Diyarı İstanbul

Gece yükselen aya benzer tarihin, geçmişi aydınlatır.

[diyaristanbul]

Yüksek Gerilim, Atom Pili ve Elektrik Ampulü

Yüksek Gerilim

Elektrik akımının kuvveti, üreten aygıta ya da akımı kullanan aygıta göre değişir. Yüksek gerilimli elektrik akımı hem çok kuvvetli, hem de çok tehlikelidir.

Elektriğin kuvveti, şehir suyu şebekesin, deki suyun basıncına benzer. Elektrik akımı, üretildiği santraldan kullanılacağı yere kadar yüksek gerilim kabloları adı verilen çok kalın tellerle nakledilir. Elektrik akımının yol boyunca gerilimi 200.000 hatta 300.000 volttan aşağıya düşmez. Gideceği yere vardığı zaman gerilimi dev transformatörlerle düşürülür. Evlere dağıtılan elektrik akımının gerilimi çoğu yerde 220, hattâ bazı yerlerde 110 volttur. Ama bu volttaki elektrik akımının bile bizler için ne kadar tehlikeli olduğunu unutmamak gerekir.

Atom Pili

Atom pilleri, uranyum cevherinin ihtiva ettiği enerjiyi kullanırlar. Uranyumun parçalanması sonucu elde edilen ısıyla atom santrallarında elektrik üretilir.

Atom pili, uranyum atomlarının kontrollü bir şekilde parçalanması sonucu buhar Örsten büyük bir ibriğe benzetilebilir. Bu buhar, elektrik türbinlerini çevirerek aydınlanmakta, ısınmakta, ya da bir atom denizaltısında olduğu gibi motorların çalıştırılmasında kullanılır. Atom pilinin atomik yakıtı enerji vererek tükenmez, devamlı çalışma sonucu yeni bir atom yakıtı hâline gelir. Bu yakıt da bir başka atom pilinde yeniden kullanılabilir. Atom pili, atom enerjisinin sulh alanındaki en verimli kullanılış şekillerinden biridir.

Elektrik Ampulü

Elektrik ampulü camdan bir balondur. İçinde, elektrik akımı geçen iplik gibi ince bir tel vardır. Elektrik akımı geçince bu tel ısınır, önce kızarır, sonra beyazlaşır ve etrafım aydınlatmaya başlar.

İçinde kömürden, ince bir tel bulunan ilk ampulü 1878’de Edison keşfetmiştir. Bu ampulün İçindeki İnce tel, akkor haline gelinceye kadar ısınıp etrafa ışık veriyordu. Bugünkü ampullerde kullanılan ince tel  2500, hatta 3000 derecelik sıcaklığa dayanabilirler tungsten adlı madenden yapılmıştır. Ama’ bu tel havanın oksijeniyle temas ederse bir anda yanıverir. Buna engel olmak İçin iki usul uygulanır: Ya ampulün İçinin havası boşaltılır ya da içi sıvı havanın damıtılmasıyla elde edilen azot gibi yanmaya engel olan bir gazla doldurulur.

[diyaristanbul]

Yüksek Fırın, Pnömatik Çekiç ve Perçin Nedir? Ne İşe Yarar?

Yüksek Fırın

Yüksek fırın, demir cevherinin dökme demir adı verilen ve sâf olmayan bir demir karışımı hâline getirildiği yerdir. Dökme demirin sâf hâle getirilmesiyle de demir ve çelik elde edilir.

Yüksek fırınlar aralıksız çalışır, soğuyunca donacağı İçin devamlı sıcak tutulmasına gayret edilir. Fırına üst tarafından demir cevheriyle kok kömürü doldurulur. Buna demir cevherini, içindeki kil ve kumdan ayırmak için “ergltici” denen kireçli ya da silisli bir madde de ilâve edilir. Alt taraftan devamlı üflenen sıcak hava kömürün yanmasını çabuklaştırır ve böylece demir cevheri erimeye başlar. Kum ya da kille birleşen ergitici, ergimiş bir hâldeki demirin üzerinde camsı bir madde hâlinde birikir. Bu madde toplanıp toz hâline getirilir ve sunî gübre olarak kullanılır.

Pnömatık Çekiç

Sıkıştırılmış hava, kendisini sıkıştırmak için sarf edilen bütün enerjiyi muhafaza eder. Pnömatik çekiçler, sıkıştırılmış havanın bu enerjisinden yararlanır. Otomatik delici ve kazıcılar, sıkıştırılmış havayla çalışırlar. Bu çeşit âletlerin esası, buhar makinelerindeki gibi bir çeşit pistonun ileri geri gidip gelmesine dayanır. Böylece çabuk çabuk özerine vurulan çekiç ya da delicinin sivri ucu hızla ileri-geri hareket eder. Sıkıştırılmış hava ya bir kompresörden veya içine önceden hava depo edilmiş özel şişelerden sağlanır. Bu çeşit âletler kıvılcım çıkarmadığı için kömür ocaklarında emniyetle çalışılmasını sağlar, aynı zamanda da perçin çivilerinin çakılmasında da kullanılır.

Perçin

İki maden levhasını birleştirmek için perçinden yararlanılır. Perçin, iki levhada açılıp üstüste getirilen deliğin içinden geçirilip çekiçle iki tarafı ezilen çividir. Derileri birleştirmek için de bu usulden yararlanılır.

Perçin çivisi, dövülerek yassıltılabiten çekiçle vurularak sabitleştirilen bir çividir. Eğer soğuk olarak kullanılacaksa bakır ya da pirinçten olanları alınır. Özel bir kıskaç bunların iki ucunu ezip kolayca yassıl-tır. Deriden elbise ve eşya yapanlar, de. rileri birleştirmek için bu usulden yararla, nırlar. Sıcak perçin ise ağır maden endüstrisinde kullanılır: Kıpkırmızı hâle gelince, ye kadar ısıtılmış çelik perçin çivisi pnömatik çekiçle vurularak yerine yerleştirilir, soğuyunca da, birleştirilen iki maden levha birbirine daha sıkı bir şekilde yapıştırılmış olur.

[diyaristanbul]

Kuşaklar Arası Ün Kazanmış Kişilerin Hayatı

Renaudot

Théophraste Renaudot, Fransız hekimi ve yazarıdır. 1586’da Loudun’de (Fransa) doğdu, 1653’te Paris’te öldü.

Bu insansever, ilk Fransız gazetesini çıkardı ve gazetecilik sanayiinin doğmasına önayak oldu. Yoksul ve hasta kimselerin acıklı durumlarından çok üzüntü duyan kralın hekimi Renaudot, fakirlikle savaşmak için bir plan yaptı ve bunu uygulamaya koyuldu. Paris’te bir danışma bürosu açma iznini elde ettikten sonra işverenlerle iş arayanlar, alıcılarla satıcılar, fabrikatörlerle müşteriler arasında ilişki kurmak için üzerinde birtakım ilânların yazılı olduğu broşürler çıkarmaya ve bunları dostlarına dağıtmaya başladı.’Belirli zamanlarda çıkan bu broşürlerde başlangıçta yalnız ilânlar ve reklâmlar yer almaktaydı. Renaudot bu broşürleri kendisi hazırlıyor, ilânları kendi eliyle yazıyordu. Kısa süre sonra bu broşürler, Paris haberleri ne de yer veren bir gazeteye dönüştü. Böylece 30 Mayıs 1631’de La Gazette adı altında ilk büyük Fransız gazetesi piyasaya çıktı.

Horace Wells

Amerikalı diş hekimi, 1815’te Hartford’da (Amerika Birleşik Devletleri) doğdu, 1848’de New York’ta öldü.

Cerrahî anestezi tekniğini icad etti. Bir diş hekiminin çalışmasını engelleyen en büyük zorluk, hastasının acı çekmesidir. Eskiden hekim geçinen bazı kimseler, hastanın çürük dişini çekmeden Önce onu bir süre eğlendirmeye çalışır, sonra da dişini birdenbire çekiveririerdi. 1844 yılıydı. Wells bir gün tiyatroya gitmişti. Sahnede azot protoksit’ten başka şey olmayan bir gazın güldürücü niteliklerini göstermek amacıyla gülünç bir gösteri düzenlenmişti. Orada bulunan bir dostu, bu gazı teneffüs etmiş ve kahkahalarla gülmeye başlamıştı. O kadar ki gülerken etraftaki mobilyalara çarparak yaralanmış yine de gülmesi kesilmemişti.

Bunu gören Wells, hemen ertesi gün bir miktar azot protoksit koklayıp dişini çektirmek üzere doğruca bir dişçiye koştu. Wells ameliyat sırasında en ufak bir acı bile duymadığını farketti. Böylece de cerrahî anestezi doğmuş oldu.

Elene Theophile Hyacinthe Laennec

Fransız hekimi, 1781’de Quimper’de (Fransa) doğdu, 1826’da Douamenez’de (Fransa) öldü.

Stetoskopla vücudu dinleme usulünü keşfetti. Günümüzün doktoru hastasının vücudunu, özellikle ciğerlerini önce stetoskop denen âletiyle dinler. Biçimi bugün ki şeklinden çok farklı olan bu âlet, ilk defa Laennec tarafından bir raslantı sonucu icadedilmiştir. Doktor günün birinde kulağını uzun bir kalasa dayamış çocuklarla oynarken, kalasın öbür ucunun bir toplu iğneyle kazındığını farketmişti; hattâ bu hafif gürültü ona çok net ve çok kuvvetliymiş gibi geldi. Hastahaneye dönünce bir defteri rulo yaparak İyice sıkıştırıp bir silindir hâline getirdi. Silindirin bir ucuna kendi kulağını yaklaştırıp öteki ucunu da bir hastasının vücuduna dayayarak onun kalbini ve ciğerlerini dinledi; işte o zaman Laennec, organizmanın çıkardığı sesleri rahatlıkla duyduğunu farketti. 1815 yılından itibaren de İlk tahta stetos-koplar kullanılmaya başlandı.

[diyaristanbul]

İki Uzmanla Bir Hokkabazın Hayatına Kuş Bakışı

Liebig

Justus baron von Liebig, Alman kimya bilginidir. 1803’te Darmstadt’ta (Almanya) doğdıı, 1873’te Münih’te (Almanya) öldü.

Kimyasal gübrenin değerini ortaya koydu. Liebig dünyanın en büyük kimyacılarından biriydi. Ünlü bilim adamı özellikle canlı maddelerin kimyasal yapışım inceleyen organik kimyada, yani bitki ve hayvan kimyasında uzmanlaşmıştır. Tabiattaki karbon ve azot çevrimlerin açıklayan Liebig ayrıca büyümeleri için gerekil mineraller sağlandığı takdirde bitkilerin, daha iyi gelişebileceklerini ispat etmiştir. Bilgin, 1840’ta yayımlanan eserlerinden birinde, köylülere, kemik tozunu tarlaya serpmeden önce sülfürik asitle muamele etmelerini salık veriyordu. Çünkü sülfürik asit, kemik tozunun bileşimindeki fosfatları serbest bırakıyor bunun sonucu olarak organik tozun etkisi artıyordu. 1843 yılında ilk kimyasal gübreler çuvallara doldurularak çiftçilere dağıtıldı ve bundan böyle sunî gübre bütün dünyada kullanılmaya başlandı.

Robert – Houdin

Jean-Eugène Robert-Houdin, Fransız hokkabazı 1805’te Blois’da (Fransa) doğdu, 1871’de Saint-Gervais-la-Fôret’de (Fransa) öldü.

Sihirbazlığın ustasıydı, Robert-Houdin hokkabazlık sanatının klâsik hünerlerini yepyeni bir şekilde seyircilere sunmayı bilmiştir Gösterişli ve karışık bir mizansene başvuracak yerde, halkın karşısına dapdaracık siyah bir elbiseyle çıkıyor ve böylelikle, görünüşte, faydalanabileceği bütün hile unsurlarını ortadan kaldırmış oluyordu. Çok ustaca yapılmış otomatlar başarısını daha da artırıyordu. Robert-Houdin ayrıca o zaman için yepyeni bir buluş olan elektrikten yararlanarak seyircilerini hayretler içinde bırakıyordu. Soirées Fantastiques adlı tiyatrosu binlerce seyirciyle dolup taşıyordu. Robert-Houdin adı artık sihirbaz kelimesiyle eş anlama gelmeye başlamıştı. Robert-Houdin. Blois yakınlarındaki malikânesinin döşeme, duvar ve mobilyalarının her yanını garip nesnelerle donatarak burayı bir büyücü evine döndürmüştür.

Giacomo Inaudi

İtalyan hesap uzmanı, 1867’de Roccabruna’da (İtalya) doğdu, 1950’de Champigny-sur-Mame’da (Fransa) öldü.

Sayıları tutma kabiliyeti çok yüksekti, Piemonte’de sunilerini güden genç çoban Giacomo Inaudi’nin bir gün seçkin bir adam olacağı hiç kimsenin aklına gelmezdi. O zamanlar kendi kendine hafızasını yoklamakla eğlenen İnaudi günün birinde, sayıları ve kafadan yaptığı dört işlemin sonuçlarım kolaylıkla aklında tutabildiğini far ketti Zihinden hesap yapma kralı İnaudi, bundan böyle Batı Avrupa’nın birçok şehrinde kendini tanıtmak için bu yeteneğinden büyük ölçüde yararlandı. Paris Bilimler Akademisi üyeleri tarafından Fransa’ya davet edilen İnaudi kendisine bu konuda sorulan bütün soruları kolaylıkla cevaplandırıp en karmaşık işlemlerin sonuçlarım çok kısa zamanda söyleyerek herkesi şaşırtmıştı Gerçekten hesap mı yapıyordu, yoksa yaptığı bütün işlemlerin sonuçlarım mı aklında tutuyordu? Onu zihinden hesap yaparken görenler hâlâ bu soruyu sorarlar.

[diyaristanbul]

İki Milli Kahraman ve Celebi Sultan Mehmed

Celebi Sultan Mehmed

Mehmet veya Çelebi Sultan Mehmet, Beşinci Osmanlı padişahıdır. 1389’da Bursa’da doğdu, 1421’de aynı yerde öldü.

Timur’un parçaladığı Osmanlı devletini yeni baştan kurdu ve ona eski gücünü kazandırdı. Yıldırım Bayezit 1402’dekl Ankara Savaşı’nda Timur’a yenilip esir düşünce Osmanlı devletinde Fetret devri diye anılan karanlık bir dönem başladı. Anadolu’daki eski beylikler yeniden canlandı, Yıldırım Bayezit’in oğulları taht kavgasına düştüler. Bunlardan Mehmet Çelebi, 11 yıl süren bir mücadeleden başarıyla çıkarak, bütün iç çatışmaları sona erdirdikten sonra Osmanlı devletini birleştirdi ve tek bir yönetim altında topladı. Çelebi Sultan Mehmet 8 yıl padişahlık etti, bu süre İçinde Eflâk ve Buğdan’a sefer açtı, İmparatorluğun sınırlarını genişletti. Bu arada, Batı Anadolu’da yeni bir mezhep kuran Şeyh Bedreddin isyanıyla Düzmece Mustafa ayaklanmasını bastırdı. Yirmi dört savaşa girdiği, kırk yara aldığı söylenir. Genç öldü. Bursa’daki Yeşil Türbe’de gömülüdür

Guillaume Tell

İsviçre’nin millî kahramanı, XIV. Yüzyılda yaşadı. İsviçre halkının verdiği bağımsızlık savaşının önderi ve sembolü olmuştur.

İsviçre halkı, AvusturyalIların egemenliğine karşı ayaklanmıştı ve bu direniş, oku hedefinden şaşmaz bir silâhşor olan, halk kahramanı Guillaume Teli ’in kişiliğinde can tanıyordu. Efsaneye göre Avusturya adına İsviçre’de genel vali bulunan Gessler, köylüleri, bir sırığın ucuna takılmış şapkasına selâm vermeye mecbur ediyordu. Bu şekilde küçük düşmeyi kabul etmeyen Guillaume Teli, vali tarafından korkunç bir denemeye tâbi tutulmaya mahkûm edildi. Silâhşör, oğlunun başına konulacak bir elmayı okuyla vuracaktı. Bunu başardığı takdirde oğlu da, kendi de kurtulacaktı. Guillamue Teli yayını gerdi, nişan aldı ve okunu fırlattı. Elma yere, düştü. Çocuğa bir şey olmamıştı. Fakat her ihtimali düşünen Guillamue Teli, ikinci bir ok hazırlamıştı. Eğer birincisi oğlunu öldürseydi, ikinci ok da AvusturyaTı genel valiyi yere serecekti…

Jeanne d’Arc

Fransız millî kahramanı, 1412’de Domrémy’de (Fransa) doğdu, 1431’de Rouen’da (Fransa) yakılarak öldürüldü.

İngilizlerin Fransa’dan atılmasına yardım etti. Kendi hâlinde bir Fransız köylü ailesinin kızı olan Jeanne d’Arc, sakin sâkin koyunlarına bakıyordu. Onun savaşa karışacağı kimsenin aklından geçmezdi. Dinine çok bağlı olan bu genç kız, Tanrı’dan geldiğine inandığı sesler duymaya başladı. Bu sesler ona, İngilizlerin kuşattığı OrléansT kurtarmak üzere harekete geçmesini emrediyordu. Erkek kılığına giren Jeanne d’Arc, Chinon’a giderek kral VII. Charles’dan, orduya komuta etmek iznini aldı. Orléans’i kurtardı, kralı taç giydirmek için Reims’e götürdü. Jeanne d Arc, 1430 da Paris’i kurtarmak için savaşırken, Bourgogne dükü tarafından para karşılığı İngilizlere teslim edildi. Mahkeme önüne çıkarılan genç kız, yargılandığı sürece eşsiz bir cesaret örneği gösterdi. Ölüme mahkûm edilen Jeanne d’Arc, Rouen da Marché meydanında, bir odun yığınının üstünde diri diri yakıldı.

[diyaristanbul]

Bu Hayatları Biliyor Muydunuz?

Elisabeth I.

İngiltere ve İrlanda kraliçesi, Kari V veya Şartken. İspanya kralı ve Roma – Cermen İmparatorluğunun hükümdarı 1500’de Gand’da (Belçika) doğdu, 1558’de Yuste’de (İspanya) öldü. Fransa kralı François I, bu amansız hasmıyla başa çıkamayıp Kanuni’den yardım istedi.

Kari V, «üstünde güneşin batmadığı» söylenen geniş bir imparatorluğa sahipti. Elde ettiği yerler, Fransa’yı tehlikeli bir şekilde çevreliyordu. Bu da, Fransa kralı François I ile Kari V arasında bitmez tükenmez savaşlara yol açtı. Bu arada François I, Kari V’e karşı Kanunî Sultan Süleyman’dan yardım istedi. Kanunî de 1526 seferine çıkıp Transilvanya ve Macaristan’ı aldı. Fransa kralının müttefiklerinden biri olan Papa elemente VII korkunç bir felâketle karşılaştı: Kari V’in orduları, Roma’yı işgal etti: yağma ederek yakıp yıkarak hastanelerdeki hastaları bile öldürerek şehri mahvettiler. Gece, alevler İçindeki binalarla gökyüzü kırmızıya boyanmıştı. Bu katliamı önlemek için Papa teslim olmak zorunda kaldı ve Sant’Angelo şatosundaki Hadrianus kulesine hapsedildi.

Özdemiroğlu Osman Paşa

III. Murat devrinin ünlü sadrazamı ve başkomutanı, 1526’da Mısır’da doğdu, 1585’de Tebriz’de öldü.

Osmanlı tarihinin cesareti ve kahramanlığı ile ün yapmış, heybetli kişilerinden biridir. Habeş ve Yemen fatihi Özdemir Paşa’nın oğlu Osman’ın altı yaşına kadar konuşamadığı dilinin bu yaşta açıldığı ve pek az konuşan bir kişi olduğu söylenir, Özdemiroğlu Osman. Kanuni tarafından Habeş Beylerbeyliğine getirildikten sonra Yemen’deki ayaklanmayı bastırmaya gönderildi. 1571’de Mısır Valisi, üç yıl sonra Diyarbakır Valisi oldu. Lala Mustafa Paşa, başkomutan olarak İran’a gönderildiği zaman, Osman Paşa da onunla beraber gitti ve bu seferde On kazandı. Dağıstan tarafında birçok yer ve 17 kale alarak Osmanlı İmparatorluğunun sınırlarını Hazer denizine kadar genişletti. Halk arasında bir masal kahramanı gibi anılmaya başlandı. İstanbul’a dönünce başarılarından pek memnun kalan Murat, onu 1584 yılında sadrâzam yaptı. Özdemiroğlu bir ay sonra ikinci defa çıktığı doğu seferinde öldü.

Sokullu Mehmet Paşa

Ünlü Osmanlı devlet adamı, 1506’da Sokoloviç’te (Bosna civan) doğdu, 1579’da İstanbul’da öldürüldü.

On üç yıl başarıyla sadrazamlık yaptı. Devşirme olarak İstanbul’a getirilen Sokullu Mehmet, sarayda Türk – İslam kültürüyle yetişmişti. Burada Kanuni’nin dikkatini çekerek hızla yükseldi. Sırasıyla sancakbeyi beylerbeyi, vezir, 1565’te de sadrazam oldu ve ölümüne kadar iktidarda kaldı. Kanunî Süleyman hastalanınca, orduyu Zigetvar kuşatmasında o yönetti ve ordunun bozulmaması için Padişahın ölümünü askerden gizledi. II. Selim’in bir olay olmadan tahta çıkmasını sağladı. Sudan’ı ve Kıbrıs’ı alarak Osmanlı Devleti’nin Akdeniz egemenliğini kuvvetlendirdi, inebahtı’da, Venediklilerin donanmayı yakmasına rağmen. Kılıç Ali Paşa’mn da yardımıyla bir kış süresinde yeni bir donanma yaptı. Gerçekleştiremediği ünlü bir tasarısı vardır: Don ve Volga nehirleri arasında bir kanal açarak Orta Asya’ya donanma ve asker göndermek.

[diyaristanbul]

Adını Duymadığınız Zamanında Ün Kazanmış Sanatçılar

Demosthenes

Yunanlı hatip ve siyaset adamı, M.Ö. 384’de Atina’da (Yunanistan) doğdu, M.Ö. 322’de Kalaureia adasında (Yunanistan) öldü.

Etkileyici ve güzel konuşmasıyla ün yaptı. Eski Çağın en büyük hatibi sayılan Demosthenes. Atina’da toplanan meclislerde sık sık söz alarak Atina’lıları Makedonya kralı Philippos’a karşı kışkırtmaya çalışırdı. Onun bu amaçla hazırlayıp verdiği söylevler Philippikoi adını taşır ve çok ünlüdür. Söz söyleme sanatında bu eşine az rastlanır ustalığa erişebilmek için büyük hatip, gençliğinde yıllarca, kalabalık karşısında rahatlıkla konuşabilene denemeleri yapmış, sabırla çalışmıştır. Hastalıklı bir çocukluk devresi geçirmiş olan Demosthenes söylentiye göre kekemeydi. Ama o, bu kusurunu giderebilmek için ağzına çakıl taşları koyup sahilde dalgaların gürültüsünü bastıracak kadar yüksek sesle mısralar okur, ayrıca nefesini kuvvetlendirmek için de hem koşar, hem de kendi kendine söylevler verirmiş.

Phidias

Eski Yunan sanatçısı ve heykeltıraşı, M.Ö. 490 ile 431 yılları arasında yaşadı. Dünyanm en ünlü heykeltraşlarından biri. Parthenon tapınağının frizlerini o yapmıştır.

Phidias’ın eserlerinin çoğu, ne yazık ki ya tahrip edilmiş ya da kaybolmuştur. Meselâ on metreden fazla olan, som altından ve fildişinden bfr Zeus heykelini gerçekleştirdiği bilinir. Ama onu üne kavuşturan asıl eserleri, Atina Akropolis’indeki Parthenon tapmağı için yaptığı frizlerdir. Perikles’in isteği üzerine sanatçı, Parthenon tapınağını bu ünlü şaheseri daha’ da güzelleştirmiştir. Phidias’ın yaptığı frizlerin parçaları bugün Atina, Londra ve Louvre müzelerinde sergilenmektedir. Hayatının son yıllarında Phidias, kıskanç düşmanları tarafından, Parthenon tapınağının en değerli eseri olan Athena heykelinin üzerindeki fildişi ve altınları çalmakla suçlandırıldı ve hapse atıldı. Phidias, hapisten Perikles sayesinde kurtulduktan sonra sürgüne gönderilmiş ve orada ölmüştür.

Publius Vergilius Maro

Lâtin şairi, M.3. 70’te Mantova (İtalya) yakınlarında doğdu, M.Ö. 19’da Brindisi’de (İtalya) öldü.

Eserleriyle Lâtin ve Batı edebiyatlarını büyük ölçüde etkiledi. Vergilius, daha hayattayken, Georglca adlı eseriyle büyük bir One kavuşmuştu. Şair, İtalya kırlarının güzelliğini dile getiren bu eseri, ancak yedi yılda tamamlayabilmişti. Bir gün İmparator Augustus kendisine adanmak üzere şairden Yunan tarzında uzun bir şiir yazmasını istedi Vergilius da İmparatorun atası sayılan Aeneas’ın hikâyesini anlatmayı uygun buldu. Şair eseri üzerinde tam on yıl çalıştı; hatta daha fazla ilham alabilmek İçin Yunanistan’a bile gitti. Bu destan – şiir uzun çalışmalardan sonra bitmişti. Ama Vergilius eserini beğenmediği ve yetersiz bulduğu İçin yakmak istedi. Çünkü destan üzerinde en az üç yıl daha çalışması gerektiğine inanıyordu. Neyse kİ dostları, el yazmalarını kurtardılar. Bu sayede önce Roma, sonra da bütün dünya Aeneas’ı zevkle okudu.

[diyaristanbul]

Havacı Denizci Bizden Yarışçı İngilizlerden

Malcolm Campbell

İngiliz otomobil yarışçısıdır. 1885’te Kelwinning’de (Büyük Britanya) doğdu, 1948’de Reigate’de (Büyük Britanya) öldü.

Uzun süre dünya sürat rekorlarım elinde tuttu. Maicolm Campbell, 1923’te, otomobille dünya sürat rekorunu kırdı: Yarışçı, bir kilometrelik mesafede, saatte 220 kilometreyi bulan bir hıza ulaşmıştı. Bu rekor o zaman için büyük bir başarı sayılır; çünkü 1920’lerin turizm arabaları saatte ancak 60-65 kilometre yapabiliyorlardı. 1931‘de Sir unvanıyla mükâfatlandırılan Campbell daha sonra kendi rekorlarını kendisi kırmaya çalışarak, başarılarına yenilerini ekledi. Amerika’daki Büyük Tuz gölü çevresinde kıyı boyuna çizilen kara bir çizgiyi izleyerek antrenmanlar yapan ünlü yarışçı, 1935’de benzinle çalışan Blue Bird (Mavi Kuş) adlı otomobiliyle saatte 500 kilometreye yakın hız yaparak, ulaşılması ve inanılması çok güç bir rekor daha kırdı. Sonradan deniz motoru yarışlarına da merak saran Sir Malcolm Campbell, bir yarış sırasında hayatını kaybetti.

Sadun Boro

Türk Denizcisi, 1928’de İstanbul’da doğdu. Kısmet adlı teknesiyle bir dünya turu yaptı. Anılarını Pupa Yelken adlı eserinde anlattı.

Manchester Üniversitesinden mezun olan Sadun Boro, 1952’de İngiltere’den başlayıp Karayip adalarında son bulan bir yolculuk yapmıştı. Daha sonra İkinci bir dünya turunu gerçekleştirmek üzere Kısmet adlı teknesiyle 22 Ağustos 1965’te İstanbul’dan hareket ederek Marmara, Ege ve Akdeniz’den geçip Cebelitarık’tan Atlas Okyanusuna açıldı. Kanarya adaları, Panama, Güney Pasifik adaları, Yeni Gine, Endonezya adaları ve Singapur’a uğrayan Sadun Boro’ya bu yolculuğunda karısı Oda Boro eşlik ediyordu. Denizci çift, yanlarına bir de Miço adlı kedilerini almışlardı. Dönüşte Süveyş kanalının kapalı olduğunu gören Sadun Boro, Kısmet Aşdod limanına kadar karadan taşımak zorunda kaldı. 15 Haziran 1968’de İstanbul’a dönen Boro, burada büyük bir heyecanla karşılandı. Denizci, gezi anılarını Pupa Yelken adlı eserinde topladı.

Tayyareci Fethi Bey

1891’de İstanbul’da doğdu, 1913’te Taberiye’de öldü, ilk Türk havacılarından. İstanbul’dan Şam’a kadar uzanan tehlikeli bir hava yolculuğu yaptı.

Havacılıkla ilgili çalışmalar yapmak üzere İngiltere’ye giden Fethi Bey, yurda döndükten sonra pilotluğa başladı. 1913’te Dancourt adında bir Fransız havacısı Kahire’ye uçuyordu. Ama uçağı yarı yolda düşüp parçalanınca bu seyahatin Türkler tarafından tamamlanması düşünüldü. Fethi Bey ve Nuri Bey bu görevi üzerlerine aldılar. Fethi Bey ve yardımcısı Sâdık Bey. Muaveneti Milliye, Nuri Bey ve yardımcısı da Prens Celâlettin adlı uçaklarıyla yola çıktılar. Hava şartları çok kötüydü. Bu yüzden Nuri Bey seyahatini yarıda bırakarak geri döndü. Fethi ve Sâdık Beyler ise Şam’a kadar uçtular. Burada birkaç yere daha uğradıktan sonra yollarına devam eden havacıların uçağı bilinmeyen bir sebepten Taberiye’de düştü. Bu olay yurtta büyük üzüntü yarattı. İstanbul’da bu iki hava şehidinin adına kırık sütunlu bir anıt dikildi.

[diyaristanbul]

Edebiyatın Seyrini Değiştiren Sanatçılar Serisi

Cervantes

Miguel de Cervantes Saavedra. İspanyol yazarı, 1547’de Alaca de Henares’de (İspanya) doğdu, 1616’da Madrid’de öldü.

Ünlü «Don Kişot» adlı romanın yazarı. Cervantes gezici hekimlik ve cerrahlık yapan yoksul bir adamın oğluydu. Bu yüzden daha küçük yaşta babasıyla beraber, tedavi edilecek hasta aramak üzere şehirden şe-hire dolaştı. Bunun sonucunda Cervantes askerliği meslek edinmeye karar verdi. Çünkü askerlik ona hem kazanç bakımından İyi, hem de seyahat imkânları sağlayan bir meslek gibi görünüyordu. Böylece orduda görev alan Miguel, serüven dolu bir hayat sürmeye başladı ve bu arada birçok Akdeniz ülkesini gezmek fırsatını elde etti. Ine-bahtı deniz savaşına katılan Cervantes bu savaş sırasında yaralandı ve sol elini kullanamaz duruma geldi. Ispanya’ya dönerken. Türk korsanlarının eline düştü ve Cezayir’de beş yıl esir kaldıktan sonra serbest bırakıldı. Madrid’e dönen Cervantes yazarlık yapmaya başladı ve Don Kişot adlı psikolojik eseriyle ölümsüzlüğe kavuştu.

Honoré de Balzac

Fransız yazarı, 1799’da Tours’da (Fransa) doğdu, 1850’de Paris’te öldü.

İnsanlık Komedyası adlı eseriyle XIX. Yüzyıl Fransız toplumu-nu gözler önüne serdi. Honoré de Balzac, hukuk öğrenimini yaptıktan sonra, ailesinin şiddetle karşı çıkmasına rağmen, birden yazar olmaya karar verdi. O tarihten İtibaren, Balzac, çılgınca bir hayat sürmeye başladı. Gırtlağına kadar borca battı. Borçlarını ödeyebilmek için ölesiye çalışıyor, yine de alacaklılarından yakasını kurtaramıyordu. Balzac, sayısı yüzü bulan roman yazdı ve bunlardan bazılarını yayımlayabilmek için hem basımcılık, hem de yayımcılık yaptı; ama ticaret alanında pek becerikli olamadığı için para kazanamadı. Balzac yarattığı roman kişilerini çok sever, onlara adetâ gerçek birer insan gözüyle bakardı. O kadar ki yazar ölüm döşeğindeyken, kahramanlarından Doktor Blanchon’u yardıma çağırmıştı. İnsanlık Komedyası, 2000’i aşan kahramanları ile geçen yüzyılın Fransız toplumunu yansıtan bir aynadır.

Li Po ve Du Fu

Li Tey-Po veya Li Po (701-762), Du Fu (712-770).  Çin’li şairler. Çin şiirinin ilk ustalarından olan bu iki şair, Çin edebiyatının gelişmesine büyük katkıda bulundu.

Du Fu ile arkadaşı Li Po. Tang sülâlesinden gelen imparatorlar devrinde, yâni Çin’de barışın hüküm sürdüğü yıllarda Çin şiirini geliştirmişlerdi. Hsiüen-dzung’un hükümdarlığı sırasında yüksek görevlere getirilen bu kültürlü edebiyatçılar, kendilerini iyi şiir yazmaya verdiler. Bu İki şairden Du Fu, ağırbaşlı ve filozof bir kişiydi. Li Po İse tam tersine, uçarı, derbeder bir kimseydi: içkiye, özellikle pirinç rakısına olan düşkünlüğü, kılıksızlığı ve patavatsızlığı yüzünden sarayla arası açıldı. Bir gece, körkütük sarhoş hâlde nehirde sandalla gezinirken, ayışığının sudaki aksini gördü ve bu görüntüye bir öpücük vermek için suya eğilince, dengesini koruyamayıp düşerek boğuldu. Li Po şiirlerinde daha çok zamandan kaçma, dostluk ve şarap gibi konuları İşlemiş, Du Fu ise kargaşalık ve savaş konularını ele almıştı.

[diyaristanbul]

Edebiyatçılarımızın Seyri Hayatında Kısa Bir Bakış

Tevfik Fikret

Mehmet Tevfik Fikret; Türk şairi, 1870’te İstanbul’da doğdu, 1915’te aynı yerde öldü. Servet-i Fü-nun’un en usta şairi. Şiirimize batılı sanat anlayışım getirdi.

Şairliğinin ilk yıllarında -sanat için sanat- anlayışıyla eserler veren Fikret, 1900’den sonra istibdada karşı özgürlüğü savunan şiirler yazmıştır. Şiir alanında yaptığı en önemli yenilik, nazmı nesre yaklaştırmasıdır. İkinci bir özelliği ise şiire tabiatı getirmesidir. Aynı zamanda ressam olan bu şairimizin yaptığı yağlıboya tablolar bugün Âşiyan müzesinde sergilenmektedir. Fikret çok duygulu, zayıflara yardımı görev sayan bir kimseydi. Galatasaray Lisesi müdürüyken aşırı alınganlığı yüzünden Maarife küsmüş ve Âşiyan (yuva) adını verdiği köşküne çekilmişti. Bir gün kendisine hakkı olan aylıklarını getirmişler, ama o diğer öğretmen arkadaşlarının maaşlarını alamadıklarını öğrenince o sıralarda hiç parası olmadığı hâlde maaşını geri çevirmişti Batılılaşmanın tutunmasında Tevfik Fikret’in büyük rolü olmuştur.

Mehmet Âkif

Milliyetçi büyük Türk şairi, 1873’te İstanbul’da doğdu, 1936’da aynı yerde öldü.

İstiklâl Marşının şairi. Şiiri bestelenip çalındığı zaman büyük heyecanla karşılandı ve Türk milli marşı olarak kabul edildi. Küçük yaşta Arapça ve Farsçayı öğrenen Mehmet Âkif, Halkalı Baytar Mektebinden mezun olduktan sonra, Orman ve Tarım Bakanlıklarında çalıştı. 1908’den sonra edebiyat hocalığı yaptı. Kurtuluş Savaşına katıldı ve Meclisin birinci devresinde milletvekili oldu. İstiklâl Marşı şiirini de o heyecanlı günlerde yazdı ve Milli Eğitim Bakanlığının açtığı yarışmayı kazandı. Bunu bestekâr Osman Zeki Üngör besteledi. Mehmet Akif’in çalışmaya, saf ahlâk ilkelerine dayanan kendine özgü bir din anlayışı vardı. 1925’de Kahire’ye giderek, Kahire Üniversitesinde Türk Edebiyatı okuttu. Ölümünden altı ay önce İstanbul’a döndü. Samimi ve yurt sevgisi ile dolu şiirlerini halk diliyle yazmakla beraber aruz veznini kullanmıştır. En önemli eseri yedi ciltlik Safahat’tır. Safahat’taki Çanakkale Şehitleri, şiirlerinin en güzellerinden biridir.

Ömer Seyfeddin

Ünlü Türk hikâyecisidir. 1884’te Gönen’de doğdu, 1920’de İstanbul’da öldü.

Türk dilinin arınmasına öncülük etti, gerçekçi hikâyeleriyle Türk edebiyatına milli ve yepyeni bir hava getirdi. Harbiye Mektebini bitiren, Ömer Seyfeddin, 1908’den sonra Türk dilini arılaştırma çabasında olanlarla beraber «Genç Kalemler» dergisinde makaleler yazmaya başladı. Sade bir dil kullanan, süslü cümlelerden, lüzumsuz sözlerden kaçınan Ömer Seyfeddin, gerçekçi bir yazardı. O zamana kadar Türk edebiyatında yazılmış birçok hikaye ve romanın konusu İstanbul’da geçerken, Ömer SeyfeddinTn hikâyelerinde bu sınır genişleyerek Balkanlara kadar ulaşmıştır. Milli duyguları son derece kuvvetli olan Ömer Seyfeddin, hikâyelerinin konusunu çoğu zaman Türk halkının kahramanlık destanlarından, Türk folkloru ve Türk geleneklerinden almıştır. Yazarın en belirgin özelliklerinden biri de hi ¡iyelerini genellikle beklenmedik olaylarla bitirmesidir. Sayısı 125’i bulunan hikâyeci on kitapta derlenmiştir.

[diyaristanbul]

Drakon, Diesel ve Grevin’in Gün Yüzüne Çıkmayan Hikâyeleri

Drakon

Eski Yunanlı kanun koyucu,  M.Ö. VII. yüzyıl sonlarına doğru yaşadı. Atina’da ilk yazılı kanun metinlerini hazırladı ve suçlular için çok ağır cezalar getirdi. M.Ö. VII. yüzyılda Atina Cumhuriyeti’nde düzen bozulmuş, toplum büyük kargaşalığın içine düşmüştü. Yöneticiler birbirleriyle mücadele ediyor, halk ise Atina’lı soyluların aşırı otoritesine karşı sık sık başkaldırıyordu. Yazılı kanunlar olmadığı için yargı kararları, yargıçların keyfine göre veriliyordu. Nihayet Drakon, herkese uygulanabilecek kanunların metnini kaleme almakla görevlendirildi. Bu kanunlara göre suçlulara en şiddetli cezalar verilecek, örneğin hırsızlık yapan bir kimse ölüm cezasına çarptırılacaktı. Drakon özellikle ailelerarası kavgalarla kan davaları için ağır hükümler getirdi. Bu kanunların metinleri Atina şehrinin duvarlarına kazıldığı vakit Atina’lılar, bunların çok şiddetli olduğunu ve halkın kanıyla yazıldığını sokaklarda haykırmışlard.

Diesel

Rudolf Diesel, Alman mühendisi ve mucididir. 1850’de Paris’te doğdu, 1913’te bir deniz yolculuğu sırasında öldü.

Bulduğu motorlar, ağır petrol yağlarının kullanılmasına imkân vermesi, az yer kaplaması, dumansız çalışması yüzünden tutundu. Genç Diesel, Augsbourg Sanayi Okulu’ndaki basit bir çakmağı hayranlıkla seyrediyordu. Bunun kıvılcımını, bir taş değil, fakat çok küçük bir silindirde sıkıştırılan havanın sağladığı sıcaklık meydana getiriyordu. Birçok otomobil, denizaltı ve bazı tren^ lokomotiflerinde bulunan motor tipi, bundan doğmuştur. Daha sonraları Diesel, ağır petrol yağlarını basınç etkisiyle ateşlemeyi sağladı, ileri sürdüğü düşünceler, Krupp gibi büyük sanayiciler tarafından kabul edildi. Birkaç yıl içinde kendi adıyla anılan motoru yaptı. 1897‘de bu motorun Kassel’deki denemelerde mükemmel bir şekilde çalışması, ileri sürdüğü görüşlerin değerini ispatladı. Buluşlarını incelemek isteyen İngiliz Deniz Kuvvetleri tarafından İngiltere’ye davet edildi. 29 Eylül 1913’te Anvers’ten Harvvich’e giden Dresden vapurundan denize düşerek öldüğü tahmin edilmektedir.

Grevin

Alfred Grevin, Fransız desinatörü ve karikatüristi, 1827’de Epineuil’de (Fransa) doğdu, 1892’de Saint – Mande’de (Fransa) öldü.

Paris’te ilk balmumu heykeller müzesini açtı, Alfred Grövin, bir desinatör, bir karikatürcüydü. Ayrıca tiyatro ile de ilgilenmiş, sahne kostümleri de çizmişti. Ama o, asıl ününü, kendi adını taşıyan müze sayesinde kazandı. Paris’te bir müze kurmayı tasarlayan Grövin bu tasarısını 1822’de gerçekleştirmiş ve bu müzeye meşhur kimselerin balmumumdan yapılmış heykellerini koymuştu. Sanatçının Montmartre bulvarında açtığı ve kendi adını taşıyan bu balmuımından heykeller müzesinde Madame de Pompadour. Charlie Chaplin, Gagarin gibi ünlü kişilerin mankenlerine rastlamak mümkündür. Bu heykellerde, balmumu öylesine ustaca işlenmiştir ve mankenler o kadar gerçeğe yakındır ki müzeyi gezenler yorgunluk gidermek için bir sıraya oturduklarında, yanlarında oturan balmumundan mankeni çoğu zaman canlı sanarak ona müze hakkında düşündüklerini bile söylerler.

[diyaristanbul]

Ses, Fırlatan İskemle, Yapay Uydu Nedir, Ne İşe Yararlar

Ses

Ses havada saniyede 340 metrelik bir hızla yayılır. Bunun sonucu olarak da saatte 1.200 kilometrelik bir yol kat eder. Mach (mah diye okunur) ses dalgalarının bir saatteki hızına eşit bir hız birimidir. Şu hâlde 2 Mach saatte 2400 kilometrelik bir hıza eşittir. Bu durumda uçak ya da füze, bir yerin üzerine motorunun gürültüsünden çok daha önce varır. Bu hız birimine Mach denmesi, bu konuda çalışmış Avusturyalı fizik ve felsefe bilgini Emst Mach 1838-1916’ın adından dolayıdır.

Fırlatan İskemle

Sesten hızlı giden bir uçağı kullanan pilot, tehlike ânında tek başına, kimsenin yardımı olmadan paraşütle atlayamaz. “Fırlatan İskemle” adı verilen bir âlet, pilotu iskemlesi ve paraşütüyle uçaktan dışarı fırlatmak için icat edilmiştir.

1 Mach’ı, yâni ses duvarını aşmış bir uçaktan, tehlike ânında kurtulmak için pilotun hızla uçaktan dışarı fırlamasıyla mümkündür. Fakat bunun da büyük tehlikeleri vardır. Büyük bir hızla dışarı fırla, yan pilot, hem fırlama ânında, hem de dışarı çıkıp havayla temas ettiği anda büyük tehlikelerle karşı karşıya kalabilir ve yaralanabilir. Bunun için pilot, kendisini boşluğa fırlatacak iskemlenin düğmesine basmadan önce, iskemlenin koruyucu kalkanlarını indirir.

Donanma fişekleri, içindeki barut ateşlenerek havaya fırlatılır. Barut yanarken meydana gelen bazı gazlar müthiş bir gürültüyle dışarı çıkarken, füzeyi de havaya doğru şiddetle iter.

Füzeler, içinde yanan yakıtın tepkisiyle harekete geçen bir çeşit tepkili motordur. Füzeye hareket gücünü veren şey içindeki yakıtın İleriye doğru yaptığı basınçtır. Füze bunun sonucu olarak, atmosfer içinde hareket ettiği gibi boşlukta da hareket edebilir. Ancak yol boyunca yakıtın yanabilmesi için içinde yeteri kadar oksijen depo edilmiş olması gerekir. Gemiler ve uçaklar tehlike anında işaret vermek için füzelerden yararlandıkları gibi ağır yüklü uçaklar da havalanmalarına yardımcı olabilmesi için füzelerden yararlanmaktadırlar.

Yapma Uydular

Dünyamızın çevresinde dönen Ay, gezegenimizin yegâne tabii uydusudur. Ama insanlar dev füzelerin yardımıyla gökyüzüne bazı bilimsel araçlar göndermişlerdir. Dünyamızın çevresinde dönen bu bilimsel araçlara da “Yapma Uydu” denir.

Bugün dünyamızın çevresinde dinen yapma uyduların sayısı birkaç yüzü bulmuş, tur. Bunların, dünyamızın etrafında izleyecekleri yörünge, onlardan beklenen görevin cinsine göre çok önceden tespit edilmektedir. Yapma füzelerin bazıları televizyon bağlantı istasyonu olarak, bazıları uzaktan haberleşme, bazıları da meteoroloji alanında kullanılmaktadır. Meseli Tiros adlı Amerikan yapma uydusu, 1961 yılından beri bu. (utların fotoğrafını çekip televizyon aracılığıyla yeryüzüne göndermekte, meteoroloji alanında büyük kolaylıklar sağlamaktadır. Tiros önce düşmeyecek şekilde fırlatılmıştır.

[diyaristanbul]

Işık Yılı, Teleskop ve Gök Dürbünü Hakkında Duymadıklarınız

Işık Yılı

Gökyüzünde mesafeler öylesine büyüktür ki, bu mesafeleri ne metreyle ifade edebiliriz, hatta ne de kilometreyle. Bunun için bilginler, ışık – yılı adını verdikleri bir uzunluk biriminden yararlanırlar.

Bir ışık-yılı demek, ışığın bir yılda kat ettiği mesafe demektir. Teleskoplarla gökyüzünü İnceleyen bilginler, evrenin uçsuz, bucaksız genişliği karşısında yapacakları hesaplarda yanılmamak İçin ışık-yılı denen bir mesafe birimi kullanırlar. Bir yılda 31.536.000 saniye vardır. Işığın saniyede 300.000 kilometre kat ettiği ölçülmüştür. Bu hesaba göre ışık, bir yıl boyunca 9.460.800.000 000 kilometre kat ediyor demektir. Yâni yaklaşık olarak 10.000 milyar kilometre Gökyüzünün en parlak yıldızı Köpek Yıldızı “Siniş” bizden 8 ışık-yılı uzaklıktadır demek, aradaki uzaklığı kilometre olarak vermekten, herhâlde çok daha basit olacaktır.

Gök Dürbünü

Büyüteçle baktığımız cisimleri nasıl olduğundan daha büyük görürsek, çeşitli merceklerden meydana gelen bir gözlem aracı olan gök dürbünüyle baktığımız zaman da yıldızlan gözlerimizle gördüğümüzden daha büyük görürüz. Böylece gözümüzle göremediğimiz ayrıntıları da görmek imkânına sâhip oluruz.

Gök dürbünü, İncelediğimiz yıldızların görüntülerini büyülten, değişik tip ve biçim, deki büyük merceklerin uzun bir boru İçine yerleştirilmesiyle elde edilmiş bir gözlem aracıdır. Ne var ki büyültme gücü, teleskopunkine oranla daha sınırlıdır: Bakılan cisimden gelen ışıklar bu aralıklı merceklerden geçip gözümüze gelinceye kadar kuvvetlerinden çok kaybederler. Bunun sonucu olarak da, baktığımız cismi net göremeyiz. Bu gök dörbünü, bir gök cismini ne kadar büyültüyorsa o kadar da netliğinden kaybettirir. 17’nci yüzyıl başlarında icat edilen gök dürbünü, Gallleo. Kepler ve diğer tanınmış gökyüzü bilginleri tarafından geliştirilmiştir.

Teleskop

Ortası çukur bir aynaya bakacak olursak yüzümüzü olduğundan çok büyük görürüz. Yıldızlan gözlemeye yarayan teleskopun da büyük bir çukur aynası vardır. Bu ayna sayesinde gözlenen yıldızın görüntüsü çok daha büyük görünür.

Dürbünüyle teleskopu karıştırmamak gerekir. Teleskopta, bakılan cismin görüntüsü, gökdOrbününde olduğu gibi birtakım büyültücü merceklerden geçmez. Doğrudan doğruya bir çukur aynaya gelir. Böylece elde edilen görüntü, son derece aydınlık ve temizdir. Sonra bu görüntü, göz merceklerinden meydana gelmiş bir düzen aracılığıyla büyültülür. Teleskop sayesinde, dünyamızdan çok uzakta bulunan gök cisimlerini İncelemek mümkündür. Teleskoplar, rasathane kubbesi denilen düzenlerle muhafaza altına alınır.

[diyaristanbul]

Eski Edebiyatçılarımızdan Ziya Paşa, Namık Kemal ve Halit Ziya

Ziya Paşa

Tanzimat devri şairi, tiyatro yazarı ve devlet adamıdır. 1825’te İstanbul’da doğdu, 1880’de Adana’da öldü.

İstibdada karşı savaştı, Tanzimat devri yazarlarının siyasî ve sosyal düşüncelerini paylaştı. Abdülmecid’in sarayında kâtip olan Ziya Paşa, Abdülaziz padişah olunca, sadrâzam Âli Paşa yüzünden saraydan uzaklaştırıldı ve İstanbul dışında çeşitli yerlere atandı. İstibdada karşı kurulan Yeni Osmanlılar Cemiyeti ne girdi. Bu öğrenilince 1867’de Namık Kemal’le Paris’e kaçtı. Avrupa’da Türkçe gazeteler çıkardı. Siyasî ve sosyal düşüncelerini savunan “Terkib-i bend” adlı eserini yazdı, Rousseau’dan Emivle çevirisini yaptı. Âli Paşa öldükten sonra İstanbul’a (1872) II. Abdülhamit tahta çıkınca, devrin Anayasasının hazırlanmasına katıldı. Milletvekili seçileceği lâfları üzerine, zaten Meşrutiyetten korkan Abdülhamit tarafından Suriye ve Adana valiliklerine uzaklaştırıldı ve orada öldü. Eserleri «Külliyatı Ziya Paşa» ismiyle birkaç defa yayımlanmıştır. Çevirilerinin en önemlisi Moliere’in “Tartuffe” çoğu basılmıştır.

Namık Kemal

Vatan ve hürriyet şairidir. 1840’da Tekirdağ’da doğdu, 1888’de Sakız’da öldü.

Geniş yankılar yaratan eserleriyle vatan, millet ve hürriyet idealini aşılamaya çalıştı. Namık Kemal ilk ününü Şinasi’nin gazetesi, «Tasvir-i Efkâr» daki makaleleri ile sağladı. Abdülaziz’in istibdadına karşı kurulmuş olan «Yeni Osmanlılar Cemiyeti» nde Namık Kemal de vardı. Cemiyeti, hükümet öğrenince Paris’e kaçtı. Avrupa’da Hürriyet gazetesini çıkardı ve genel af çıkınca İstanbul’a döndü ve ateşli makaleler yayımlamaya başladı. «Vatan yahut Silistre» isimli piyesinin halkta heyecan uyandırması üzerine, 1873 yılında, Abdülaziz tarafından Magosa kalesinde hapsedilmek üzere Kıbrıs’a sürüldü. «Zavallı Çocuk», «Âkif Bey», «Gülnihâl» isimli piyeslerini orada yazdı. V. Murat padişah olunca İstanbul’a döndü, il. Abdülhamit’in tahta çıkmasından sonra tutuklandı. Beraat ettiği hâlde Midilli adasına sürüldü. Tanzimat devrinin en gür sesli şairi olan Namık Kemal, Sakız’da zatürreeden öldü.

Halit Ziya

Uşaklıgil, Türk hikâye, roman ve makale yazarıdır. 18159’da İstanbul’da doğdu, 1945’te aynı yerde öldü. Gerçek roman anlayışıyla ilk ve büyük Türk romancısı, Romancılığa Batı tekniğini, hayatı, tabiiliği getirdi.

Halli Ziya İyi bir öğrenim gördü ve gençken edebiyata merak sardı. İzmir’de Fransızca öğretmenliği, gazetecilik yaptı, çeviriyle uğraştı. 1893’te Reji İdaresinde, sonra sarayda kâtip oldu. Darülfünun’da Batı Edebiyatı okuttu. Batı Edebiyatını ve eski Türk yazarlarını inceledi. Cumhuriyetten önceki Türk edebiyatının en büyük romancısı Halit Ziyanın üslûbu iyi olmakla beraber. Arapça ve Farsça kelimelerle ağırdır. Fakat edebiyatta dalma iyi ve doğru bir gelişmenin varlığını benimseyen sanatçı, 1930’dan sonra, Mai ve Siyah, Aşk ı Memnu isimli büyük romanlarını sadeleştirmiştir. Servetii Fünun dergisi çevresindeki romancıların lideri kabul edilir. Çok düzenli konuşan ve gayet kolay yazan bir sanatçıydı. Romanlarında kahramanlarını ve olayın geçtiği çevreyi bütün ayrıntılarıyla anlatmıştır.

[diyaristanbul]

Bir İş Adamı ve İki Mucidin Hayatı

Cecil Rhodes

İngiliz iş adamı ve politikacısı, 1853’te Bishop Stortford’da (Büyük Britanya) doğdu, 1902’de Cap’ta (Güney Afrika) öldü.

İlk “elmas kralı” Cecil Rhodes, sağlığının bozukluğu sayesinde zengin olmuştur. İngiltere’nin sisinden kaçan genç adam, 1870’de Güney Afrika’ya yerleşmek üzere geldi. O tarihten birkaç yıl önce, Orange nehri yakınında oynayan bir çocuk, pırıl pırıl bir çakıl taşı bulmuştu: Oysa bu, bir elmas parçasıydı! Daha sonra oraya giden elmas arayıcıları binlerce elmas parçasıyla geri dönmüşlerdi. Cecil Rhodes, Kimberley’de, Hollandalı göçmen De Beers’in küçük çiftliğini satın aldı. Fakat amacı orayı işletmek değildi. Ancak toprak ham elmastan yana zengin görünüyordu. Rhodes kısa zamanda elmas maden ocakları işletmesini tekeline alarak bu teşebbüsüne çiftliğinin adını verdi. Böylece «De Beer Co» şirketi doğdu ve gelişti. Önemli bir siyaset ve iş adamı olan Cecil Rhodes, adını bir Afrika ülkesine, Rodezya’ya vermiştir.

Gutenberg

Johannes Gensfleisch, Gutenberg adıyla anılır. Alman matbaacısı ve mucidi, 1399’da Mainz’da (Almanya) doğdu, 1468’de aynı yerde öldü. Matbaayı geliştirdi, ayrıca yağlı ve hafif bir siyah mürekkep icat etti.

Johannes Gutenberg şüphesiz çağının en önemli kişilerinden biridir. Bu dâhi zanaatçı, baskı tekniklerini geliştirerek bilimin ilerlemesini ve insanlar arasındaki fikir alışverişini kolaylaştırmıştır. Matbaacı Coster harf kalıplarını tahtadan oyardı. Hâlbuki Gutenberg, Strasburg’da demirden harf kalıpları dökmüş ve böylece müteharrik harflerin yapımını geliştirmiştir. Baskı makinesinde de değişiklikler yapan Gutenberg, ayrıca yağlı ve hafif bir siyah mürekkep icadetmiştir. Mucit daha sonra Mainz’da, kurşunla antimuanı karıştırarak dökme demirden yapılmış harflerden daha yumuşak ve daha dayanıklı olan yeni harf kalıpları yapmıştır. Johannes Gutenberg’in bastığı elli kadar kitap arasında, bugün dünyada ancak on nüshası bulunan 1282 sayfalık bir Kutsal Kitap da bulunmaktadır Bu kitap, basılı eserlerin en ünlüsüdür.

Hippolyte Marinoni

Fransız makine uzmanı ve mucidi, 1823’te Sivry Courtry’de (Fransa) doğdu, 1904’te Paris’te öldü.

İlk büyük rotatifleri tasarladı ve yaptı. Resimli ve süreli yayınların bir gazete basımcısı için önemli olan düşük maliyet fiyatına çabuk gazete basmaktır. Bu gerçeği Marinoni de biliyordu, önceleri tezgâhtarlık, işçilik ve matbaalarda ustabaşılık yapmış olan makine yapımcısı, tabaka hâlinde kesilmiş kâğıtlara basan ve yere yatay olarak işleyen basım makinesini geliştirmek istiyordu. Bu yüzden 1867’de

Le Petit Journal (Küçük Gazete) gazetesi için saatte 20000-30000 gazete basabilen yâni eski tip basım makinelerinden on defa daha verimli bir rotatif yaptı. Dönerek işleyen bu makineye kâğıtlar, eski tip basım makinelerinde olduğu gibi tabakalar hâlinde değil de bobinler hâlinde konuluyordu. Marinoni ayrıca renkli ve çabuk baskı yapabilen bir makine daha yapmıştır. Mucit, fikirleri ve buluşlarıyla basımın büyük ölçüde gelişmesini kolaylaştırmıştır.

[diyaristanbul]

Bu Kişileri Tanıyor Musunuz?

Vespasianus (Titus Flavius Vespasianus)

Roma İmparatoru, M. S. 9’da Reate (bugünkü İtalya’da Rieti) yakınlarında doğdu, 79’da Sabina bölgesindeki Aquae Caliliae’de (İtalya) öldü.

Roma’da umumi tuvaletlere onun adı verildi. Vespasianus. M. S. 69 ve 79 yılları arasında sadece 10 yıl kadar bir imparatorluk yapmıştır. Saltanatının kısa sürmüş olmasına rağmen, ünü büyüktür, imparator olun ca önce, bir düzene konulmaya ihtiyacı olan Roma imparatorluğunun idare ve maliye sistemlerini düzeltmekle uğraştı. Bu amacına erişmek için oldukça sert metotlara başvurmuştur, imparatorluğunun başlangıcında ayaklanan Yahudilere karşı amansız bir savaşa girişmişti. Daha sonra oğlu Titus, bu savaşı, aynı sertlikle tamamladı. Vespasianus, ülkesinin ekonomik durumunu düzeltmeyi de başardı. Yaptığı birçok malî yenilik arasında umumî tuvaletlerden vergi almasıyla da meşhurdur. Fakat bundan memnun kalmayan Roma halkı, bu tuvaletlere, günümüzde de hâlâ kullanılan, Vespasianus adını vererek ondan öcünü almış oldu.

Lejzer Ludwik Zamenhof

Lejzer Ludwik Zamenhof, Doktoro Esperanto da denir. Folonya’lı hekim. 1859’da Bialystok’da (Polonya) doğdu, 1917’de Varşova’da (Polonya) öldü.

Milletlerarası bir dil olan Esperanto’yu icadetti. Birçok kimse, bütün insanların aynı dili konuştukları, birbirlerini aracıya muhtaç olmadan anlayıp maksatlarını anlattıkları takdirde pek çok kavga ve savaşın önlenebileceğine inanır. Ama dünyadaki binlerce dilden hangisi ortak dil olarak seçilmelidir? Bu konuyla yakından ilgilenen Doktor Zamenhof, 1887’de y^ni bir dil icadettiğini herkese duyurdu. PolonyalI hekim, esperanto (ispanyolcada «ümit eden» anlamına gelir) adını verdiği bu dilin herkesçe kabul edilmesini ve okullarda ana dile paralel olarak okutulmasını istiyordu. 1905’ten bu yana yapılan 42 kongrede esperanto, anlaşma dili olarak kullanılmıştır. Daha çok çevirilerden meydana gelen esperanto edebiyatının ise 5000 kitabı bulunduğu sanılır. Bugün 100.000 kişi esperanto okuyup dinlemekte, şarkı söylemektedir.

Caran d’Ache

Caran d’Ache. Asıl adı Emmanuel Poire’dir. Fransız karikatüristi, 1859’da Moskova’da doğdu, 1909’da Paris’te öldü.

Üstün kabiliyetiyle kısa zamanda meşhur olmuş ve adı bir kurşun kalem markası olarak kullanılmıştır.Caran d’Ache, 1812’den sonra Rusya’da kalmış bir transız süvari subayının torunuydu. Fransa’ya askerliğini yapmak için gelmişti. Çok güzel resim çiziyordu ve büyük bir mizah kabiliyetine sahipti. Sonunda seçkin bir karikatürist oldu. Fransa’da, rusçada kurşun kalem anlamına gelen «karandaş» kelimesini (fransızca yazılışı Caran d’Ache) takma ad olarak aldı. Sanatkâr bir elin dâhice kullandığı bu kurşun kalem, onu üne kavuşturdu. Caran d’Ache. Fransa’da, La Caricature, Le Figaro ve benzeri yayın organlarında, yazısız resimli hikâye çeşidinin ilk örneklerini veren birçok eser yayımlamıştır. Çizgileri açık ve kesindir. Fransa’da büyük bir kurşun kalem fabrikası, bu büyük karikatüristin anısını yaşatmak için kalemlerine «Caran d’Ache» adını marka olarak seçmiştir.

[diyaristanbul]

Bir Yazar, Biri Türk Olan İki Matbaacının Hayatı

  Senefelder

Aloys Senefelder, Çek yazarı ve mucidi. 1771’de Prag’da (Çekoslovakya) doğdu, 1834’te Münih’te (Almanya) öldü.

Taş baskı usulünü icat etti. Tiyatro eserleri yazan Aloys Senefelder, bu eserleri kendisi yayımlayacak kadar zengin değildi. Bu nedenle yazdıklarını kendisi basmaya karar verdi. O devirdeki teknikle baskı çok pahalıya mal olduğu İçin başka baskı sistemleri aramaya girişti. 1800 yıllarına doğru Senefelder, Bavyera taş ocaklarından çıkarılmış bir kalker taşını kullanarak metinlerin kopyasını bunun üstüne geçirmeyi tasarladı. Kalın bir kalemle kalker taşının düz yüzeyine metinlerini kazıma suretiyle yazdı, daha sonra kalker taşının bu yazılı yüzeyine asit dökerek hafif kabartmalı bir metin kalıbı elde etti, Bu kabartma metin kalıbıyla yazar, eserini Gutenberg veya Stanhope tipi bir baskı makinesinde birçok defa basabiliyordu. Bu şekilde, taş baskı denilen ve artık günümüzde seyrek olarak kullanılan bir baskı sistemi doğmuştur.

Koenig

Friedrich Koenig, Londra’da yerleşmiş Alman matbaacısı, 1774’te Eisleben’de (Almanya) doğdu, İ’833’te Würzburg (Almanya) yakınında öldü.

İlk mekanik baskı makinesini icat etti. Stanhope’un baskı makinesi elle çalışıyordu. Bu makinede dizilen cümleleri elle mürekkeplemek, kâğıt tabakalarını elle yerleştirmek ve yine elle bunları sıkıştırmak gerekiyordu. 1810 yıllarına doğru Koenig, henüz baskı yapılacak kâğıdı, hareket eden bir silindir üzerine sarmayı ve dizilen cümleleri, silindirin altında yer değiştiren düz bir levha üzerine yerleştirmeyi tasarladı. Silindirin her gidiş gelişinde, dizilmiş cümleler mürekkepleniyor ve yaydan kâğıdın üstünde sıkışarak basımı sağlıyordu. Wat’in buharlı makinesiyle beraber ve onunla aynı hızda çalışan bu baskı makinesi, eskisine göre muazzam bir sürat sağlıyordu. Artık saatte 1 000 tanelik baskıya ertşileblliyordu. 1785 yılında kurulan meşhur Times gazetesi. İlk olarak bu hızlı baskı usu lüyle çıkardıldı. 1814 yılından itibaren de, Koenig sayesinde büyük basın doğuyordu

İbrahim Müteferrika

Türk matbaacısı, 1674’te Macaristan’da doğdu, 1745’te İstanbul’da öldü. Türkiye’de, 1726 yılında ilk defa matbaayı kurdu ve ilk kitapları bastı. Yalova’da bir kâğıt fabrikası da yaptırdı.

İbrahim Müteferrika aslen Macardır. 18 yaşında İken Türklere esir düştü ve İstanbul’a getirildi. Müslümanlığı kabul etti. Zeki ve bilgili bir kişiydi. Türklüğü ve müslü-manlığı öven «Risalel islâmiye» adlı bir kitap yazdı. Bu kitap, Damat Nevşehirli İbrahim Paşa’nın onu korumasına sebep oldu. İbrahim Müteferrika. Paris’ten dönen Said Mehmed Efendi İle tanıştı ve birlikte kitap basmak için sadrazâma başvurdular. Dini olmayan kitapları basmanın şeriata aykırı olmadığına dair bir de fetva aldılar. Viya-na’dan ustalar getirttiler ve ilk kitabı bastılar. Bu, büyük bir ilgiyle karşılandı ve başka kitaplar da bastılar. 1730 İsyanı, matbaanın kapanmasına yol açtı. Fakat I. Mahmud duruma hâkim olunca İbrahim Müteferrika tekrar kitap basmaya devam etti.