İnternet, bizim kullandığımız şekliyle, 26 yaşına geldi ve henüz bitireceği söylenen hiçbir şeyi bitiremedi. Elbette kendisi gibi haberleşme yöntemleri olan telgraf, mektup, faks, kısa mesaj, çağrı cihazları gibi teknolojileri ortadan kaldırmaya çok yaklaştı. Fakat internetin doğrudan ikame etmediği diğer alanlarda beklenen kavramsal dijital devrim henüz gerçekleşmedi. Hala buzdolabımızın bizim yerimize nerede olduğunu bilmediğimiz depolardan alışveriş yapacağı o güzel günleri bekliyoruz.
İnternetin henüz bitiremediği fakat dramatik şekilde dönüştürdüğü müzik endüstrisinde geçtiğimiz haftalarda bir hareketlilik oldu; Adele yıllardır beklenen albümünü yayınladı. Her gün yüzlerce albümün yayınlandığı müzik piyasasında, bu albümü özel kılan tek şey Adele’e ait olması değildi. Albüm Spotify, Apple Music, Deezer ve benzeri müzik dinleme servislerinde yayınlanmayacaktı.
Pekiyi, bu ne anlama geliyor? İnternetten müziğe erişmek için basitçe iki yolunuz var; şarkıları indirip dinleyebilir, ya da sunucudan doğrudan çalabilirsiniz. Şarkılara sahip olmayıp, sadece sunucudan çalma hakkınızın olduğu hizmetlere, streaming service deniyor. Ne yazık ki bu hizmetin Türkçe’de bir ismi yok, ben müzik dinleme servisi terimini yakıştırıyorum, yazımın devamında da bu terimi kullanacağım. Müzik dinleme servisleri aşağı yukarı benzer hizmetleri sunuyor. Ses kalitesi, arşiv zenginliği gibi konularda farklılaşıyorlar. Aylık belirli bir ücret karşılığında istediğiniz şarkıları satın almaksızın dinleyebileceğiniz abonelik seçeneği bulunan bu hizmetlerin bazıları ücretsiz ancak reklamlı ve kısıtlı kullanımlı seçenekler de sunuyor.
Dijital Müzik ve Müzik Dinleme Servisleri
İnternetin araştırma merkezleri arasında bir ağ olmaktan çıkıp insanların uğrak yeri haline geldiği günden beri sürekli mücadele halinde olduğu alanlardan birisi müzik endüstrisiydi. Napster ve AudioGalaxy gibi internet uygulamalarının ortaya çıkması ile müzik endüstrisi tehlikenin farkına varmıştı. Ses kalitesinden ödün vermeden sınırsızca kopyalanabilen ve paylaşılabilen kayıtları müzik endüstrisi yasal yollarla engellemeye çalıştı. Fakat albüm satışlarındaki gerileme her türlü yasal engellemeye rağmen durdurulamadı. Müzik endüstrisinde herkes aynı fikirdeydi; internet müzik yayıncılığını öldürmüştü.
Aynı yıllarda kaset ve disk çalarların yerini müzik dosyalarını çalan dijital ürünler almaya başladı. Şimdi hem tüketici elektroniği hem de müzik dünyası için bir dönüm noktası olarak kabul edilen iPod, 2001 yılında Apple tarafından üretilmeye başlandı. Kullanım kolaylığı ve ses kalitesiyle ürün bütün müzikseverlerin sahip olmak istediği müzikçalar olmuştu. Ancak müziğin yasal yollarla dijital cihazlara aktarılması hala kolay değildi. Sayılı dijital müzik sitesi zorla ikna ettikleri bir kaç müzik yayıncısının içeriklerini kopyalamaya karşı koruma sağlayan dosya formatlarında satmaya çalışıyordu. Bu karışık görünen prosedür müzikseverleri bu yolla müzik satın almaktan uzaklaştırıyordu.
Dijital müzik satış gelirleri çok azdı, bu yüzden müzik yayıncıları dijital müzik satışına karşı oldukça hevessizdi. Müzik eserlerinin yasadışı kopyalama ve dağıtımına karşı çıkarılan tüm yasaklara rağmen albüm satışları artmıyordu. 90’lı yılların sonunda 40 milyar dolar’a yaklaşan müzik endüstrisinin cirosu, 2003 sonunda 30 milyar doların altına inmişti. 2004 yılında Apple bir taraftan iPod fiyatlarını düşürüp yaygınlaştırırken, diğer taraftan müzik yayıncılarınının içeriklerini kendi altyapısı iTunes üzerinden satmaya ikna ederek oyunu kendi leyhine çevirdi. Kullanıcıların istediği albümü internetten kolaylıkla alabilmeleri ve müzikçalarlarına sorunsuzca yükleyebilmeleri dijital müzik satışlarını hızla arttırdı. Takip eden yıllar içerisinde müzik yayıncıları dijital müzik satışını kabullendiler.
Müzik endüstrisi henüz mp3 ve internetten müzik satışının darbesini atlatamamışken, teknoloji ilerlemeye devam ediyor, yeni internet servisleri ortaya çıkıyordu. Başta YouTube olmak üzere içeriğin indirilmeden dinlenebildiği ve izlenebildiği internet siteleri müzik endüstrisine internetin ikinci darbesi oldu. Kaçak kopyalanmış bir müzik eserinin indirilmesini yasaklayan kanunlar, internet üzerinden çalınan bu eserlere karşı geçersiz kalıyordu. Müzik yayıncıları bu sitelere karşı telif davaları açtılar, fikri mülkiyetlerindeki eserleri sitelerden kaldırttılar. Ancak popüler kültür bu tüketim alışkanlığını çoktan benimsemişti. 2006 yılında Google YouTube’u satın aldığında günde 100 milyon video izleniyordu, 2012’de bu sayı 4 milyara ulaşmıştı. 2012’de Nielsen’in yayınladığı araştırmaya göre, 100 gençlerin %64’ü Youtube’dan müzik dinliyordu. Bu oran radyo için %56, mp3 için %53, CD için %50 idi. Tıpkı Apple’ın iTunes’te yaptığı gibi YouTube, DailyMotion gibi siteler izlenme başına gelir paylaşımı için müzik yayıncılarını ikna etti.
En sonunda, yazımızın da konusu olan müzik dinleme servisleri ortaya çıktı. İnternetin yaygınlaşmasından beri sürekli zorladığı müzik endüstrisi için bir çıkış öneriyorlardı. Müzik dinleme servislerinin öncülerinden ve en büyüğü Spotify 2008 yılında kurulduğunda müzik endüstrisinin toplam cirosu 20 milyar doların altına inmişti. İsveç merkezli bu şirketin teklifi iTunes’in yaptığı gibi albüm satmak yerine, kullanıcılara anlaşmalı olduğu tüm müzik yayıncılarının içeriklerini istedikleri zaman dinleyebilmek için aylık abonelik satmaktı. Paralı aboneliğe alternatif olarak kullanıcıya müzik zevkine göre seçilmiş şarkıları çalan reklamlı yayın akışlarını bedava dinleme olanağı sunuyordu. İlk yılın sonunda bir milyon, üçüncü yılında bir milyon paralı aboneye ulaştı. 2012 yılının sonunda toplam abone sayısı 24 milyon, paralı abone sayısı 5 milyona ulaşmıştı.
İnternetin yaygınlaşmasıyla beraber gerilemeye başlayan müzik endüstrisi, yeni gelir modelleri çıkmasına rağmen gerileyişini sürdürdü. International Federation of the Phonographic Industry (IFPI)’nin yayınladığı küresel verilere göre 90’ların sonunda 40 milyara yaklaşan toplam ciro, 2014 yılının sonunda 15 milyara kadar geriledi.
Record Industry Association of America (RIAA)’nın yayınladığı değerlere göre, 2014 yılında ABD müzik endüstrisinin gelirlerinin %37’si dijital müzik satışlarından, %32’si fiziksel müzik satışlarından, %27’si ise müzik dinleme servislerinden elde edilmiş. Spotify’ın paylaştığı bilgilere göre, bir ABD vatandaşı müziğe yılda ortalama $25 harcarken, Spotify paralı ve parasız aboneleri ortalama $40 harcıyor. IFPI’nin yayınladığı verilere göre 2014’te tüm dünyada müzik endüstrisi gelirlerinin %46’sı dijital satış ve müzik dinleme servislerinden geliyor.
Adele, Taylor Swift, AC/DC ve diğerleri
Spotify, gelir paylaşımını anlattığı dokümanlarında “Global Hit Albüm” olarak tanımladığı albümlere bağımsız müzik albümlerinden 123.5 kat daha fazla gelir aktardığını ifade ediyor. Bunun sebebi görünür sebebi bu popüler albümlerin çok daha fazla dinlenmesi. Fakat aynı zamanda bu popüler albümler çoğu kullanıcının bu servislere abone olmak için tek sebebi. Onlar olmazsa, servislerin cazibesi de kalmaz.
AC/DC, dijital müzik ile baştan beri en mesafeli müzisyen gruplarından birisiydi. iTunes’in nasıl “müziği öldürdüğü”nü herkese açıklamaya çalıştılar. 2012 yılına kadar bu tutumlarını sürdürdüler. Ancak 2012 yılında daha fazla direnemeyip, iTunes ile anlaştıklarını açıkladılar, bir kaç ay sonra Spotify ile de anlaşarak dijital evrimlerini tamamladılar.
Taylor Swift, geçen yılki “Global Hit” 1989 adlı albümünü çıkarmadan önce, Spotify’a albümü ABD içerisinde sadece paralı abonelerine yayınlaması şartını öne sürdü. Bu şart kabul edilmeyince, tüm albümlerini Spotify’dan çekti. Açıklamasında, “Sanatçıların eserlerine değer vermeleri ve insanların eserlerine hak ettiği bedeli ödediklerinden emin olmaları gerektiği”ni söyledi. Taylor Swift’e göre “herkes müzik gelirlerinin azaldığından şikayetçi” idi, “fakat kimse buna karşı bir şey yapmıyor. Herkes müzik dinleme servislerinin gelirleri azalttığını bildiği halde kullanmaya devam ediyor.” diyordu.
Taylor Swift, bir süre sonra Apple’ın yeni çıkardığı müzik dinleme servisi Apple Music ile anlaştığını, gönül rahatlığıyla Apple Music’de eserlerini yayınlayacağını açıkladı.
Gerçek şu ki, her ne kadar müzik endüstrisi başına gelenlerden interneti sorumlu tutsa da, gerileme sadece internet ile açıklanamayacak kadar hızlı ve kesintisiz devam ediyor. Dijital satışlar ve müzik dinleme servisleri müzisyenlerin gelir elde etmeleri için, internetin yayıldığı ilk zamanlara göre çok daha elverişli bir durum sunuyorlar. Ancak varlıklarının fiziksel satışları ne kadar azalttığına yönelik bir ölçümde bulunmak imkansız.
Tüm bunlardan sonra Adele’in, heyecanla beklenen albümünün müzik dinleme servislerinde yayınlanmayacağını açıklaması internet ile müzik endüstrisi arasındaki tartışmaları tekrar alevlendirdi. Sonuç ise beklentilerin çok daha üzerindeydi.
Adele’in albümü İngiltere’de tüm zamanların en çok indirilen albümü ünvanını aldı. Çıkış haftasında İngiltere’de kendisinden sonraki 86 albümden daha fazla indirildi. İngiltere’de Oasis’in 1997 yılında elde ettiği çıkış haftasında en çok satan albüm rekorunu kırdı. Amerika’da da sonuç benzerdi. İlk üç günde 2.4 milyon satan albüm, 2000 yılında NSYNC’in elde ettiği çıkış haftasında en çok satan albüm rekorunu kırdı.
Adele’in, tabii aslında Columbia ve Sony Music’in, bu hamlesi, yıllardır müzik endüstrisinin aleyhine esen rüzgarları bir süreliğine de olsa kesmiş gibi görünüyor. Dijital müzik pazarını destekleyenler bunun Adele’e ait bir başarı olduğu, yıllardır beklenen tek “hit” albüm olduğu ve müzik dinleme servislerinde yayınlasa dahi benzer bir sonuç olacağını savunsalar da, havanın değişmesinin önüne geçemiyorlar. Bu başarı, müzik endüstrisinin elini biraz daha güçlendirecek ve bundan sonra müzik dinleme servisleriyle yapacakları pazarlıklarda istediklerini elde edebilecekleri bir denge getirecek gibi görünüyor.
Yazının kısaltılmış hali ODTÜ Mezunları Derneği aylık yayını ODTÜ’lüler dergisinin Aralık 2015 sayısında yayınlanmıştır.
amandla
vaporwave
gummygunk
gracieabrams
blakekathryn
2087
prguitarman