Czwarta ściana to termin, który wywodzi się z teatru i oznacza symboliczną ścianę oddzielającą widownię od sceny i aktorów. Scena teatralna posiada z reguły trzy ściany, natomiast czwartą ścianą jest właśnie przestrzeń między publicznością i aktorem. Jest to zabieg, który ma na celu odizolowanie aktorów, by ci mogli się skupić na swojej grze, nie rozproszeni świadomością bycia obserwowanym. Koncepcję czwartej ściany często przypisuje się Denisowi Diderotowi, a samego terminu podobno używał Moliere. Tyle słowem historycznego wprowadzenia, skupię się teraz na tym, co faktycznie mnie interesuje, bo gdybym miał pisać o teatrze, to już mógłbym kończyć.
Łamanie czwartej ściany to zniwelowanie tej symbolicznej granicy poprzez zachowanie postaci z filmu, gry, komiksu czy serialu w taki sposób, że pokazuje swoją świadomość istnienia tej ściany, ale ją ignoruje. Jest to na przykład spojrzenie aktora bezpośrednio w obiektyw, jak na przykład Norman Bates w Psychozie. Może to być monolog skierowany bezpośrednio do widza lub nawet (w pewnym stopniu) śmiech z puszki podczas sitcomów. Według Wikipedii już starożytni Grecy wpadli na pomysł złamania czwartej ściany, kiedy aktorzy przerywali spektakl i wdawali się w rozmowę z publicznością, nie jest więc to ani odkrywcze, ani, jak widać, oryginalne. Przyjrzyjmy się zatem różnym rodzajom meta-odniesień, które można w zasadzie sklasyfikować.
1. Łamanie czwartej ściany – najczęściej spotykany i najbardziej podstawowy sposób. Główny bohater zdaje sobie sprawę z istnienia publiczności i zwraca się bezpośrednio do niej, często w formie monologu. Najczęściej chyba wykorzystuje się to w filmach komediowych, jak na przykład Ferris Bueller’s Day Off czy Easy A. W ten sposób widz nawiązuje więź z postacią, jest bardziej zaangażowana i ciekawa dalszego przebiegu akcji. W gatunkach innych niż komedia można wymienić między innymi Fight Club, czy bardzo popularny ostatnio serial House of Cards, w którym Kevin Spacey, grający główną rolę w fantastyczny sposób bawi się z czwartą ścianą.
2. Wybraniec czwartej ściany – w tym przypadku ściana jest zupełnie niezauważona, często tylko pojedyncze postaci mają pełną świadomość tego, że istnieje granica pomiędzy światem przedstawionym i realnym. Będę pewnie często wracał do tego filmu, ale główny bohater Ferris Bueller’s… często wyjaśnia widowni „zawiłości” fabularne, opisuje inne postaci, a na końcu filmu pyta się „Jeszcze tu jesteście? Film się skończył, idźcie do domu!” W komiksie w kontekście czwartej ściany niepodzielnie króluje Deadpool, niespełna rozumu najemnik, który doskonale zdaje sobie sprawę z tego, że jest częścią obrazkowej historii, „widzi” własne myśli w żółtych ramkach i odnosi się do osi czasowej całej serii komiksu i robi wiele innych rzeczy by bawić się z czytelnikiem.
3. Znaleziony materiał – to jest już w zasadzie niemal odrębny gatunek filmowy. Tak jak monologi są (wg mnie oczywiście) głównie związane z komedią, tak filmy opowiadające historię na zasadzie „znalezionego materiału” są kojarzone przede wszystkim z horrorami. Protoplastą tego rodzaju jest oczywiście Blair Witch Project, dziś nie sposób wymienić wszystkich filmów w tym stylu, ale z bardziej znanych produkcji w tym gatunku można wymienić Cloverfield, Paranormal Activity, REC, czy V/H/S.
4. Skrzynka pocztowa czwartej ściany – ten typ łamania czwartej ściany najczęściej pojawia się w serialach i komiksach – zarówno tych tradycyjnych jak i internetowych. Postaci nie wychodząc z roli odczytują listy od widzów/czytelników i odpowiadają na nie, najczęściej na końcu odcinka. W web-komiksach odpowiedzi na listy czytelników często są wykorzystywane jako filler zamiast standardowego odcinka.
5. Ściana Cię nie ochroni – na wolności grasuje przestępca, monstrum, demon czy morderca. Dopóki wszystko się odbywa w fikcyjnym świecie przedstawionym przez twórców wszystko jest w porządku, ale kiedy czwarta ściana zostaje złamana, widz prawdopodobnie zacznie odczuwać niepewność, być może zwątpi przez chwilę w to, że wszystko faktycznie jest fikcyjnym dziełem. Najlepszym przykładem tutaj jest The Ring w oryginalnym wersji w wydaniu DVD. Horror ten opowiada historię o taśmie krążącej po świecie i każdy, kto ją obejrzy otrzymuje telefon, w którym głos oznajmia, że za 7 dni umrze. Po zakończeniu filmu odtwarza się to, co było na taśmie, a jedynym sposobem, by to wyłączyć jest wyłączenie odtwarzacza z prądu, po czym zostaje odegrany dźwięk dzwoniącego telefonu.
6. Jaka czwarta ściana? – tutaj nie ma absolutnie żadnych hamulców. Wszystkie chwyty dozwolone i nie ma tutaj absolutnie niczego, co mogłoby przypominać ścianę. W komiksie absolutnym przodownikiem tego nurtu jest wspomniany już Deadpool, gdzie główny bohater jest tak świadomy bycia w komiskie, że posiada wiedzę o wydarzeniach, które – według fabuły komisku – nie są znane nikomu, albo rozmyśla o tym, że jeśli uda mu się wykonać jakąś niesamowicie spektakularną akcję to może w końcu uda mu się otrzymać film o nim (udało mu się, w 2016 Deadpool wchodzi do kin). W filmie wielbicielem tego typu łamania ściany jest Mel Brooks i jego komedie: Spaceballs, Robin Hood: Men In Tights czy Blazing Saddles. Kamery uderzające postaci w głowę podczas zbliżeń, postaci przypadkowo zabijające operatorów kamer czy pojmanie dublerów zamiast prawdziwych postaci są tam na porządku dziennym.
7. Ścienny żarcik – następuje wtedy, gdy postać patrzy bezpośrednio w kamerę, robi coś, co sugerowałoby złamanie czwartej ściany by w następnym ujęciu pokazać, że tak naprawdę wszystko jest wciąż zamknięte w czterech ścianach opowieści. Przykładem niech będzie Mr & Mrs Smith, w którym główni bohaterowie (małżeństwo) są pokazani od pasa w górę, kobieta przeszukuje swojego męża, a kiedy jest tak nisko, że już nie widać jej w kadrze, mężczyzna patrzy prosto w obiektyw i mruga okiem, by za chwilę okazało się, że mrugnięcie skierowane było do starszej pary, która również znajdowała się w tym samym miejscu.
To tylko kilka z na pewno nie wszystkich sposobów na łamanie czwartej ściany i posiłkowałem się tylko filmami i komiksami. Meta-odniesienia jednak występują wszędzie – w teatrze, literaturze, muzyce i grach.
W tych ostatnich czwarta ściana jest poniekąd łamana już założenia, ponieważ to gracz steruje postacią głównego bohatera, ale i tam można w całkiem ciekawy sposób puścić oko do gracza. Metal Gear Solid, szpiegowska gra akcji podczas starcia z Psycho Mantis, w fantastyczny sposób puszcza oko w stronę gracza. Przeciwnik, posiadając zdolności telepatyczne, odczytuje między innymi to, w co oprócz MGS-a lubi grać właściciel konsoli odczytując dane z karty pamięci (a są to czasy pierwszego Playstation, było to bardzo imponujące wtedy), by następnie podczas starcia przewidywać ruchy gracza dopóki ten nie przełączył kontrolera do drugiego portu. W całej grze podczas rozmów dwóch postaci, w której jedna tłumaczyła drugiej co należy zrobić nagminnie pojawiały się kwestie w stylu „aby paść na ziemię, musisz wcisnąć kółko i przechylić gałkę by zacząć się czołgać.”
W Eternal Darkness: Sanity’s Requiem gracy ma pasek zdrowia psychicznego i gdy ten spada, gra zaczyna wariować, może się samoczynnie ściszać, wyłączać ekran na kilka sekund, obraz może się „glitchować” albo wywołać blue screen of Heath. W grach istnieją również rozmaite miejsca, w których twórcy odnoszą się do całej popkultury, są to tzw. easter eggs, jajka wielkanocne, które są pochowane w różnych miejscach gry, w grze o Wolverinie można znaleźć miecz z World of Warcraft i właz nawiązujący do serialu Lost.
Absolutnym majstersztykiem czwarto ściennym jest The Stanley Parable. Wcielamy się w rolę zwykłego pracownika biurowego, który przez całe życie robił to, co do niego należy jak leming. Kiedy pierwszy raz poznajemy postać, którą będziemy sterować, narrator dokładnie opowiada co się teraz dzieje, kiedy jednak nie będziemy działać zgodnie z „wytycznymi” narratora, ten zacznie z nami dyskutować, kłócić się i wygrażać.
Łamanie czwartej ściany jest na pewno bardzo atrakcyjnym zabiegiem, zarówno dla twórcy jak i odbiorcy. Pozwala zmniejszyć dystans między światami, zaangażować odbiorcę bardziej niż zwykle i często wnosi „rozmowę” między stronami na inny poziom niż przy „standardowej” formie przekazu: „Patrz, ja wiem, że ty wiesz, że to wszystko jest zmyślone. To tylko dodatkowy powód, by bawić się jeszcze lepiej niż wcześniej. A przecież przede wszystkim o to właśnie chodzi, prawda?” Dlatego teraz już sobie podaruję ględzenie, a Ty przecież nie chcesz już tego czytać, na pewno masz ciekawsze rzeczy do roboty niż chęć wykłucia sobie oczu przez wypociny jakiegoś studenciaka.
prguitarman
andulkaphoto
discoholicmusic
izzy806