańców jak np. Populus x euramericana klon  I-214, które nadal są rozpatrywane jako cenne pod względem produkcji biomasy).

topola berlińska (Populus x berolinensis (K. Koch) Dippel),

topola chińska (Populus simonii Carrière) ,

topola kalifornijska (Populus trichocarpa Torr. & A. Gray ex Hook) ,

topola kanadyjska (Populus x canadensis Moench, syn. P. serotina R. Hartig) ,

topola włochata (Populus candicans Aiton) ,

topola balsamiczna (Populus balsamifera L.),

topola Maksymowicza (Populus maximowiczii Doronoki).

Topola simona

Topola maksymowicza, gatunek ten kwitnie późno sierpień-wrzesień !

Tu lista w bazie drzew (http://reichel.pl/bdp/trees/view/?lt=populus)

Topole te nadają się praktycznie tylko dla dużych terenów zielonych, nie powinno się ich sadzić w małych przydomowych ogródkach. Wystarczy spojrzeć na bardzo ładne i majestatyczne drzewo jakim jest topola biała, niewątpliwie jest ona bardzo dekoracyjna (i ze względu na kolor kory i kolor liści od białego do srebrzysto – zielonego), jednak pomiar przeciętnej topoli białej (nie największej !) to okrąg o średnicy około 25m. Taki wymiar od razu daje pogląd na to ile miejsca trzeba posiadać w ogrodzie.

Co zatem pozostaje do wyboru ?

Drzewa małe:

Dotychczas zajmowaliśmy się topolami z trzech sekcji: topola białe i osiki (Populus), topola czarne (Aigeiros), topole balsamiczne (Tacamahaca). Każda z nich ma popularnego przedstawiciela w naszej florze (czy to naturalnej czy zadomowionej).  Jest jednak jeszcze jedna sekcja, sekcja topoli wielkolistnych (Leucoides). Topole z tej sekcji charakteryzują się powolnym wzrostem i bardzo dużymi liśćmi (nie tylko na silnych pędach). Są to najczęściej małe drzewa w naszym klimacie (kilkanaście metrów) [3]. Możemy się nawet pochwalić mieszańcami wyhodowanymi w arboretum kórnickim (czasami można odnaleźć za granicą określoną jako kórnicką, aczkolwiek mieszańców tego typu jest wiele). Wśród gatunków jakie pojawiają się w naszym kraju (ogrody botaniczne, dwa razy widziałem w ofercie polskich szkółek na przestrzeni 10 lat !) to:

topola wielkolistna (Populus lasiocarpa Oliv.),

topola Wilsona (Populus wilsonii C.K. Schneid.),

oraz ich mieszaniec

topola kórnicka (Populus x wilsocarpa S.Bartkowiak & W.Bugała).

Nieistniejąca topola wielkolistna z parku oliwskiego.

Topola Wilsona

Topola kórnicka

Jeśli chodzi o wytrzymałość na mrozy na pewno nie jest to drzewo/a dostępne dla całego kraju, najbardziej wytrzymały jest mieszaniec obu wspomnianych topól wielkolistnych. Topola wielkolistna charakteryzuje się mniej regularnym kształtem korony niż topola Wilsona ale za to większymi liśćmi. Mieszaniec odziedziczył regularność po topoli Wilsona i ma od niej większe/równe liście.

Wśród pozostałych topól wielkolistnych można jeszcze spotkać topolę fioletową (Populus violascens Dode) posiadającej chyba największe liście wśród topoli wielkolistnych, niestety jest mniej wytrzymała na mrozy. W literaturze pojawiają się jeszcze wzmianki o uprawach w Polsce topoli „omszonej” (Populus heterophylla L.) ta jedyna pochodzenia z pochodzenia północnej ameryki.

Topola fioletowa, charakterystycznie spękana kora da części topól z sekcji wielkolistnych.

Małą popularność tej topoli można przypisać trudności w jej rozmnażaniu. Nie działają tu tradycyjne metody sadzonkowania a jedynie szczepienie (pomijam bardziej zaawansowane metody), natomiast dostęp do nasion też jest silnie ograniczony. Szczepienie najczęściej wykonuje się na topoli balsamicznej, trzeba mieć jednak na uwadze, że drzewa mogą odrzucić je nawet po wielu latach (ogólnie jest to słaby punkt, powodem tego zapewne było wyłamanie się wszystkich topól w parku oliwskim).

Drzewa duże ale wąskie:

Wśród topoli jest bardzo wiele odmian piramidalnych/kolumnowych. Te mogą znaleźć zastosowanie w ciasno upakowanej infrastrukturze miejskiej. Oczywiście ich zaletą jest szybki wzrost.

Na początek, topola której nie trzeba przedstawiać tzw. Topola włoska (Populus nigra L. 'Italica') czyli kultywar topoli czarnej. Topola popularna, powiedział bym, że w grupie "znienawidzonych".

Druga propozycja jest znacznie bardziej ciekawa, Populus tremula 'Erecta'. Ma tak jak gatunek "szeleszczące" liście i jest bardzo wąska. Obserwuje obecnie nasadzenia tym gatunkiem terenów miejskich takich jak duże skrzyżowania (tzw. ślimaki, kończynki).

Trzecia pozycja (trochę zapomniana, wedle Senety była popularna w naszym kraju) to Topola biała w odm. Piramidalnej (Populus alba var. pyramidalis Bunge, z synonimami Populus bolleana  jako Topola bolleana, turkiestańska). Drzewo to jest też duże ale są formy o bardzo strzelistych koronach (porównując się do poprzednich obliczeń dla topoli białej, ta odmiana o podobnym pniu zajmuje okrąg o śrenicy około 7m).

Topole o pokroju kolumnowym: (od lewej) włoska, osika ‘Erecta’, turkiestańska

Odmiany:

Wśród topól można odnaleźć całkiem sporo odmian, Topola osika w odmianie zwisającej (Populus tremula L. 'Pendula' ) to chyba najbardziej karłowata z topól. Można też znaleźć całkiem ciekawe odmiany barwne:

topola amerykańska 'Purple Tower' (Populus deltoides Marshall 'Purple Tower') – popularna w Polsce, patentowana odmiana o czerwonych liściach,

topola amerykańska 'Purple Tower'

topola jacka  'Aurora' (Populus x jackii Sarg. 'Aurora') – topola o biało upstrzonych liściach,

topola kanadyjska 'Serotina Aurea'  (Populus x canadensis Moench 'Serotina Aurea') – topola o żółtych liściach.

Ciekawostki:

Nawet w ogrodach botanicznych topole nie zajmują jakiś specjalnych pozycji a i kolekcje są raczej ubogie (a w końcu można z nich pozyskiwać ważne dla medycyny składniki). Warto jednak wspomnieć o kilku ciekawie wyglądających topolach:

W sekcji topól balsamicznych, można znaleźć różne ciekawostki np. o małych liściach Populus kanjilaliana Dode,

Populus kanjilaliana Dode

czy też o dużych wręcz jajowatych jak u topoli (Populus purdomii Rehder). W sekcji do której należy nasz rodzimy gatunek, topola osika, można odszukać topolę (Populus grandidentata Michx.) podobno do niej ale posiadającą dwa razy większe liście.

Od lewej, Populus grandidentata, tremula, x canescens

Do bardzo ciekawych można zaliczyć topole z dwóch ostatnich sekcji ( section Turanga, section Abaso) choć to może, dla nas, dziwnie zabrzmi ale należą do niej topole subtropikalne, część z nich jest zagrożona wyginięciem. Jako ciekawostkę można przytoczyć (chyba najbliżej nas)  Topolę eufracką (Populus euphratica Oliv.). Podobnie jak wiele topól wykazuje ona zmienność liści na pędach silnie rosnących, jednak w tym przypadku liście te wyglądają jak u wierzby białej, starsze liście mają kształt od okrągłego do romboidalnego (z daleka przypominając trochę topole osikę). Wytrzymuje bardzo wysokie temperatury, na co wskazują liście (niektóre, łudząco podobne do liści eukaliptusów zarówno w kształcie jak i kolorze popielasto-niebieskim z obu stron).

Topola eufracka, widoczna zmienność liści.

[1] https://pl.wikipedia.org/wiki/Pa%C5%84stwowe_gospodarstwo_rolne

[2] http://alergie.mp.pl/chorobyalergiczne/alergeny/wziewne/61640,pylek-topoli, https://pl.wikipedia.org/wiki/Topola_bia%C5%82a

[3] Bartkowiak, S; Bugala, W., 1978: Populus x wilsocarpa, a new poplar hybrid obtained in the Kornik Arboretum. Arboretum kornickie 3(23): 219-232

[bazadrzewwpolsce]

Chilijskie cyprysy

Trzy gatunki z rodziny cyprysowatych (Cupressaceae) porastające Chile oraz Argentynę. Wszystkie trzy gatunki są monotypwe i często spotyka się dla nich określenie Chilijskie cyprysy. Są to:

Austrocedrus chilijski (Austrocedrus chilensis),

Ficroja cyprysowata, cyprys patagoński (Fitzroya cupressoides) ,

Pilgerodendron (Pilgerodendron uviferum).

Gatunki te są spotykane bardzo rzadko w europejskich kolekcjach (w Polsce nie spotkałem), w sprzedaży praktycznie występują tylko dwa pierwsze gatunki (równie rzadko, spotkałem się z jedną ofertą niemiecką oraz kilkoma z wysp brytyjskich, gdzie najczęściej oferowana jest Ficroja).

Cechą wspólną (poza rodziną) dla tych gatunków jest to, że są to rośliny raczej wolno rosnące i wszystkie zagrożone wyginięciem (dla większości zakazana jest wycinka oraz handel drewnem).

Austrocedrus jest drzewem dorastającym do około 20m wysokości. Łuski są ułożone parami na przemian większe potem mniejsze przez co pędy są spłaszczone. Każda z igieł posiada biały pasek aparatów szparkowych na zewnętrznej krawędzi. Szyszki małe 5-10mm posiadające do 4 nasion ze skrzydełkami. Roślina ta ze znanych nam w Polsce przypomina najbardziej żywotnikowiec japoński (jest bardziej delikatna).

Austrocedrus, młoda roślina

Austrocedrus

Ficroja to duże drzewo dorastające do nawet 60m przez co była praktycznie wycięta w trakcie Konkwisty jak i później. Igły ułożone na krzyż spiralnie 3-6mm długości niejako wewnątrz z białymi paskami (co moim zdaniem czyni unikalne o i ile z daleka można pomylić tą roślinę z jakimś cyprysem o tyle z bliska nie ma takiej możliwości). Szyszki kuliste około 12mm, nasiona płaskie, ze skrzydełkami po obu stronach (podobne do cyprysów/cyprysików).

Ficroja

Gałązka z widocznymi aparatami szparkowymi

Szyszki ficroii

Pilgerodendron dorasta maksymalnie do 20m. Igły ułożone na krzyż o równej długości (2-5mm), niemal łuskowato (dość dalekie porównanie ale do złudzenia niektóre gałązki przypominają rozchodnik ostry).  Również posiadają białe aparaty szparkowe  ale nie odcinają się tak mocno jak w przypadku ficroji (przynajmniej na okazach jakie miałem możliwość zobaczyć). Z gatunków jakie możemy spotkać w Polsce najbardziej podobny (a wręcz mylony jeśli nie zobaczy się pilgerodendrona) to jałowieć cuchnący (Juniperus foetidissima). Szyszki wielkości około 10mm posiadające nasiona ze skrzydełkiem (podobne do np. sosny).

Pilgerodendron - młoda roślina

Jałowiec cuchnący

Rośliny te, z nasion rozmnaża się bardzo ciężko, szczególnie ficroję, która ma niewielki współczynnik kiełkowania. Siewki są później delikatne i bardzo łatwo giną od chorób grzybowych (tyczy się oczywiście uprawy a nie naturalnego występowania). Jednak można rozmnażać z powodzeniem te rośliny przez sadzonkowanie.

Jeśli chodzi o wytrzymałość mrozową to, jeśli chodzi o Europę,  najlepiej jest określona dla ficroji i jest to strefa 8 USDA co nie pozwala na uprawę tego gatunku w Polsce. Natomiast dwa pozostałe są określone bardzo niedokładnie. Drzewa tych gatunków występują na terenie Niemiec (i nawet dają kiełkujące nasiona) ale ich wytrzymałość nie jest do końca sprawdzona, mówi się o strefie 7 USDA ale biorąc pod uwagę miejsce występowania (góry) można zaryzykować nawet ze strefą 6b.

[bazadrzewwpolsce]

Klony z serii Monspesulana

Klony z serii Monspesulana [1] (i nie wnikałbym szczegółowo w klasyfikację, bo ta zapewne jeszcze nie raz się zmieni, przyjmuje to po prostu za jakiś punkt odniesienia). Uwzględniając też podgatunki, formy geograficzne od razu można spostrzec, że jest to bardzo zmienny rodzaj wśród drzew (o czym świadczy całkowita liczba gatunków).

Klony jakie są zaliczane do tej serii to:

Klon hiszpański (Acer granatense Boiss.), Klon hyrkański  (w ang. bałkański) (Acer hyrcanum Fisch. & Meyer) Klon francuski (Acer monspessulanum L.) Klon syryjski (Acer obtusifolium Sibthorp & Smith) Klon włoski (Acer opalus Miller) Klon wiecznie-zielony (w ang.kreteński)  (Acer sempervirens L.)

Po za tym, że większość (a w języku angielskim wszystkie ) zawdzięcza nazwę od miejsc w rejonie morza śródziemnomorskiego (co wskazuje jednocześnie na ich pochodzenie, oraz klimat w jakim dobrze się czują) to jeszcze jedna ciekawa cecha, a mianowicie seria ta jest bogata w gatunki zimozielone bo aż dwa ! Też na tych zimozielonych się skupię no bo któż nie chciał by zimozielonego klonu. Miałem okazję posadzić tu i ówdzie kilka klonów włoskich, no cóż nazywane są jaworami. Należy jednak pamiętać, że seria ta jest bogata w gatunki ksermorficzne, które można teoretycznie uprawiać gdzie bądź (dobrze jednak czują się na suchych, słonecznych stanowiskach). Większość z nich to raczej krzewy małe drzewa (10m, wyjątki 20m).

Jednak trzymając się listy, krótko po kolei, spostrzeżenia z naszego klimatu (i ogrodów przygranicznych, nie dalej niż za Berlin i Pragę co daje nam naj, naj cieplejsze nasze rejony, zdjęcia oczywiście poza tą granicą) .

Klon hiszpański (Acer granatense Boiss.)

Spotykany też jako podgatunek klonu włoskiego, nie spotkałem w Polsce. Znacznie mniejszy od klonu włoskiego, porasta górskie tereny. Wszystko jednak wskazuje, że odporność powinna być porównywalna z klonem włoskim może trochę słabsza.

Klon hyrkański  (Acer hyrcanum Fisch. & Meyer)

W Polsce odnotowany, jednak bardzo rzadki. Powiedziałbym, że podobny do niektórych „wersji” klonu polnego (Acer campestre L.). Prawdopodobnie gatunek najbardziej wytrzymały na mrozy z tej serii !!

Klon francuski ( Acer monspessulanum L.)

To typowy przedstawiciel tej serii w Polsce. Najczęściej spotykany (mylony z klonem polnym ?!). Na drzewach pojawiają się owoce, jednak bardzo często są puste. W Polsce może przemarzać, szczególnie młode rośliny.

Istnieje kilka form geograficznych. Najczęściej różniących się kształtem liści.

Klon syryjski (Acer obtusifolium Sibthorp & Smith)

Zimozielony gatunek. Nie spotkałem w Polsce ani na obrzeżach naszej granicy (co nie znaczy, że nie ma!) ale jest to potencjalny kandydat (określany nawet na strefę USDA 6 jako pół-zimozielony, gdzie klon francuski określany jest na strefę 5 !).

Klon włoski (Acer opalus Miller)

W Polsce drugi po klonie francuskim z tej serii.

Istnieje kilka form takich jak:

odm. kutnerowata (var tomentosum) – posiadająca spodnią część liści znacznie mocniej pokryte kutnerem

podgatunek tępolistny (subsp. obtusatum) – jak sama nazwa wskazuje, notowany w Polsce.

W naszym kraju zawiązuje owoce zdolne do kiełkowania.

Klon wiecznie-zielony (w ang. kreteński)  (Acer sempervirens L.)

Spotkałem w ogrodzie botanicznym w Berlinie (bardzo ciekawe okazy, o niesamowicie drobnym ulistnieniu, jeden okaz niemal bez klap – pytanie czy to zmienność gatunku czy coś innego ?). Gatunek, również zimozielony, jego wytrzymałość na mrozy podobna do klonu syryjskiego.

Wśród tej serii można wymienić bardzo wiele mieszańców np.

Acer monspessulanum x campastre = bornmuelleri Acer monspessulanum x opalus  = martinii Acer monspessulanum x pseudoplatanus  = coriaceum Acer monspessulanum x tataricum = boscii

Acer x coriaceum

co pokazuje, że bez problemu pojawiają się mieszańce między seriami a nawet sekcjami (co np. w przypadku dębów jest rzadkością).

Wróćmy jednak na końcu do gatunków zimozielonych, bo te najbardziej nas interesują. Jeśli chodzi o rozmnażanie to poza siewem jest możliwość szczepienia (mówię tu o metodach dostępnych w przeciętnym gospodarstwie a nie laboratorium). Największym problemem jest wybór podkładki, tu najbardziej nadawał by się klon francuski aczkolwiek polecany jest też klon jawor.  Jednak podjął bym próby (i na pewno takie też były podejmowane … jak się rzekło mówić to musi być w internecie, ja bym dodał kto ma czas tego wszystkiego szukać, czasami po prostu łatwiej zrobić) aby spróbować szczepić gatunki zimozielone na klonie polnym (problemem może być to, że w podpędzonych roślinach może być już dużo soku mlecznego, utrudniającego szczepienie). Niewątpliwie są to ciekawe gatunki, konieczne wypróbowania (i nie zrażania się ze względu na ich bardzo duża zmienność) !

[1]: http://jeanlouis.helardot.free.fr/page_erables/classific.htm

[bazadrzewwpolsce]

Przęśl

Przęśl (Ephedra) należy do roślin nagonasiennych należących do grupy Gniotowców (Gnetales). Do grupy tej należą jeszcze tylko tak specyficzne gatunki takie jak:

Gniot (Gnetum), który (kilkadziesiąt gatunków) występuje w klimacie tropikalnym jako krzew, drzewo i liana (jest to chyba jedyna roślina z nagonasiennych jaką znam występująca jako pnącze, już to wskazuje jak specyficzna jest to grupa).

Welwiczja osobliwa (Welwitschia mirabilis) – monotypowy rodzaj. Roślina uważana przez niektórych za najdziwniejszą. Występuje na terenach pustynnych (Nambia, Angola) w ciągu życia wykształca tylko dwa liście.

Z tych trzech rodzajów tylko przęśl nadaje się do uprawy w gruncie w naszym klimacie. Są to niewielkie krzewy do kilku (2-3m) metrów wysokości. Miotlaste gałęzie  złożone są z gałązek posiadających międzywęźla (podobnie jak u skrzypów, nazwa pochodząca z Ameryki północnej jest też tego odzwierciedleniem niejako połączonych gałązek: Jointfir, Joint-pine).

Ephedra altsima

Liście przęśli są zredukowane do małych łusek w węzłach. Roślinny zazwyczaj dwupienne, Kwiaty bardzo drobne (ale przy dużej ich ilości nie da się ich nie zauważyć), kwitnie najczęściej w czerwcu-lipcu (Polska). Nasiona są otoczone mięsista (najczęściej w odcieniach czerwieni - różu)lub zdrewniałą okrywą. Na świecie występuje kilkadziesiąt gatunków, w suchych i ciepłych obszarach: Europa, Afryka północna, Azja, Ameryka Północna, Ameryka Południowa (czyli brak ich jest tylko w „Nowym świecie” obszarze Australii i Oceanii i siłą rzeczy Antarktydy).

Łuski białe oraz brązowe.

Kwitnąca przęśl (kwiaty męskie)

Nasiona w okrywach

Przęśl ma znaczenie medyczne (a w niektórych cywilizacjach kulturowe), jest źródłem efedryny (do dziś niektóre leki jak syropy na stany zapalenia dróg oddechowych). Coraz częściej jest jednak zastępowany syntetycznymi środkami. W zielarstwie nadal można spotkać pod nazwą „Ma Huang" lub herbaty Indian (w zależności od pochodzenia przęśli).

W Polsce roślina ta jest bardzo mało znana, praktycznie występuje tylko w ogrodach botanicznych (nie spotkałem jej nawet w prywatnych kolekcjach, choć kilku pasjonatów można odnaleźć w sieci). Roślina jeśli przyjrzeć się gałązką z osobna właściwie niczym nie różni się od siebie (poza kolorem od jasnozielonego po srebrzysto zielony) jednak już całe krzewy mają różne cechy pokroju od bardzo niskiego, wręcz płożącego się do wzniesionych ale o pędach które mogą się pokładać/zwisać do gatunków wyprostowanych-miotlastych). Roślina lubi ciepłe słoneczne stanowiska, nie jest wymagająca co do gleby najlepiej jeśli jest piaszczysta ewentualnie z domieszką gliny nie lubi natomiast podmokłych terenów. Świetnie nadaje się do tzw. suchych ogrodów (xeriscaping). Rozmnaża się bardzo łatwo z nasion (można też podobno z sadzonek, u niektórych roślin można zaobserwować ukorzeniające się pokładające się gałęzie).

W naszym kraju najbardziej popularna w ogrodach jest Przęśl dwukłosowa (Ephedra distachya syn. Ephedra helvetica), występująca najbliżej naszych granic (Słowacja) oraz Przęśl skrzypowa (Ephedra equisetina). W sprzedaży obecnie najczęściej można zakupić nasiona przęśli chińskiej (Ephedra sinica) jako „Ma Huang" oraz przęśli zielonej (Ephedra viridis) często jako herbata Indian. Wśród gatunków, które można jeszcze spotkać w Polsce i najbliższych ogrodach przygranicznych (i wszystko wskazuje, że są raczej wytrzymałe na nasz klimat) są (nie wszystkie nazwy są oficjalne):

http://reichel.pl/bdp/trees/view/?lt=Ephedra

Ephedra alata (Przęśl uskrzydlona) ,

Ephedra altissima (Przęśl gruczołowata),

Ephedra americana (Przęśl amerykańska),

Ephedra chilensis (Przęśl czylijska),

Ephedra fedtschenkoae,

Ephedra fragilis,

Ephedra gerardiana,

Ephedra intermedia (Przęśl pośrednia),

Ephedra likiangensis,

Ephedra major,

Ephedra nebrodansis,

Ephedra nevadensis

Poniżej kilka roślin (różny pokrój, wybarwienie):

[bazadrzewwpolsce]

Taiwania

Taiwania  (Taiwania cryptomerioides Hayata) duże drzewo 60-70 m (znane są okazy 80m). Odkryte (pierwsza publikacja) w 1906 przez Bunzo Hayata z Japonii.

Drzewo to posiada dwie fazy wzrostu (i właściwie trzecią całkowicie młodocianą). Faza wczesna występuje dla wysokości około 15m a w przypadku roślin uprawianych może to być znacznie więcej. W tej fazie gałęzie wyrastają bardzo gęsto wprost z pnia. Gałęzie rozpościerają wręcz przewieszają się kształt korony stożkowaty. Igły w tej fazie są szydlaste. Do złudzenia przypominają igły Szydlicy japońskiej (Cryptomeria japonica),

Fotografia 1. Przewieszające się gałęzie.

Fotografia 2. Duże drzewo ale nadal w młodocianej formie w jednym z brytyjskich arboretów

Fotografia 3. Stożkowaty pokrój

Fotografia 4. Po lewej Taiwania cryptomerioides po prawej Cryptomeria japonica

odróżnia je od nich kolor sino zielonkawo-niebieskawy dodatkowo występuje na nich wosk w sinym kolorze.

Fotografia 5. Młode przyrosty o silnym niebieskim zabarwieniu.

Jako dojrzałe drzewo posiada bardzo wysoki pień z szeroką postrzępioną koroną (najszybszą analogię jaką bym znalazł wśród naszych lokalnych drzew to sosna pospolita). W tej fazie gałęzie już nie przewieszają się. Igły są zbite przylegają do pędu, krótkie w kolorze zielonym z połyskiem przypominające igły Mamutowca olbrzymiego (Sequoiadendron giganteum).  Kwiaty męskie i żeńskie pojawiają się na drzewie dopiero w tej fazie. Szyszki są cylindryczne do 2cm i średnicy do 1cm. Dojrzewają w ciągu roku.

Fotografia 6. Nasiona.

Ze względu właśnie na tak późne wejście w dorosłość oraz dość późne odkrycie (1906) praktycznie nie ma drzew szyszkujących w uprawie, wielką sensacją było pojawienie się szyszek w ogrodzie botanicznym w Kyoto w 2013 roku:

http://conifersaroundtheworld.com/blog/taiwania_cryptomerioides

W europie największe drzewa jakie spotkałem były cały czas w formie młodocianej. Można zobaczyć dorosły okaz w arboretum w Szwajcarii

http://www.pinetum.org/sp/TWcryptomerioides.htm

niestety arboretum to jest zamknięte dla zwykłych zwiedzaczy.

Często można spotkać opis drugiego gatunku, odmiany geograficznej Taiwanii (Taiwania cryptomerioides var. flousiana (Gaussen) Silba, Taiwania flousiana Gaussen). Gatunek ten został wprowadzony na podstawie bardzo niewielkich różnic w cechach jak wielkość szyszek, różnice w kształcie nasion, mniejszej liczbie aparatów szparkowych. Roślina wedle niektórych obserwacji znacznie wolniej rośnie oraz kolor igieł jest raczej zielony (ze względu na mniejszą ilość aparatów szparkowych w konsekwencji nalotu woskowego), być może też charakteryzuje się większą wytrzymałością mrozową. Te cechy teoretycznie są niewystarczające aby utworzyć oficjalnie gatunek czy też odmianę ( http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2516514 ) jednak wśród ogrodników na całym świecie stosuję się to nazewnictwo.

Fotografia 7. Po prawej Taiwania cryptomerioides var. flousiana po lewej Cryptomeria japonica

Uprawa w Polsce tego gatunku (jak i nieoficjalnej odmiany) teoretycznie jest możliwa, jednak sam w sobie jest dość trudny do zdobycia. W naszym kraju spotkałem Taiwanię tylko raz jako drzewko bonsai (cena była zabójcza na poziomie 500zł za roślinę 30-40cm w dodatku wyglądała dość mizernie jak na bonsai raczej początek z którego coś można zrobić). Znacznie częściej pojawia się na niemieckim rynku i tam też może rosnąć.

Fotografia 8. Młoda siewka Taiwania cryptomerioides var. flousiana

Mrozoodporność Taiwanii określana jest bardzo różnie można spotkać informacje o strefie 9 USDA ale też (w szczególności USA i może to wynikać z jednak różnic z klimatem europejskim) na strefę nawet 6 USDA. Przyjmując taki rozstrzał i to, że gatunek nie jest popularny warto podjąć próby uprawy. Z opisanych u nas prób uprawy mogę wymienić te dwa jakie można spotkać:

Mgr Andrzej Garbalewski, DENDROLOGICZNE CIEKAWOSTKI Z PÓŁNOCY POLSKI,  http://www.szkolkarstwo.pl/article.php?id=574, 04/2005

JERZY TUMIŁOWICZ,  Ogród Dendrologiczny w Glinnej – w 40-lecie jego odnowienia, ROCZNIK POLSKIEGO TOWARZYSTWA DENDROLOGICZNEGO Vol. 57 – 2009 • 75-83, http://yadda.icm.edu.pl/agro/element/bwmeta1.element.dl-catalog-d1a77a14-6f32-41c9-b703- 7bfca7451c9f/c/75-83.pdf

Jest też sporo prób uprawy o jakich wiem i jak na razie nie wiele można powiedzieć, szczególnie obiecujące mogą być próby podjęte z nieoficjalnym drugim gatunkiem, który ma się charakteryzować większą wytrzymałością (dwie opisane, nieudane próby tyczyły się gatunku).

[bazadrzewwpolsce]

Glyptostrobus pensilis

Glyptostrobus pensilis, polska nazwa jaką można spotkać to wyżłob. Obecnie znany nam jest jeden żyjący gatunek ale kiedyś był on bardzo popularnym gatunkiem na północnej półkuli naszego globu (miocen) [1]. Obecnie żyjący gatunek jest na skraju wyginięcia na naturalnych stanowiskach, te znajdują się w częściach subtropikalnych Chinach,  Wietnamie i Laosie.

Glyptostrobus pensilis - widoczny wciąż zielony pień.

Gatunek ten potocznie zwany jest chińskim cypryśnikiem i istotnie dziś znajduje się w tej samej podrodzinie co cypryśniki (wraz z szydlicą) w rodzinie cyprysowatych. Jego podobieństwo do cypryśnika pod względem niewystępowanie jest chyba największe, podobnie rośnie w dorzeczach, mokradłach, bagnach. Wytrzymuje trwałe podtopienia do ponad pół metra i podobnie jak cypryśnik wytwarza korzenie powietrzne (pneumatofory). Jest to drzewo do 30m wysokości. Igły są sezonowe ułożone w dwóch liniach. Szyszki 1-1.5cm po otwarciu uwalniają oskrzydlone nasiona.

Drzewo to bardzo trudno rozmnożyć z nasion (po pierwsze ze względu na dostępność po drugie na zdolność do kiełkowania) dlatego większość szkółek rozmnaża tą roślinę poprzez szczepienie na cypryśniku błotnym. Mimo tak małej popularności gatunek ten doczekał się formy ogrodniczej Glyptostrobus pensilis 'Woolly Mammoth', która posiada znacznie bardziej zwartą koronę oraz niebieskawe młode przyrosty. Gatunek ten ma bardzo późno drewniejące przyrosty. Nawet kilkuletnie pędy są nadal w kolorze zielonym i wyglądają jak tegoroczne. Te cechy zapewne powodują, że gatunek ten wytrzymuje tylko do strefy USDA 8.

Glyptostrobus pensilis 'Woolly Mammoth'

W Europie najczęściej możemy spotkać go w szklarniach ewentualnie w gruncie  w cieplejszych i nie za suchych partiach (Wyspy Brytyjskie, Holandia, …).

[1] WYSTAWA "OKRUCHY PRZESZŁOŚCI W WĘGLU BRUNATNYM" http://geoportal.pgi.gov.pl/muzeum/wydarzenia/aktualnosci/okruchy_przeszlosci/

[bazadrzewwpolsce]

Sumaki

Sumak należy do rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae), z tej grupy w Polsce znane są z ogrodów jeszcze perukowce, natomiast ze sklepów spożywczych rodzaje takie jak mango, nanercz (znany pod nazwami orzeszki cashew, nerkowce) czy pistacje.

Gatunek sumak od dawna przeżywa podział i tak dobrze znany w Polsce perukowiec (Cotinus), kiedyś też należał do rodzaju Sumak (Rhus). Wszystkie sumaki znane z Afryki zostały natomiast przeniesione do rodzaju (Searsia). Od jakiegoś czasu rodzaj Sumak (Rhus) też został podzielny na kolejne dwa, Sumak (Rhus) oraz (Toxicodendron), który jeszcze nie doczekał się spolszczenia (w większości ogrodów botanicznych możemy jeszcze spotkać stare tabliczki). Opisze tu dwie grupy Sumak (Rhus) oraz (Toxicodendron).

Druga grupa charakteryzuje się wydzielaniem olejku składającego się pentadecylcatechol'u (jako podstawa pierścień benzenowy z dwiema grupami OH i resztą) zwany "urushiol". Związki te wywołują podrażnienie do silnej reakcji alergicznej u znacznej części populacji ludzi. Ta grupa roślin raczej nie nadaje się do parków i ogrodów, spotkać ją można tylko w ogrodach botanicznych czasami parkach przy placówkach badawczych. W krajach występowania takich jak USA uczy się dzieci jak rozpoznać zarówno młode rośliny (siewki) oraz dorosłe osobniki. Nazwy „trujący dąb” oraz „trujące bluszcz” są właśnie określeniem na ten gatunek (mimo że mylące). Należy jednak też uwzględnić to, że wiele z tych związków w odpowiedniej ilości stanowi lekarstwo np. na reumatyzm. Rośliny z tej grupy są pnączami (wtedy najczęściej posiadają liście trójlistkowe) lub krzewami – drzewami posiadając liście nieparzystopierzaste. Praktycznie wszystkie gatunki powinny wytrzymać nasz klimat.

Rodzaj Sumak zawiera również rośliny zawierające różnego typu olejki, ale tu możemy spotkać się ze związkami nie szkodliwymi dla ludzi. Z części gatunków można przyrządzać tzw. sumakową herbatę/lemoniadę, same zaś owoce są bogatym źródłem witaminy C. Ta grupa też jest znacznie bardziej dekoracyjna od grupy poprzedniej, która zazwyczaj posiada zielone owoce). Większość sumaków posiada liście nieparzystopierzaste (3 i więcej) ale są też gatunki takie jak Sumak cukrowy, sumak jajowaty (Rhus ovata), który jest rośliną zimozieloną (pytanie jak długo pozostanie w rodzaju sumak, która wedle zapowiedzi będzie ulegała dalszemu podziałowi).

Oba rodzaje mogą występować pod postacią drzew, krzewów i pnączy. Opisze tu gatunki spotykane popularnie w Polsce jak i te, które potencjalnie mogą jeszcze zostać sprowadzone do naszego kraju (lub mogą zostać bardziej rozpowszechnione) oraz te które spotykamy pod postacią inną niż żywe rośliny. Na końcu zamieszczę gatunki z rodzaju (Toxicodendron). Jak zwykle, dla obu rodzajów, opiszę gatunki w kolejności częstości ich występowania w Polsce.

Sumak octowiec, sumak odurzający (Rhus typhina)

Gatunek występujący w Ameryce północnej. Nazwa myląca, najprawdopodobniej ze względu na podobieństwo do grupy (Toxicodendron). Gatunek najczęściej spotykany w Polsce, ma status antropofitu zadomowionego. Roślina dwupienna a zatem aby cieszyć się dekoracyjnymi owocostanami powinien znaleźć się w pobliżu osobnik męski. Roślina ta żyje dość krótko, raczej pozostaje niewielkim krzewem ale można ją wyprowadzić do formy drzewkowatej nawet na do 5-6m. Roślina wytwarza bardzo silne odrośla korzeniowe, co może być problematyczne w małych ogrodach.

Owocostan sumaka octowca

Kwitnący okaz męski sumaka octowca, widoczne liczne odrosty korzeniowe

Męski kwiatostan sumaka octowca

Często spotykana jest odmiana powycinana (Rhus typhina 'Laciniata') charakteryzuje się znacznie słabszym wzrostem.

Liście odmiany powycinanej sumaka octowca

Sumak szkarłatny (Rhus glabra)

Gatunek występujący naturalnie w Ameryce północnej. W Polsce na drugim miejscu co do występowania (ale jeszcze ponad 20 lat temu niemal nieznany). Od poprzedniego charakteryzuje go znacznie słabszy wzrost (do 3m) oraz nagie gałęzie (poprzedni ma gęsto owłosione). Owoce są koloru szkarłatnego. Wedle opinii niektórych ogrodników przebarwia się znacznie ładniej niż poprzedni gatunek.

Owocostan sumaka szkarłatnego

Sumak trójklapowy (Rhus trilobata)

Gatunek występujący we wschodniej części Ameryki Północnej. Wedle nowych źródeł zaliczany jako pododmiana sumaka aromatycznego (Rhus aromatica var. Trilobata ). Często może być mylony z występujący również w tych rejonach gatunkiem Toxicodendron diversilobum. Gatunek ten posiada mięsiste, owłosione owoce (zwane czerwonymi jagodami). Mają one zapach owoców cytrusowych i są bardzo kwaśne można sporządzać z nich napoje. Kora była stosowana przez tubylców na objawy przeziębienia.

Liści sumaka trójklapowego

Owoce sumaka trójklapowego (aromatycznego)

Wydzielina pod postacią “żywicy” sumaka trójklapowego (intensywny zapach cytrusowy)

W Polsce gatunek czasami oferowany przez szkółki. Wytrzymałość na mrozy określona na strefę USDA 5 gatunek bardzo dekoracyjny ze względu na jesienne przebarwienia.

Sumak wonny, sumak aromatyczny (Rhus aromatica)

Gatunek występujący występujący w Ameryce Południowej, bardzo podobny do poprzedniego. Jeszcze mniej znany w Polsce. Czasami spotykany płożący kultywar Rhus aromatica 'Grow-Low'

Sumak chiński (Rhus chinensis, syn. Rhus javanica)

Gatunek azjatycki wyrastający w drzewa, często spotykana jego forma (var. Roxburghii ). Wykorzystywany w medycynie tradycyjnej jak i nowoczesnej. W Polsce spotykany tylko w kolekcjach. Wytrzymałość na mrozy do strefy USDA 5b a zatem z powodzeniem może być u nas uprawiany. Posiada dekoracyjne kwiatostany jaki i ciekawe owoce (wiechy różowych owocków).

Kwitnący sumak chiński

Owocostan sumaka chińskiego

Sumak (Rhus punjabensis)

Gatunek azjatycki, w Polsce spotkałem tylko chińska odmianę geograficzną (Rhus punjabensis var. Sinica) gatunek praktycznie kolekcjonerski. Podobnie jak inne sumaki, ten również ma aromatyczne owoce, które są wykorzystywane do sporządzania lemoniady. Charakteryzuje się bardzo ładnymi, niemal białymi, pędami.

Gałązka sumaka (rhus punjabensis var. sinica)

Owocostan sumaka (rhus punjabensis var. sinica)

Sumak garbarski (Rhus coriaria)

Wśród sumaków jeden z nielicznych występujący w europie (kraje śródziemnomorskie). Sumak ten nie wytrzymuje naszego klimatu (strefa USDA 8) ale spotkać możemy go bardzo często pod postacią przyprawy do kebabu zarówno w postaci czystej jaki i mieszanki Za'atar (która często jest opisywana jako ta zawierająca sumak octowiec jednak ze względu na występowanie ten wydaje się bardziej prawdopodobny). Nazwę swą zawdzięcza taninom występujących w korze i liściach służące w procesie garbowania. Olej z nasion był wykorzystywany do robienia świec (nie tylko ten gatunek).

Prawdopodobnie w naszym kraju można by uprawiać wiele innych sumaków jak chociażby Sumak błyszczący (Rhus copallinum) doceniany w USA za wytrzymałość na zanieczyszczenia i często sadzony w przestrzeni miejskiej (wygląda na mniej agresywny od sumaka octowca jeśli chodzi o rozrastanie się). Sumak ten ma czerwone owoce w przewieszonych gronach. Spokrewniony z nim gatunek (zaliczany czasami to tego gatunku) to (Rhus lanceolata) wykazujący większą tolerancje na suszę ale prawdopodobnie mniej wytrzymały na mrozy.

Owocostan sumaka garbarskiego

Toxicodendron radicans (dawniej Rhus radicans, Rhus toxicodendron )

Roślina rosnąca w Północnej Ameryce, zwyczajowa nazwa to trujący bluszcz (poisson ivy). W Polsce przez niektórych autorów rozróżniane były dwa gatunki:

Sumak pnący (Rhus radicans) , posiadający korzonki czepne,

Sumak jadowity (Rhus toxicodendron), nie posiadający korzonków czepnych,

ten ostatni (nazwa łacińska) najczęściej pojawiał się na opakowaniach leków. Często też można znaleźć tą roślinę pod nazwą (Rhus ambigua).

Obecnie są to odmiany geograficzne (kilka) od pnączy wspinających się za pomocą korzonków powietrznych, poprzez pnącza płożące (bez korzonków) po małe krzewy.

Sumak spotykany w kolekcjach bardzo rzadko w ogrodach. W kolekcjach najczęściej oznakowany za pomocą znaku z tzw. "trupią czaszką" (spotkałem się z takim oznaczeniem przynajmniej w kilku ogrodach, rośliny najczęściej ogrodzone).

Liście

Ogrodzona roślina w ogrodzie botanicznym przed dalszym rozrastaniem się.

Ostrzeżenie przed toksycznością rośliny

Toxicodendron vernicifluum (dawniej Rhus verniciflua)

Drzewo rosnące w Azji dawniej wydzielina wykorzystywana jako lakier z tąd też nazwa zwyczajowa chińskie drzewo lakierowe. Z drzewiastych dawnych sumaków jest to najczęściej spotykana roślina w naszym kraju (widziałem może z 5 okazów, ogrody botaniczne parki)

Drzewo (Poznański ogród botaniczny)

Owocostan

Toxicodendron sylvestre (dawniej Rhus sylvestris)

Roślina podobna do poprzedniej też występująca w Azji. W Polsce spotykany podobnie jak gatunek poprzedni.

Owocostan

Toxicodendron vernix (dawniej Rhus vernix)

Roślina rosnąca w Ameryce Północnej. Nazwa zwyczajowa to "trujący sumak" (poisson sumac) wedle niektórych badań najbardziej z toksycznych sumaków. Nie spotkałem w Polsce z pewnością można uprawiać.

Toxicodendron diversilobum (dawniej Rhus diversiloba)

Krzew lub pnącze rosnące w Ameryce północnej. Nazwa zwyczajowa to "trujący dąb" (poisson oak).

Młoda roślina na naturalnym stanowisku.

Podsumowanie

Podsumowując na uwagę na pewno zasługują dwa (lub jeden w zależności od nomenklatury) gatunki sumaków:

Sumak szkarłatny (Rhus glabra),

Sumak trójklapowy (Rhus trilobata),

które warto rozpowszechnić w uprawie. Oba znoszą bardzo dobrze nasz klimat w dodatku są mało wymagające (jak zresztą większość sumaków). Kolejnym gatunkiem (który wręcz warto introdukować czy też reintrodukować) to Sumak błyszczący (Rhus copallinum). W Polsce nigdy nie spotkałem tego gatunku, niektóre szkółki mają go w swojej „pseudo ofercie” - czyli wpisaliśmy wszystko do bazy i nierzadko ukradliśmy zdjęcia (niestety mógłbym wymienić kilkanaście szkółek, które tak postępując podnosząc sobie w ten sposób sztucznie ranking tymczasem 90% asortymentu jest niedostępna i prawdopodobnie nigdy nie będzie). Na pewno warto spróbować jako alternatywę dla sumaka octowca.

Co do rodzaju Toxicodendron należy go raczej traktować jako ciekawostkę, z dekoracyjnych aspektów w niektórych krajach docenia się jesienne przebarwienie ale ze względu na toksyczność są raczej usuwane z przestrzeni miejskich.

[bazadrzewwpolsce]

Rodzina Araliowatych

Opisze tu kilka gatunków z bardzo dużej rodziny Araliowatych (Araliaceae Juss.), które są uprawiane w Polsce lub też warto podjąć próby uprawy lub rozpowszechnić te o których wiadomo, że nadają się do naszego klimatu i są atrakcyjne. Rodzina araliowatych jest dużą rodziną obejmującą około 50 rodzajów, na które składa się około 1500 gatunków. W polskiej florze jest tylko jeden przedstawiciel bluszcz pospolity (Hedera helix). Rodzina ta obejmuje cały świat, przedstawicieli araliowatych można znaleźć na obu Amerykach, Afryce, Nowej Zelandii, Nowej Kaledoni, Tasmani, Australi, Wyspach Pacyfiku,  Europie oraz Azji. W rodzinie tej mieszczą się drzewa, krzewy, pnącza/liany i byliny. Warto zwrócić też uwagę na to, że niemal większość roślin z tej rodziny stosowane było lub jest stosowane  w  medycynie tradycyjnej jak i obecnej (chciało by się rzec „technicznej”).

Mimo tak obszernego występowania, w Polsce rośliny te znane są głownie z bluszczy. Postaram się opisać wszystkie rodzaje z tej rodziny jakie można spotkać w Polsce oraz po jednym lub więcej przedstawicieli (gatunku). Kolejność wymienianych rodzajów będzie zależała od popularności w naszym kraju (naturalnie w niektórych miejscach można by się spierać, należy to zatem traktować jako pewnego rodzaju trend aniżeli dokładne dane). Na końcu wymienię rodzaje ciepłolubne, które są spotykane w polskich kwiaciarniach/domach oraz gatunki których próby uprawy warto podjąć (nawet jeśli w naszych warunkach była by to bardziej roślina zielna).

Bluszcz (Hedera L.)

Jak już wspomniałem, gatunek te występuje naturalnie na terenie polski co powoduje, że w naszej kategoryzacji ląduje na pierwszej pozycji. Jeśli chodzi o bluszcz pospolity (Hedera helix) to można go spotkać w bardzo wielu odmianach, zarówno jako roślina doniczkowa jak i ogrodowa.

Polska odmiana, Hedera helix ‘profesor Seneta’

Jeszcze w latach 1980-1990 uznawano odmiany barwne, za raczej nie wytrzymałe na nasz klimat. Obecnie coraz częściej możemy je spotkać. Porastają nie tylko podłoże (mrozy) ale także ściany i drzewa. Nie chce opisywać tu szerzej odmian tego bluszczu, jest ich kilkaset jak nie więcej, z pewnością jest to najbardziej popularny gatunek z tej rodziny (nawet jeśli nie liczyć formy podstawowej a odmiany ogrodnicze).

Odmiana Hedera helix ‘gold heart’ wraz z gatunkiem

Jeśli chodzi o inne gatunki bluszczy to w Polsce można spotkać bluszcz kolchidzki (Hedera colchica), ma on duże liście i najczęściej występuje w odmianach barwnych (żółto upstrzonych lub biało upstrzonych). W naszym kraju, najczęściej jako roślina okrywowa (potrafi przemarzać). Z gatunków, które można spotkać w kwiaciarniach to bluszcz kanaryjski ( najczęściej Hedera canariensis 'Variegata'), bluszcz ten w ogóle nie jest odporny na mróz, określa się go na strefę USDA 9.

Wszechlek (Panax L.)

Miałem dylemat, w którym miejscu umieść tą roślinę. Popularna nazwa to żeń-szeń, prawdopodobnie pytając na ulicy o rośliny z rodziny araliowatych rodzaj ten cieszył by się rozpoznawalnością na poziomie bluszczu. Ciężko jednak stwierdzić na ile jest to popularna roślina w naszym kraju i co tak naprawdę jest uprawiane. Szkółki sprzedające pod nazwą  żeń-szeń wymieniają dwa gatunki (byliny, krzewinki)

Panax ginseng – wszechlek właściwy Panax quinquefolius – wszechlek pięciolistny

Rośliny są bardzo wytrzymałe na mróz jednak zimą nie lubią wilgoci (też tej, która pojawia się podczas cieplejszych zimowych dni).

Eleuterokok, Kolcosił (Eleutherococcus Maxim., Acanthopanax)

Nazwa kolcosił wywodzi się z dawnej nazwy łacińskiej, obecnie stosowana jest druga aczkolwiek nadal w wielu kolekcjach korzysta się z dawnej nazwy polskiej. Też tak będę postępował.

Jako typowy gatunek uznaje się Kolcosił  kolczasty (Eleutherococcus senticosus Maxim.).

Kolcosił  kolczasty - kwiaty

Kolcosił  kolczasty

W polskich szkółkach  jednak najczęściej można spotkać barwną odmianę: kolcosił Siebolda 'Variegata' (Eleutherococcus sieboldianus 'Variegatus')

Kolcosił Siebolda 'Variegata' 

Kolcosił Siebolda - owoce

Zarówno odmiana jak i gatunek rosną u nas doskonale. Ważne aby grunt nie był suchy. Roślina nie jest wymagająca co do oświetlenia i rośnie dobrze zarówno w półcieniu jak i w pełnym słońcu.

Bogaty zestaw kolcosiłów występuje w rogowskim arboretum

Eleutherococcus divaricatus – kolcosił rozkrzewiony Eleutherococcus giraldii – kolcosił Giralda Eleutherococcus henryi – kolcosił Henreg'o Eleutherococcus lasiogyne Eleutherococcus leucorrhizus - kolcosił białokorzeniowy Eleutherococcus nodiflorus Eleutherococcus senticosus - kolcosił  kolczasty (szczeciniasty, kłujący) Eleutherococcus sessiliflorus - kolcosił bezszypułkowy Eleutherococcus setchuenensis Eleutherococcus sieboldianus - kolcosił Siebolda Eleutherococcus simonii - kolcosił Simona Eleutherococcus stenophyllus Eleutherococcus wardii

Eleutherococcus trifoliatus

Roślina bez jakiś spektakularnych cech dekoracyjnych, niektóre gatunki rosną bardzo silnie i znoszą ciecie. Formy barwne mogą stanowić dekoracje same w sobie pozostałe na żywopłoty. Znosi warunki zacienienia.

Aralia (Aralia L.)

Drzewa dorastające do 20m (Aralia wysoka) ale też i krzewy oraz byliny. Roślina oferowane przez kilka-kilkanaście szkółek. Raczej kolekcjonerska, powinna być bardziej rozpropagowana.  W ofercie z kilkudziesięciu gatunków oferowane są (w kolejności częstości)

Aralia elata - aralia wysoka Aralia chinensis - aralia chińska Aralia stipulata  - synonim na Aralia chinensis Aralia spinosa – aralia kolczasta

W Polsce najbardziej popularna jest aralia wysoka. Roślina ta potrafi przemarzać, jednak zazwyczaj odbija z szyjki korzeniowej lub odrostów. W sprzyjających warunkach staje się wręcz rośliną inwazyjną (odrosty pojawiają się nawet do kilkunastu metrów od rośliny matecznej, przerastają przez przerwy między płytami chodnikowymi). Na pewno warto częściej sadzić ja w ogrodach. Grube pędy oraz bardzo długie liście powodują, że roślina ta wygląda egzotycznie w naszym klimacie. Jeśli chodzi o wymagania klimatyczne to w strefie 7 nie powinno być problemów (mogą zaszkodzić późne przymrozki, jednak roślina się doskonale regeneruje).

Aralia

Aralia elata - owoce

Kolcosił, kalopanax (Kalopanax Miq.)

Rodzaj tylko z jednym gatunkiem: kolcosił drzewiasty (Kalopanax septemlobus). Niestety nazwa może mylić się z rodziną Eleutherococcus. Drzewo do 20m wysokości z bardzo dużymi liśćmi przypominającymi Fatsię lub Ambrowiec (choć tak duże liście u ambrowców spotkałem tylko w cieplejszych rejonach europy). Forma geograficzna tego kolcosiłu: kolcosił drzewiasty odm. Maksymowicza  (Kalopanax septemlobus var. Maximowiczii) ma inne klapy. Zatem liście kolcosiłu mogą przypominać do złudzenia liście figowe lub innych gatunków jak Fatsi japońskiej

Roślina ta jest wytrzymała na mrozy w późniejszym wieku, na pewno młodsze rośliny należy chronić przed mrozem i przymrozkami. Sama roślina jest bardzo dekoracyjna i powinna być częściej sadzona w dużych ogrodach i parkach.

Kolcosił (Kalopanax) - Kwiaty

Kolcosił (Oplopanax  (Torr. & A.Gray) Miq.)

W Polsce można spotkać tylko Kolcosił straszliwy (Oplopanax horridus), zwany też diabelską maczugą (od owocostanu).

Roślina ta jest w pełni wytrzymała na mrozy niestety bardzo silnie cierpi od przymrozków. Ta cecha niestety może dyskwalifikować ją do uprawy w pasmie nadmorskim, gdzie temperatury zimą rzadko kiedy spadają poniżej -18C ale przymrozki (które rozciągają się niemal od marca do końca maja) mogą zniszczyć roślinę. W pozostałych rejonach powinna być brana jak najbardziej pod uwagę. Jest to roślina o bardzo dużych liściach, niewielka – mogąca być alternatywą dla innych roślin/bylin wielkolistnych ponieważ w przeciwieństwie do większości z nich może rosnąć w pełnym słońcu.

Tetrapanax (Tetrapanax K.Koch)

Powoli zmierzamy do końca naszej pierwszej listy, roślin które jako tako mogą być uprawiane w Polsce. Tetrapanax papyrifer zwany też drzewem papierowym, papierem ryżowym. Kiedyś był wykorzystywany do wyrobu papieru. Bardziej odpowiednia nazwa niż ryżowy powinna tyczyć się miękkiej tkanki (podobnie gąbczasty cylinder jak w przypadku papirusa). Roślina ta w Polsce nigdy nie osiągnie rozmiarów takich jak w naturalnych stanowiskach, gdzie liście potrafią mieć 2m średnicy. Mimo wszystko traktując tą roślinę jako bylinę możemy cieszyć się i tak sporymi liśćmi a co ważne (praktycznie tyczy się to wszystkich opisanych gatunków) roślina ta może rosnąć w pełnym słońcu jak i półcieniu. Ważne jest aby miała zapewnioną odpowiednią wilgotność. Z pewnością wytrzymałość na mrozy może mieć silny związek z okresem wegetacji, zbyt krótki nie pozwala dostatecznie zdrewnieć będą (a te są wyjątkowo grube) przez co cała roślina może mocno ucierpieć. Niektóre źródła podają wytrzymałość nawet do strefy USDA 6 !. Należy też dodać, że (podobnie jak wiele gatunków z tej rodziny) tetrapanax wypuszcza wiele odrostów. W sprzyjających warunkach może też być rośliną inwazyjną.

Fatsjobluszcz (×Fatshedera Guillaumin)

Od tego miejsca wkraczamy już w sferę roślin, które w naszym kraju częściej możemy spotkać jako doniczkowe, jednak poruszając się po granic najcieplejszych rejonów Polski (w szczególności wysp ciepła jakim są wszystkie większe miasta) możemy próbować uprawy dość ciekawych gatunków. Pierwszy z ich to krzyżówka między rodzajowa pomiędzy bluszczem i fatsją, Fatsjobluszcz lizjański (xFatshedera lizei = Hedera helix x  Fatsia japonica 'Moserii' lub Hedera hibernica x Fatsia japonica w zależności od źródła). Roślina którą można kupić niemal w każdej kwiaciarni, jej wytrzymałość na mrozy oceniana jest na strefę USDA 7b, jednak należy brać pod uwagę to, że mieszaniec ten posiada bardzo wiele odmian (co oznacza wiele krzyżówek) i należało by sprawdzić, która z nich jest najbardziej wytrzymała (patrząc na rodziców.

Forma ‘variegata’

Fatsja (Fatsia Decne. & Planch.)

Roślina doskonale znana z kwiaciarni, odpowiednik dla  Tetrapanax (kiedyś ten był zaliczany do  tego rodzaju) z tym, że zimozielony na wyspach brytyjskich i w cieplejszych rejonach europy roślina uprawiana w gruncie. W Polsce spotkałem Fatsję japońską (strefa określona na USDA 7) uprawianą przez kilka lat w gruncie (kwitła), niestety została usunięta wraz z wymianą bruku.

Fatsia japońska

fatsia japońska - owoce

Drugi gatunek jaki spotkałem w europie to Fatsia polycarpa, strefa określona na USDA 9. Na pewno należy spróbować, szczególnie w osłoniętych strefach w mieście. Roślina bardzo ciekawa i niesamowicie egzotyczna.

Fatsia polycarpa

Szeflera (Schefflera J.R.Forst. & G.Forst.)

Dla porządku wymieniam tą roślinę. Roślina znana z biur, klatek schodowych. Najczęściej ciepłolubny gatunek Schefflera actinaphylla, Schefflera aboricola (>12C). W uprawie co najwyżej można spróbować z Schefflera digitata (USDA 9a). raczej jako bylina

Pseudopanax (Pseudopanax K.Koch)

Na koniec chciałbym wymienić gatunek, który raczej nie ma szans, co najwyżej jako bylina w naszym kraju. Wymieniam go ze względów osobistych gdyż, zawsze mnie zachwycał swoją dość „kosmiczną” formą (ciężko powiedzieć egzotyczną). Pierwszy raz spotkałem go w przedrukach angielskich książek w latach '90 ubiegłego wieku. W szczególności dwa gatunki

Pseudopanax ferox Pseudopanax crassifolius

rosnące tylko w Nowej Zelandii. Liście tych gatunków  są grube, bardzo długie (do 1m) i bardzo wąskie do 1cm. Gatunek, którego nazwa wskazuję na „kolczatość, dziki” - ferox posiada liści które są jak piła z grubymi zębami. Oba gatunki są wytrzymałe na suszę i mogą rosnąć w pół cienistych oraz słonecznych stanowiskach. Dobrą ekspozycją dla nich może być ściana. Z pewnością warto spróbować, dobrą lokalizacją w naszym kraju może okazać się skraj słabiej izolowanej ściany budynku, zabudowany nieogrzewany taras. Strefa to USDA 9 ale próbował bym w kategoriach ciekawostki.

Pseudopanax crassifolius

Pseudopanax ferox

Pseudopanax crassifolius

Pseudopanax ferox

[bazadrzewwpolsce]

Cypryśniki

Po lewej cypryśnik wzniesiony po prawej cypryśnik błotny

Cypryśniki (Taxodium) występują obecnie tylko i wyłącznie na kontynencie ameryki północnej. Cypryśniki (nie wliczając odmian) są dużymi drzewami, żyjącymi kilkaset lat. Są to drzewa iglaste z igłami sezonowymi do zimozielonych, zależne jest to głównie od rejonu występowania/uprawy danego gatunku (najbardziej zimozielony Taxodium mucronatum). Występują trzy gatunki cypryśników, obecnie coraz częściej określa się je jako odmiany botaniczne. I tak w zależności od nomenklatury mamy (nazwy polskie odnoszą się do nazw łacińskich z pierwszej kolumny)

Taxodium distichum Taxodium distichum var. distichum Cypryśnik błotny Taxodium ascendens Taxodium distichum var. imbricarium Cypryśnik wzniesiony Taxodium mucronatum Taxodium distichum var. mexicanum Cypryśnik meksykański

Klucz do oznaczania [1,2]:

1a) Krótkopędy w większości wzniesione, ustawione w płaszczyźnie pionowej. Igły, szydłowate, wąsko lancetowate o długości 0,3-1,0 cm, ściśle ułożone, zachodzące na siebie po 5 do 8 na pędzie. Szyszki nie przekraczają 2,5 cm, kuliste. .............................Cypryśnik wzniesiony

1b) Krótkopędy w większości ułożone w płaszczyźnie poziomej. Igły spłaszczone, wąskie regularne o długości 0,5-1,5 cm, różne, ułożone w dwóch rzędach na pędzie. .............................2

2a) Igły sezonowe, kotki kwiatostanów męskich krótkie, gęste, Szyszki kuliste 2-3,5cm. .............................Cypryśnik błotny

2b) Igły pół-zimozielone, kotki kwiatostanów męskich długie, smukłe. Szyszki jajowate 1,5-2,5 cm .............................Cypryśnik meksykański

Cypryśniki należą do małej grupy roślin nagonasiennych posiadających sezonowe ulistnienie, w tej grupie znajdują się jeszcze tylko:

Miłorząb - Ginko Modrzew - Larix Modrzewnik - Pseudolarix Metasekwoja - Metasequoia Wyżłob - Glyptostrobus (gatunek bardzo rzadko spotykany, gatunek krytycznie zagrożony najbliżej spokrewniony z Cypryśnikiem) .

Dwa cypryśniki (błotny oraz wzniesiony) rosnące w stanach zjednoczonych, doskonale czują sie na stanowiskach mokrych ze stojącą wodą (bagna). Ze względów na występowanie form pośrednich w literaturze często nie uznaje się gatunku cypryśnika wzniesionego i nazywa się go błotnym. Często też nazwa jaka pojawia się (szczególnie w szkółkach) to Taxodium distichum 'Nutans', czasami nawet T. distichum var. imbricarium 'Nutans'. W  tych przypadkach jest to najczęściej roślina rozmnażana wegetatywnie i charakteryzuje się bardzo krótkimi i wręcz wałeczkowatymi wzniesionymi pędami (ładne drzewa tego typu można spotkać w Powsinie). Formalnie jednak nadal jest to Cypryśnik wzniesiony (T. distichum var. imbricarium 'Nutans'). Cypryśnik wzniesiony jest wytrzymały na mrozy i określa się go w strefie USDA 5a a część opisów podaje nawet strefę 4a. W Polsce jest bardzo rzadko spotykany a szkoda (jest moim ulubionym).

Cypryśnik wzniesiony w Powsinie.

Szyszka cypryśnika wzniesionego

Cypryśnik błotny jest w Polsce znacznie częściej spotykany, sadzony w naszym kraju od bardzo dawna (w szkółkach oferowany już w dziewiętnastym wieku, ze względu na trudności z rozmnażaniem i dość zamknięte granice po II wojnie można powiedzieć o jego drugim odkryciu w naszym kraju). Jest gatunkiem wytrzymałym na mrozy jego odporność określana jest na strefę USDA 4a co oznacza, że praktycznie może rosnąć w dowolnym miejscu w naszym kraju. Stanowisko jednak powinno być słoneczne i na pewno należy dostarczyć odpowiednią ilość wody (stanowiska podmokłe, bagienne są dla niego idealne rośnie wtedy najlepiej jednak może rosnąć na stanowiskach suchych jest też wytrzymały na zanieczyszczenia).

Cypryśnik błotny

Szyszki cypryśnika błotnego

Kora cypryśnika błotnego

Zmienność cypryśnika błotnego

Ostatni z cypryśników, cypryśnik meksykański różni się tym od pozostałych, że rośnie na stanowiskach wilgotnych ale w pobliżu przepływającej wody (strumienie, dorzecza). Dodatkowo jest bardzo wytrzymały na suszę. W cieplejszym klimacie cypryśnik ten jest pół-zimozielony (w efekcie różni się okresem w którym zrzuca ulistnienie w przypadku cypryśnika jest to okres jesieni/zimy a cypryśnika meksykańskiego okres suszy). Jest najmniej wytrzymałym na mrozy cypryśnikiem, zalicza się go do strefy USDA 8a co właściwie przekreśla jego możliwość uprawy w Polsce. Jest jednak gatunkiem często wykorzystywanym na bonsai. Cypryśnik ten ma pokrój płaczący w stosunku do cypryśnika błotnego, który jest raczej regularny – wyprostowany.

Cypryśnik meksykański

Cypryśnik meksykański

Kora cypryśnika meksykańskiego

Warto wspomnieć, że wszystkie cypryśniki wytwarzają korzenie oddechowe tzw. Pneumatofory, które pozwalają na doprowadzenie powietrza do systemu korzeniowego okazów rosnących na terenach zalewowych, bagnistych (beztlenowym). Gatunkiem najrzadziej wytwarzającym pneumatofory jest cypryśnik meksykański. Z gatunków iglastych, które jeszcze wytwarzają tego typu korzenie są Metasekwoja i Wyżłob.

Pneumatofory

Mrocznego wyglądu (najczęściej horrory, bagna) nadaje cypryśnikom zwieszająca się Oplątwa brodaczkowa (Tillandsia usneoides) z rodziny bromeliowatych. Niestety u nas uprawiana jest tylko i wyłącznie w szklarniach/mieszkaniach. Co prawda w literaturze można znaleźć wzmianki o tym, że wytrzymuje w strefie USDA 7a, zalecana co prawda jest strefa 10-11,  ale nieduża wilgotność może być dla niej problematyczna (ale może warto spróbować w szczególnych miejscach, choć to mało prawdopodobne).

Rozmnażanie

Właściwie zalecanym jest siew (to oczywiście tyczy się gatunków, nasiona bez większych problemów można zakupić na internetowych aukcjach). Nasiona cypryśników są nieregularne (może to być zaskoczenie, wyglądają czasami jak pokruszone kawałki szyszek np. Cyprysików)

Nasiona cypryśnika meksykańskiego po lewej, cypryśnika wzniosłego po prawej

Odmiany są szczepione (najczęściej na cypryśniku błotnym), często też szczepiony jest cypryśnik wzniesiony. Teoretycznie [3] możliwe jest rozmnażanie poprzez sadzonki ale nie spotkałem się z tym w praktyce.

Z obserwacji (zarówno własnych, jak i zdjęć publikowanych w internecie) siewki cypryśnika meksykańskiego mają po 4-5 liścienie a siewki pozostałych po 5-7 (co może być związane z wielkością).

Siewki (meksykański po lewej, wzniosły po prawej)

Jeśli chodzi o kultywary ogrodnicze to cypryśnik błotny posiada ich z kilkanaście jak nie kilkadziesiąt, wymieniam te spotkane w szkółkach w okolicy naszego kraju oraz w naszym kraju (fastigiatum, minaret, peve yellow) cypryśnik  wzniesiony (debonair). W literaturze można spotkać mieszańca Taxodium distichum x mucronatum można również odnaleźć informacje o niemożności mieszania się cypryśnika błotnego z cypryśnikiem wzniosłym co wykorzystywane jest za tym aby uznać go za odrębny gatunek, należy jednak podejść do tych informacji z rezerwą (mi nie udało się znaleźć rzetelnych źródeł).

[1]Geoffrey C. Denny1, and Michael A. Arnold, Taxonomy and Nomenclature of Baldcypress, Pondcypress, and Montezuma Cypress: One, Two, or Three Species? [2]Włodzimierz Seneta, Drzewa i krzewy iglaste,  PWN 1982 [3]S. R. Pezeshki, R. D. DeLaune , Rooting of baldcypress cuttings, 1994, Volume 8, Issue 4, pp 381-386

[bazadrzewwpolsce]

Drzewo korkowe w Polsce !

Skąd się bierze korek ? Muszę przyznać, że pytanie to nie było nigdy przeze mnie postawione, tak oczywisty przedmiot nie wymagał po prostu wytłumaczenia. Jakie było moje zdziwienie, że jest to kora dębu ! Z pewnością nie zakładałem, że jest to sztuczny materiał i że mamy do czynienia z rośliną a nawet korą, jednak nie dębu. Wcześniej wiedziałem o gatunku drzewa korkowego znanego pod pełną nazwą Korkowiec (Phellodendron) jednak ten gatunek nie nadaje się na komercyjne wykorzystanie. No ale dość, wracamy do dębów oraz tego czy można mieć dąb korkowy w ogródku ?!

Jak wspomniałem korek pozyskujemy z dębu a dokładnie dębu korkowego (Quercus suber) należące do sekcji Cerris a więc tam gdzie spotkamy najczęstszego przedstawiciela tej sekcji w Polsce a mianowicie Dąb burgundzki (Quercus cerris) i powiedziałbym jedyny z tej sekcji, który możemy spotkać w sprzedaży (poza dębem korkowym !). Dąb korkowy jest to bardzo ładnym drzewem, w sam raz do ogródków utrzymanych w pustynnym/suchym klimacie. Występuje w Południowej  Europie oraz w Afryce Północnej. Posiada dość małe skórzaste, zimozielone liście które są faliście pomarszczone. Niestety jego mrozoodporność absolutnie nie pozwala na uprawę w Polsce, co najwyżej na bonsai (uwaga! Polscy sprzedawcy czasami oferują nasiona tego dębu ale muszą być świeże).

Dąb korkowy (Quercus suber), pokrój, kora, młode liście, żołędzie.

Spotkać go można na wyspach brytyjskich, gdzie możliwe są hybrydy z dębem burgundzkim. Oczywiście nie tylko w zakresie wysp brytyjskich gatunek ten miesza się z innymi dębami, w europie na granicy występowania znane są jego mieszańce z innymi dębami z sekcji Cerris a nawet spoza z dębem kolczastym (Quercus ilex). Wspominam o mieszańcach, dlatego, że jest to jedyna forma „przemycenia” tego gatunku do naszego kraju a dodatkowo w cieplejszych rejonach (Praga, Berlin) można spotkać wiele odmian ogrodniczych tego mieszańca. Występuje od pod nazwą Dębu hiszpańskiego (Quercus x hispanica) oto kilka fotografii liści (zwracam uwagę na niesamowitą ich zmienność):

Liście kilku odmian ogrodniczych dębu hiszpańskiego.

Niestety nawet wspomniane mieszańce bardzo źle rosną w naszym kraju (część z nich jak np. Quercus x hispanica 'waasland' przemarza w Pradze).

Jako ciekawostkę można podać naturalną hybrydę, którą Włosi przyjęli jako odrębny gatunek (Quercus crenata), pozostali uważają go za Dąb hiszpański. W tym przypadku zmienność jest znacznie większa niż przy wyselekcjonowanych hybrydach (gdzie właściwie nie mamy zmienności bo rozmnażane są wegetatywnie). To jednak daje możliwości wyboru mieszańców rosnących w naszym klimacie, poniżej przedstawiam jeden z nich (naturalnie z Włoch „z natury”):

Młoda roślina z miejsca styku dwóch gatunków (Q.suber i Q.cerris) we Włoszech.

Wspominając o wyspach brytyjskich, nie robiłem tego bez powodu poniżej drzewo które może (ale nie musi) mieć domieszki dębu korkowego. Wygląda jak dąb burgundzki jednak w naszym klimacie zdarza mu się przemarzać oraz ma dość mocna spękaną korę jak na tak młode drzewo

Dąb burgundzki o mocno spękanej “korkowej” korze.

Dość nietypowa kora dla dębu burgundzkiego, mogąca być wynikiem zmienności gatunkowej lub domieszką dębu korkowego. Jest nawet pomysł na wykorzystanie tego jako surowca [1]. Oznaczało by to, że wystarczy mieć odpowiednią selekcję dębu burgundzkiego aby mieć w ogródku drzewo korkowe. No ale nie idźmy po najmniejszej linii oporu.

Dla porównania inny Dąb burgundzki o podobnej grubości pni (nawet grubszy), który nie wykazuje takich cech. Siewka pochodzi z miejsca, w których występował zarówno dąb burgundzki jak i korkowy.

Młody dąb burgundzki, bez wyraźnych oznak spękanej w „korkowy” sposób kory.

Dąb korkowy jednak to nie tylko Quercus suber ale jeszcze drugi gatunek, pochodzenia azjatyckiego Quercus variabilis, który w naszym kraju moglibyśmy nazwać chińskim dębem korkowym. Gatunek również pochodzi z sekcji Cerris i ma liście charakterystyczne dla gatunków z azjatyckich z tej sekcji a mianowicie bardziej przypominają one liście Kasztana (Castanea). W Polsce popularnym (o ile tak można powiedzieć) gatunkiem podobnym do tego dębu jest Dąb koreański (Quercus acutissima), który rzeczywiście można pomylić z liśćmi chińskiego dębu korkowego.

Liście dębu koreańskiego (Quercus acutissima).

Cechą charakterystyczną liści dębu chińskiego korkowego, jest to że od spodu są sino zielone. W Polsce w literaturze są oznaki podjętych prób jego uprawy [2], widziałem zdjęcie z jednego z ogrodów (chyba Kraków, Wrocław ?) ale wydaje się bardzo podobny do dębu koreańskiego (spody liści na zdjęciu były gładkie, zielone).

Liście (wraz ze spodnią częścią) dębu chińskiego korkowego (Quercus variabilis).

Wytrzymałość tego dębu jest podobna może nawet większa niż dębu koreańskiego (z pewnością silnie to zależy od proweniencji nasion). Oznacza to, że jest szansa uprawy tego gatunku (niestety w  najcieplejszych regionach naszego kraju). Drzewa wytwarzające korek można już spotkać w Berlińskim ogrodzie botanicznym. Co jest obiecujące, wygląda na to, że możemy doczekać się korka w naszym ogrodzie, raczej wątpię abyśmy nim zakorkowali butelkę ale małą łódeczkę da się wystrugać.

Dąb chiński korkowy (Quercus variabilis), drzewo, kora, młode liście, żołędzie.

[1] Ali Şena et al., The cellular structure of cork from Quercus cerris var. cerris bark in a materials’ perspective, Industrial Crops and Products, Volume 34, Issue 1, July 2011, Pages 929–936

[2] Henryk Eder, Dęby Eurazji uprawiane w arboretum w Rogowie., Rocznik Dendrologiczny, Vol. 26, 1972

[bazadrzewwpolsce]

Wiązowate – czy tylko wiązy ?

W Polsce rodzina ta reprezentowana jest głównie przez wiązy. Rosną u nas Wiąz górski (Ulmus glabra), Wiąz pospolity (Ulmus minor) oraz Wiąz szypułkowy (Ulmus laevis). Przez pewien czas wiązy jednak straciły na znaczeniu poprzez rozprzestrzeniającą się Holenderską chorobę wiązów (nazwa od miejsca odkrycia a nie pochodzenia choroby). W wielu miejscach (szczególnie odmianę zwisającą) pozostawiono nawet po uschnięciu (często pnie były malowane).

Uschnięty wiąz

Rozsiewające się owoce wiązu w maju.

To zniechęciło przez długi czas do uprawy wiązów, a są to drzewa, które można posadzić i w dużym i w małym ogrodzie (odmiany). Obecnie w Polsce popularne są odmiany (poza polskimi gatunkami i ich odmianami):

Wiąz 'Camperdownii' (Ulmus 'Camperdownii') - odmiana zwisająca, Wiąz Holenderski (Ulmus x hollandica) - wiele kultywarów, w tym karłowate, Wiąz syberyjski (Ulmus pumila)  - spotykane odmiany o żółtych liściach.

Wiąz 'Camperdownii' (Ulmus 'Camperdownii') - odmiana popularna na cmentarzach.

Wśród tych gatunków ciężko jest spotkać w naszym kraju inne a jest ich około 40 gatunków !

Wiąz drobnolistny (Ulmus parvifolia) - Czasami spotykany, najczęściej w odmianach.

Wiąz czerwony (Ulmus rubra)

Kiełkujące wiązy (nasiona powinny leżeć na ziemi a wilgotność powinna być utrzymywana).

Wśród pozostałych wiązowatych z uprawianych w naszym kraju (Wiązowiec – Celtis, zmienił rodzinę i należy teraz do konopiowatych) plasuje się jeszcze Brzostownica (Zelkova). Drzewo to ma bardzo ładne ulistnienie, niestety jest dużym drzewem

http://reichel.pl/bdp/trees/view/?d=-1&pl=&lt=zelkova&s=&c=

W Polsce spotkałem następujące gatunki (z około 5)

Brzostownica japońska (Zelkova serrata), Brzostownica kaukaska (Zelkova carpinifolia), Brzostownica Szneidera (Zelkova schneideriana).

Z czego popularnie (SIC!) uprawiany jest tylko ten pierwszy. Duże drzewa można spotkać chyba tylko w ogrodach botanicznych (i też niezbyt często), kilka szkółek w Polsce jednak ma ją w swojej ofercie w odmianach biało pstrych, zółtych. Na pewno warto spróbować !

Brzostownica japońska (Zelkova serrata) - młode liście

Brzostownica kaukaska (Zelkova carpinifolia) - siewki.

Nasiona kilku gatunków.

Pozostałe gatunki należące do wiązowatych rosną raczej w klimacie subtropikalnym (lasy deszczowe) ich liście bardziej przypominały by nam rośliny doniczkowe aniżeli drzewa uprawiane pod gołym niebem. Jest jednak gatunek zwany potocznie w Stanach Zjednoczonych jako wiąz wodny (Water Elm - Planera aquatica), w literaturze polskiej znajdują się wzmianki o próbach uprawy tego drzewa na otwartej przestrzeni, jednak bez powodzenia. Moim zdaniem jednak jest to jeden z nielicznych gatunków (które nie są uprawiane) mający jakiekolwiek szansę, patrząc się na mapę występowania

http://en.wikipedia.org/wiki/File:Planera_aquatica_range_map.jpg

należało by poszukiwać tych z zimniejszych rejonów, porównując

http://planthardiness.ars.usda.gov/PHZMWeb/

można zobaczyć, że występowanie rozciąga się do strefy 6b, idąc analogią sprawdzającą się w przypadku wielu gatunków (dodać do strefy Amerykańskiej 1 aby wyszła Polska – to obserwacja praktyczna) zahaczali byśmy o najcieplejsze rejony naszego kraju. Zatem do prób !

Pozostałe gatunki takie jak np. Holoptelea integrifolia (wyglądem najbardziej przypominająca nam wiąz, nawet jeden z synonimów to Ulmus integrifolia, Indian Elm) plasuje się już w strefie 9, biorąc jeszcze pod uwagę występowanie – Indie, możemy co najwyżej w palmiarni posadzić taką roślinę.

Holoptelea integrifolia - nasiona, podobieństwo do wiązu