Ang nagtakda

[joo0oo0o0k]

Gmsng k!

Hindi na bago ang makabasa o makarinig ng mga akda na tumatalakay sa mga suliranin ng isang lipunan, iba ito sa isang malikhain akda sapagkat ito ay may kritikal na ipinapahayag na marahil ay tahasang sinasalaysay.

Sa akda ni nanaybunso na pinamagatang “Ang kamalayang feminismo sa panitikang Filipino” halata naming ito ay isang akda na naisulat mahabang taon na ang nakakaraan dahil sa kasalukuyang panahon ay higit nang nabibigyan ng pantay na pagtingin ang babae at lalaki. Tignan natin ang akdang ito bilang isang basahen sa kung ano ang ating sitwasyon ngayon sa paksang ito, sa panahon ngayon ay nagkaroon ng malaking pagbabago ukol sa pagkakaroon ng kamalayan sa feminismo, kabi-kabila pa din ang mga protesta patungkol sa pagpapalakas sa kababaihan lalo ngayong paparating na Marso, at hindi lang ito dito natatapos, maging sa kongreso ay nabibigyan ito ng higit na pansin. 

Nagbago man ang kamalayan ng lipunan sa feminismo, ganoon pa rin ang kanilang panlasa sa mga babasahin, halimbawa na lang ang mga diyaryo ng Bulgar, Tiktik at iba pang mga tabloid, hindi sa sinasabi kong hindi ito maganda at walang silbi, kung mababasa mo ang ilang lathala dito ay masasalamin mo kung bakit ito tinatangkilik, dagdag pa riyan ay mga pocketbooks na direktang kinikiliti ang mga isip ng mga Pilipinong mambabasa. Hindi na siguro nakakagulat na isa ang mga Pilipino sa may mabababang reading comprehension kaya hindi nagiging patok sa masa ang mga malikhaing mga akda. Hindi naman natin masisisi kung bakit ang mga manunulat ang nagaadjust sa kanilang mga nilalathala, someone’s gotta pay their bills ika nga, dahil ang pagiging manunulat ay isang propensyon.

 Gaya ng pagbabago ng ating kamalayan sa feminismo, nakikita ko sa kasalukuyan na ang mga manunulat ng mga malikhain akda ay sisikat na para sa masa dahil sa ngayon ay higit itong nagbibigyan ng pansin lalo ng mga kabataan at sila ay hinuhubog na ng mga institusyon, unibersidad at pati na rin ng media.

[joo0oo0o0k]

Dulo ngunit hindi wakas

Akala ko noon sapat na ang matutong bumasa at sumulat, na ang mga magagandang kwentong nababasa ko ay bigla na lang naisip habang ng mga manunulat habang sila nakaupo sa inidoro, mali pala ako – ang mga ibang klaseng mga katha na kanilang inilathala na tunay ngang angat sa iba ay pinanday ng maraming titik mula sa mga kanilang nabasa rin, at ito ay naging isang sandata, hindi man literal pero nailaban nito ang ating pagiging Pilipino.

Ang kursong ito ay hindi maihahalintulad sa importansya ng agham, matematika, o teknolohiya kumbaga ay matatawag itong unique on its own way. Ang pag-aaral ng panitikan ay isang dinamikong proseso at walang tigil, sumasabay ito sa pagbabago ng trends sa kasalakuyang panahon.

Sa limang buwan na aking pinagdaanan sa kursong ito madami akong natutunan lalo sa tulong ng mga reading material na naglalaman ng mga magagandang akda, na akala ko kahit paano ako ay may kaalaman na sa panitikan ngunit ako pala’y isang mangmang. Nagkaroon ako ng realisasyon na tunay nga hindi ito maaring ikumpara sa agham o matematika marahil nga mas mahirap pa ito sapagkat dito ay walang mga laws dahil ang mga manunulat ay may kalayaan at sila mismo ang gumagawa ng batas sa kanilang sariling mga mundo, at siya ang diyos sa mundong kaniyang binuo, magtatakda ng simula hanggang wakas.

 Ito siguro ang huling beses na magkakaroon ako ng kursong may kinalaman sa panitkan bago ako sumabak sa tunay na mundo, masasabi ko na kung ito nga talaga ang huli, eh tunay ngang ito’y hindi ko malilimutan tila ito’y umukit sa aking pagkatao, sa pagtingin ko sa mga bagay, sa sandaling panahon ay nabago nito ang aking perspektiba na aking gagawing basehan hanggang sa aking huling buga. Ito na ang dulo ngunit hindi wakas ng aking pagkatuto ng panitikan.

[joo0oo0o0k]

Hindi dagli at hindi naging madali.

Limang kwentong may hindi inaasahang wakas, tila isang dagli gaya ng isang paborito kong libro ni Eros Atalia na “Wag lang di makaraos”, ating talakayin ang mga kwentong ito.

Isang nakagigimbal na kwento ang inilathala ni Nancy Kimuell-Gabriel na pinamagatang “Kubeta” pamagat pa lang nabigyan agad ako ng ideya sa kung anong gusto niyang isalaysay, ang kubeta, hindi ko inaasahan ang pagpasok ng kalagitnaan ng kwento, sinalaysay dito kung gaano kalala at gaano kahirap ang magkaroon ng comfort sa isang silid na tinatawag na comfort room. Sobrang lala at naisasaalang-alang dito ang sanitasyon, at kalusugan ng mga mamamayan. Isinalaysay niya ang kahirapan sa pamamagitan ng trabahong pangungubeta.

Pansin ko lang sa panahon ngayon mas nagiging maingay na ang mga taong bahagi ng LGBT community kumpara sa nakaraan at ang kanilang pinaka ipinaglalaban ay pantay na karapatan at pagtingin, sa kwentong “Forced by habit” ni Eman Nolasco ikinuwento dito ang isang paguusap ng isang guro at ng kaniyang estudyante patungkol sa isang ipinagbabawal na pag ibig, pagkakaroon ng third party, si Ced ay dumulog sa kaniyang guro para humingi ng payo patungkol sa kaniyang ipinagbabawal na pag ibig na sa dulo ay may hindi inaasahang wakas, ang kaniyang kabit ay ang kaniyang matalik na kaibigan na lalaki.

Dangal salitang may bigat at iniingatan ng isang tao dahil pag ito’y nasira buoin mo man ulit ay pansarili na lamang ito dahil hindi makakalimutan ng mga saksi ang pangyayaring sumira sa iyong dangal na ikinuwento ni Norman Wilwayco, si Chris na isang mag-aaral na nanalo sa lotto at gustong bilhin ang puri ng isa niyang kaklase na dati niyang niligawan at nasaktan lamang siya. Hindi na bago ang makarinig ng mga bayarang babae ngunit ang pagkakalahad ni Norman sa kwentong ito ay tunay nga namang ibang klase. Masasabi ko ano mang gustuhin ng tao ay kaniyang mapagmamay-ari sa tamang halaga.

Impeng Negro, pamagat pa lang ay magkakaroon ka na agad ng ideya kung ano ang magiging paksa nito, rasismo, matagal na itong suliranin lalo sa bansang Amerika. Pinakita dito na hindi dapat magpadaig at magpalamang dahil sa kulay mo, sa istatistika nga e walang herarkiya ang kulay.

Pang wakas ay ang Kasal ni Eli Rueda Guib III, ayos sa simbahan ang sino mang pinag-isa ng Diyos ay hindi maaring paghiwalayan ng sino mang tao pero paano kung hindi na tama? Dapat bang isawalang bisa na ito at dapat bang maging masakit ang isang hiwalayan? Yan ang tinalakay sa kwentong ito na sa isang masakit na sitwasyon ay nanatili pa ding kalmado at masaya ang huling sandali ng mag asawa na magkasama.

[joo0oo0o0k]

Sagot sa mga tanong na nasagot na.

"Ano ang panitikan?" bungad ng aking propesor sa panitikan bilang panimula ng semestre, at ang isa sa mga palasak na sagot dito ay ito ay isang paraan ng pagpapahayag ng saloobin, kaisipan o karanasan ng tao, maaring ang awtor mismo nito o ibang tao. Para sa akin ang panitikan ay isang porma na may mga dimensyon, kung ihahalintulad sa matematika isa itong bagay na may lawak, haba, lalim, at bigat.

Kung susubukan nating magbasa ng mga ilang sikat na mga alamat, salawikain, nobela, mga halimbawa ng panitikan makikita natin na ito ay hinubog na may lalim, may mga tinatagong ibig – sabihin, at hangganan na ang awtor mismo ang nagtakda na parang Diyos  sa sariling mundo niyang binuo siya ang nagkokontrol ng magiging daloy nito, bigat ng emosyon, damdamin ng sumusulat na maaring mula sa sariling karanasan na sa paraang ito niya ito dinadaan dahil minsan may mga nararamdaman siyang ang diksyonaryo ay hindi pa nabibigyang kahulugan, gamit ang lawak ng kaniyang isip ay mabubuo ang isang obra maestra na kaniyang hinubog at maaring isang malikhaing representasyon kung ano siya ngayon.

Kaya siguro natin ito kailangan pag-aralan para malaman natin paano ilabas ang mga kinukubli na hindi kasing dali ng pa-utot na kailangan mo lang ng onting pwersa sa may tumbong at pokus ay lalabas na.

Paano ba ito mapag-aaralan ng tama at hindi basta-basta? Kung ako ang tatanongin ang akin sagot ay isang salawikain na ang pinaka mahusay na guro ay ang karanasan, para ito ay mapag-aralan ng wasto dapat ako mismo ay dumanas nito, gumawa, magpakabaliw at hayaang hubugin ako nito dahil dito ko madidiskubre kung ano ang aking magiging paraan ng paggawa ng isang obra, patuloy na pag-eensayo, humanap ng mga batikang pamamarisan dahil gaya ko sila din ay nagsimulang mangmang.

Ang pag-aaral ng panitikan ay hindi madali, sa paglipas ng mahabang panahon ito ay nabigyan na ng maraming mga ibig sabihin marahil ang aking interpretasyon ay naihayag na ng mga sikat na awtor daang taon na ang nakararaan, maaring parehas ang takbo ng aming isip at baka gaya niya ako din ay maging diyos sa paggawa ng aking sariling obra maestra.