Patlıcan ve Caz

Değerini zamanla anladığım, inceliklerini yaşlandıkça öğrendiğim şeylerin not defteri. Cenk Gümüşcüoğlu

[patlicanvecaz]

Değerli zamanımı nasıl çöpe atarım?

Bir sosyal medya paylaşımının altına yazılan yorumları okumak, bir bankta oturup ayak parmaklarınızı sayarak vakit öldürmekle eşdeğer. İkisinde de son derece anlamsız bir iş yaptığınızı bilirsiniz; fark şu ki, parmaklarınız size yorumlardan daha değerli bilgiler verebilir.

Hayatınızda hiç "Bu bilimsel keşfin ya da bu sanat eserinin altında acaba kim ne dedi?" diye merak ettiniz mi? Ettiyseniz yorumlar arasında dolaşan "ilk yorum!", "çakma bu", "fiyat?" ve konuyla alakasız siyasi tartışmalar içinde, hayatınızdan birkaç dakikayı sonsuza dek kaybetmişsinizdir.

Kültür, sanat, bilim, spor veya siyaset hiç fark etmez, yapılan yorumların %99,99'u değersizdir. Kalan %0,01 ise ya yanlışlıkla yazılmıştır ya da gerçekten yazılması gereken yorumu düşünen kişi vazgeçmiş, yerine algoritmanın son anda önerdiği bir şeyi yapıştırmıştır.

Yorumları okumak biraz da markette kasa sırası beklerken etrafınızda konuşan insanların ne dediğine kulak kabartmaya benzer; ne doğru düzgün bir fikir duyarsınız, ne de hayatınızı değiştirecek bir bilgi edinebilirsiniz. Tek elde ettiğiniz şey anlamsız bir gürültü ve içinizde yükselen hafif bir pişmanlık hissidir.

"Değerli zamanımı nasıl çöpe atarım?" diye merak edenler varsa çözüm basit: Instagram'da, X'te, Facebook'ta ve hatta Linkedin'de paylaşımların yorum bölümüne dalın. Burada "o öyle değil" veya "yine boş yapmışsın" yazan sayısız filozofun, sanat eleştirmeninin ve siyasi yorumcunun düşünceleriyle tanışabilirsiniz.

Ama belki de yorumların varlık sebebi budur. İçerikten çok yorumların absürtlüğünden keyif alan gizli bir kitle varsa, ki eminim vardır, o zaman belki de yorum bölümü modern dünyanın yeni eğlence biçimi olarak değerlendirilmelidir.

[patlicanvecaz]

Algoritmayı beslemeyi bırakmamız lazım!

İçinde bulunduğumuz çağın trajik ironisi şu: Hayatımızı "zenginleştirmek" için var olduğunu iddia eden sosyal medya platformları, bizi duygusal olarak fakirleştiriyor. Elbette ekonomik olarak da, ama en acısı ruhen ve zihnen. Instagram'da "başarı ve güzellik hikâyeleri", TikTok'ta sonsuz bir eğlence silsilesi ve X'te bitmek bilmeyen troller, çatışmalar ve polemikler. Hepimiz aynı yankı odası içinde bağırıyoruz, sesimiz bize geri dönüyor. Sonuç? Giderek artan anksiyete, depresyon ve anlamsızlık duygusu.

Bu mekanizma basit aslında. Algoritmalar sürekli daha fazla dopamin üretmemiz için bizi teşvik ediyor. Ekonomik krizler, politik gerginlikler, hayatın genel karmaşası içinde mutsuzuz ve bu mutsuzluğu gidermenin en hızlı yolu kısa vadeli hazlar. Her etkileşim o an için derinlerdeki eksikliği kapatıyor gibi görünse de, gerçekte bizi daha derin bir boşluğa itiyor.

Şimdi dürüstçe konuşalım: Bir reklamcı olarak, bu platformların yaratmış olduğu zaaflıkları fırsata çevirmek işimin doğasında var. Reklam yatırımlarının büyük kısmı bu platformlara akıyor. Ama bir reklamcı olarak değil, bu toplumun bir bireyi olarak vicdanım rahat değil. Tıpkı akaryakıt devlerinin orta vadede "sıfır fosil yakıtı" hedefi koyması gibi, reklamcılığın da orta vadede hedefi, bu dopamin sarmalını besleyen algoritma merkezli mecraları terk etmek olmalı.

Önerim şu: Sektör olarak detoksa girelim. Sosyal medya diyetini sektör olarak biz başlatalım. Kampanyalarımızı, yatırımlarımızı, içeriklerimizi algoritma manipülasyonlarından bağımsız alanlara taşıyalım. Tüketiciyle gerçek anlamda bağ kuran, onları tüketmeye değil, üretmeye, düşünmeye ve sorgulamaya yönelten mecralara dönelim, o mecraları destekleyelim. Bu dönüşüm hem etik hem de ticari olarak sürdürülebilir bir zemine oturacaktır.

Sonuçta amacımız ne? Kısa vadeli dopamin patlamaları mı, yoksa uzun vadede tatmin olmuş, zihinsel sağlığı yerinde, yaratıcı bireylerle dolu bir toplum mu? Soru basit, cevap daha da basit olmalı.

[patlicanvecaz]

Keyfiyetin Bedeli: Kararların Yükünü Kim Taşıyor?

Zaman zaman hayatımızın farklı alanlarında, bir başkasının keyfi kararının sonuçlarını ödemek zorunda kaldığımızı fark ederiz. Örneğin, plansız bir yöneticinin anlık bir talebi yüzünden sabahlara kadar çalışan bir personel düşünelim. Bu personel, evdeki çocuğuna derslerinde yardım edemiyor, çocuk mutsuz uyanıyor, ertesi sabah okula huzursuz gidiyor. İşin garip yanı, bu durumun maddi ya da manevi faturasını karar verici değil, emek veren kişiler ve onların yakın çevresi ödüyor.

Buna benzer durumlar iş dünyasında çok sık yaşanıyor. Bir pazarlamacının cuma akşamı gönderdiği brief, koca bir ajansı hafta sonu mesaiye kilitleyebiliyor. Bu, ajanstaki kişilerin aile düzenini, hafta sonu planlarını altüst ederken; karar vericinin “özel hayatı” belki hiç etkilenmiyor. Aynı mantık siyasette de karşımıza çıkıyor. Politik bir kararın toplumun refahını etkilemesi ya da ekonomiyi sarsması durumunda, bedeli halk ödüyor; ancak o kararı alanlar çoğu zaman sorumluluk hissi taşımıyor.

Gündelik hayatta bile, randevusuna geç gelen bir hastanın, doktorun bütün programını ve dolaylı olarak diğer hastaların hayatını sekteye uğratması sık rastladığımız bir tablo. Burada da sonuçların maddi-manevi yükü, çoğu kez gecikmeyle muhatap olan doktora ve beklemek zorunda kalan diğer hastalara yansıyor. Halbuki bedelin az da olsa “geciken” tarafa çıkması, belki de sistemdeki aksamayı engelleyebilir.

Bu tür keyfi kararların ve uygulamaların devam etmesinin en büyük sebebi, anlık ya da doğrudan maddi cezalarla yüzleşilmemesi. Eğer bir yönetici, aldığı plansız kararın doğuracağı fazla mesai masrafını ve çalışanların motivasyon kaybından doğan maliyeti anında cebinden ödemek zorunda kalsa, belki de daha sağlıklı, tutarlı planlama yapmaya yönelecektir. Aynı şekilde, randevusuna geç gelen biri anında ek bir ücrete tabi tutulduğunda ya da bu geç kalış, o kişinin kayıtlarına işlenip kısıtlar getirdiğinde, sonraki seferlerde daha dikkatli davranacaktır.

Burada önemli olan, yöneticilik ya da liderlik kavramının salt “emir verme” gücünden ibaret olmadığını anlamak. Yöneticilik, iş yaptırabilmek için maddi ve manevi maliyetlerin dengesini kurmayı gerektirir, kurumsal zorbalığı değil. Eğer bir kişi kararlarının bedelini ödemek zorunda bırakılmazsa, o kararın kalitesi de tartışılır hale gelir. Bu nedenle, her birey ve kurum, kararlarının sonuçlarını sorumlulara iade edebilecek bir sistem kurabilmeli. Böylelikle daha organize, daha öngörülebilir bir düzen kurmak ve keyfi kararları alt etmek mümkün hale gelebilir. Bu konuda bilinç yaratmak, sadece iş dünyasında değil; günlük yaşantıdan kamu yönetimine kadar her alanda kalıcı bir fark oluşturacaktır.

[patlicanvecaz]

Internette her şey kendini tekrar etmiyor mu?

Ben 1978 doğumluyum. Türkiye’de internetin ev kullanıcılarına yaygın erişimi 90’lı yıllarda başladığında, ben de klavye başında hazırdım. Hayatımın büyük bölümü, internetin bu topraklarda yayıldığı ve geliştiği döneme denk geliyor. Üzerine, meslek olarak da iletişimi, reklamcılığı seçmiş biriyim. Bu yüzden popüler kültürü hayli yakından takip etmem gerekti – ama öyle görünüyor ki, zamanla kendimi “bunu daha önce de görmüştüm” hissinden kurtaramaz oldum.

Geldiğim noktada internetteki tüm içerikler, sanki platformdan platforma taşınıp aynı şeyler tekrar tekrar karşımıza çıkıyor. İnternetin ilk zamanlarında forumlarda gördüğümüz “viral” paylaşımların ekran görüntüsü alınıp Facebook’ta yayımlanırdı. Sonra bunlar Twitter’a düşer, oradan Instagram’a, Tiktok’a, tekrar Instagram’a, arada adı X'e dönüşen Twitter’a, derken bir bakmışız ki, aynı içerik ısıtılıp ısıtılıp önümüze sürülüyor. Hatta Vine dönemindeki içeriklerin bile bugün tekrar tekrar diriltilip ya da yeniden yapılıp Instagram'da Reels formatında dolaşması, bu döngünün en bariz örneklerinden biri. En sıkıcı platform LinkedIn'in daha da ağırdan geldiğini, 80'ler, 90'larda yapılmış, pazarlama derslerinde bile defalarca gösterilmiş reklamların "vay be yaratıcılık budur işte" nidalarıyla hala paylaşıldığını görüyorum. Yani, yeni platformlar, yeni isimler olsa da, içerik hep aynı çemberde dönüp duruyor.

Beni komik bir şekilde yaşlı hissettiren şey de bu aslında. “Neredeyse internetle tanıştığım 30 sene içinde her şeyi dörder defa görmüş gibiyim,” diyorum kendi kendime. Eskiden “Bu yeni bir şey mi acaba?” diye heyecanlanarak baktığım içerikleri, şimdi onlarca kez karşıma çıktığı için artık pek umursamıyorum. Evet, çok keyifli, eğlenceli veya nostaljik parçalar da var; ama sürekli aynı şeylerin dönüp durması, benim gibi uzun zamandır internetle iç içe olan kişilere ister istemez bir bıkkınlık veriyor.

Açıkçası, bu “Isıtılıp ısıtılıp önümüze konan” içeriklerin tekrarından sıkılıp sosyal medyaya gerçekten veda etmek isteyen sessiz bir kesim var gibi hissediyorum. Hele benim kuşağımdakiler, yani 90’ların sonundan itibaren internetle büyüyenler, işin enerjisini, heyecanını bir miktar kaybetmiş durumda. Herhangi bir mecrada çok paylaşılan bir gönderiyi gördüğümüzde, bazen “Aa, bunu şu forumda bundan tam 17 sene önce okumuştum,” diye hatırladığımız bile oluyor.

Yeni bir şey değilse, aynı şeyleri izlemeye/okumaya da mecbur değiliz. Kendimizi zorlayacak bir durum yok. Seçme şansımız var ve sürekli tekrar eden içerikleri izlemek istemiyorsak, daha rafine bir sosyal medya deneyimi için biraz mesai sarfetmek gerekiyor. Çözüm önerim yok, sadece bu tekrar halinin varlığını farketmek bile yeterli olabilir. Aynı şeyler karşımıza çıktığında zaman ayırmayıp hemen geçmek bile hayatımızın değerli anlarının kaybolup gitmemesi için yeterli olabilir.

[patlicanvecaz]

Reklamcının Masadaki Yeri?

Reklam dünyası, 1950’li yıllardan bugüne uzanan serüveninde pek çok değişim yaşadı. Bir zamanlar reklam ajansları, markaların patronlarına veya yönetim kurullarına doğrudan erişebilme lüksüne sahipti. İşin stratejik boyutuna hâkim reklamcı, yatırımları şekillendirecek yaratıcı fikri üretir ve karar vericiyi ikna ederdi. Reklam kampanyasının sonuçlarıysa çoğu zaman markanın kaderini belirlerdi. İyi bir reklam fikri, ticari başarıyı katlayabilir, markayı zirveye taşıyabilirdi. Reklamcı, bu anlamda ticari stratejinin en önemli danışmanı ve “görünmez gücü” konumundaydı.

Ancak son yıllarda, kurumsal yapıların karmaşıklaşması ve katmanlı karar mekanizmaları, reklamcıların masadaki yerini ister istemez geriye itti. Büyük bütçeli kampanyaların yaratıcı fikri, artık doğrudan patronun masasına düşmek yerine, pazarlama departmanlarının daha alt seviyelerindeki yöneticilerin eline geçiyor. Eskiden patrona konuşan reklamcı, şimdi revizyon taleplerini iletmekten başka yetkisi olmayan yöneticilerle boğuşuyor. Bu durumun sonucu olarak, ajanslar sadece “uygulayıcı” bir konuma itiliyor; o yaratıcı, dönüştürücü güçlerini tam olarak kullanma şansı bulamıyorlar.

Markaları "Evet" diyemeyenler, ajansları "Hayır" diyemeyenler yönetiyor.

Eskinin duayen reklamcılarından birinin, “Onay yetkisi olmayan ama revizyon yetkisi olan insanlar” çıkışı, benzer bir gerçeği vurguluyordu. O söz, kısa sürede ağızdan ağza yayıldı ve ajans dünyasında bir iç döküşün ifadesi hâline geldi. Yıllar sonra, bu sözü biraz geliştirip “Evet deme yetkisi olmayanlar” ve “Hayır deme yetkisi olmayanlar” şeklinde güncellemek ise bugünün paradoksunu tüm açıklığıyla gözler önüne seriyor. Yani ne marka tarafı büyük fikirleri sahiplenip onaylayabiliyor, ne de ajans tarafı niteliksiz bir talebi reddetme cesaretine ve kurum içi gücüne sahip olabiliyor.

Peki bu durumun sorumlusu kim? Bir yandan, kurumsal hiyerarşiler içinde pazarlama departmanları ve onların üzerinde yer alan yöneticiler, riskten kaçınma eğilimine girebiliyor. Düşük riskli, “vasat” ama kabul görür işler üretmek, cesur ve yaratıcı fikirlere öncelik vermekten daha güvenli bulunuyor. Diğer yandan, ajanslar da çoğu zaman mevcut şartlara uyum sağlayarak “müşteri ne isterse onu yapan” konumunda kalmayı seçiyorlar. Bu da vasat işlerin çoğalmasına, markaların konumlandırma ve etki alanında fark yaratamamasına neden oluyor.

Bugünün tartışması, reklamcının masadaki yerini tekrar nasıl iyileştirebileceğimiz üzerine odaklanmalı. Reklam ajansları, markanın büyümesinde stratejik bir rol oynar; sadece estetik olarak değil, finansal olarak da başarıya etki edebilecek yaratıcı fikirlerin kaynağıdır. Bunun için karar mekanizmalarının üst katmanlarında güçlü bir ajans sesi duymak gerekiyor. Reklamcılar, hem fırsatları hem de riskleri doğrudan aktarabilecek, markayı uzun vadede ileriye taşıyacak stratejik ortaklar olmalı. Aksi takdirde, bugün yaşadığımız “Post-Fake” iletişim karmaşasında kaybolmamak için gereken yaratıcı ve stratejik dokunuş eksik kalacak ve markalar sürdürülebilir rekabet gücünü kaybetme riskiyle karşı karşıya kalacaklar.

Sonuç olarak, “Evet deme yetkisi olmayan” marka yöneticileriyle “Hayır deme yetkisi olmayan” ajansların yarattığı kısır döngü, sektördeki vasat sonuçların temel sebeplerinden biri hâline geldi. Reklam dünyasının yeniden yükselişi, yetkinlik ve karar otoritesini, bu işin doğasını bilen, yaratıcı zekâyı çerçeveleyecek stratejik insanlar arasında yeniden tesis etmekten geçiyor. Bu sayede reklamcılar, iletişim yatırımlarını doğru analiz eden, sorumluluğu paylaşan ve karar vericiyi ikna etme gücüne sahip yol arkadaşları olmayı tekrar başarabilir.

[patlicanvecaz]

Post-Fake Çağı: Gerçeğin Sonrası, Sahteyi Aşma Dönemi

2000’li yıllara damga vuran “Post-Truth” (Hakikat Sonrası) kavramı, artık pek çok kişi için eski ve yetersiz kalıyor. Gündemimize sızan yapay zekâ ile üretilen fotoğraflar, sahte videolar, manipüle edilen propaganda haberler ve siyasetçilerin arsız yalanları “gerçek” kavramını iyice bulanıklaştırmış durumda. Şimdi ise “Post-Fake” (Sahteler Sonrası) diye adlandırdığım bambaşka bir döneme adım attığımızı düşünüyorum. Bu dönemde insanlar, dış dünyadaki çarpık bilgilere karşı tam bir güvensizliğe sürükleniyor ve bunun sonucunda kendi iç gerçekliklerini inşa etmeye başlıyor.

Eskiden “Post-Truth” kavramıyla, gerçeklerin önemini yitirdiği, duyguların ve kişisel kanaatlerin ön plana çıktığı bir çağdan söz ederdik. Şimdi ise “Post-Fake” çağında gerçek veya hakikat arayışı neredeyse tamamen elden bırakılıyor; çünkü birçok kişi, sahte olanın her yere sızabileceği düşüncesiyle, artık dışarıya değil de içe dönmeyi tercih ediyor. Gazetede okuduğumuz, televizyonda gördüğümüz veya sosyal medyada karşılaştığımız her bilgi, “Bu da sahtedir!” şüphesini beraberinde getiriyor.

Bu şüphe ve kaygı ortamı, insanları mahkeme kararlarından bilimsel raporlara, din kurumlarından seçim sonuçlarına kadar her alanda güvensizliğe itiyor. Bir spor müsabakasında aynı şeye bakan iki taraf bile birbirinin tam zıttı şeyi gördüğünü iddia edebiliyor ve herkes mağdur edildiğine inanıyor. Şarkıların bir çoğu ise başka, eski bir parçadan çalıntı, sesler auto-tune ile üretilmiş çöpler. Sporu ve sanatı geçelim din adamlarına, kutsal metinlerin çevirilerine ve yorumlarına karşı da aynı güvensizlik besleniyor. Bu sebeple, “Post-Fake” dönemde kişiler kendi iç dünyalarında daha çok anlam arıyor; meditasyon, yoga, nefes terapisi gibi içsel yöntemlerle kendi gerçekliklerini yeniden kurmaya çalışıyorlar. Zira ne sanat, ne siyaset, ne spor, ne de din insanların inanç dünyasına pozitif bir şey sunabiliyor.

“Post-Fake” çağında, çok sayıda insan dış dünyanın karmaşası, propagandası ve algı yönetimiyle mücadele etmek yerine kendine dönüyor. Bu kişiler modern bir “bohem” yaşam tarzını tercih edebiliyor. Yani bilgi bombardımanından kaçıp, kendi sezgilerine ve hislerine göre bir dünya görüşü benimsemeye başlıyor. Dış dünyanın sürekli değişen ve kolayca çarpıtılabilen gerçeklik tanımına güvenmek yerine, içsel bir rehberliğin peşine düşmek, artık insanlara daha güvenilir geliyor.

Elbette bu içe dönüşü seçen herkes topyekûn toplumsal hayattan kopmuyor. Kimileri için bu süreç, sadece “dışarıdaki çelişkileri biraz daha uzaktan izlemek” ve kendi benliğiyle daha derin bir bağ kurmak anlamına geliyor. Kimileri ise gerçekten de radikal bir seçime yönelerek sosyal medyayı, haber kanallarını ve kalabalıkları tamamen terk ediyor. Sonuçta, “Post-Fake” dönemin en büyük dinamiği, insanın yalnızca kendi yaşadığı deneyimi güvenilir saymaya başlaması ve geri kalan her şeye ciddi bir şüpheyle yaklaşması.

Tüm bunlar, gelecekteki toplumsal dinamikler üzerine farklı senaryolar yazdırıyor. Yakın geçmişte “Hakikat Sonrası” olarak adlandırdığımız dönemi bile geride bıraktıysak, sahteyi aşıp her şeyden kuşku duyan, kendi iç dünyasına sarılan büyük bir kitle ile karşı karşıyayız. Bu, toplumların parçalı yapılara bölünme riskini içeriyor olsa da, bir yandan da bireyin içsel yolculuğunda daha derin deneyimlere ulaşması için bir fırsat sunuyor. “Post-Fake” çağı, belki de sadece her şeye kuşkuyla yaklaşmak yerine, kendi iç gerçeğimizi keşfetmenin öne çıktığı bir dönemi başlatıyor. Not: Bu yazıyı Ocak 2025'te yayınladım. Zamanın gerçeklerini biraz abartan bir tonda yazdığımın farkındayım. Bakalım kaç yıl sonra bu yazdığım "tam da bugünü anlatıyor" diye okunabilecek.

[patlicanvecaz]

Yapamamanın Konforu

Hepimiz, belli becerilerde zorlandığımız ya da “Ben bunu beceremem!” diyerek geri adım attığımız anlar yaşamışızdır. Bu anların yarattığı stres yerine, bir tür konfor alanı yarattığını hiç düşündünüz mü? Yapamadığımız bir şeyle karşılaştığımızda, onu bir başkasına “benim adıma yap” demek, hem pratik hem de kendimize zaman ve enerji kazandırıyor. Gelin, bu fikrin peşinden gidelim ve “yapamamanın” getirdiği o tuhaf huzuru biraz irdeleyelim.

Örneğin, “Ben iyi araba kullanamam” demek, bir anda sizi yan koltuğa geçirebilir. Sorumluluk başkasının omuzlarındayken arkanıza yaslanıp etrafı seyredebilmek, rahat bir yolculuğun anahtarı oluverir. Hayatın farklı alanlarında da aynı durum geçerli. “Ben yemek yapamıyorum” dediğiniz an, mutfakta tüm sorumluluk bir başkasının olmuş olur. Buna kim hayır diyebilir?

Tabii bu durumun getirdiği konfor, eğer düşünülmeden alışkanlığa dönüşürse, bazen kendimize olan inancımızı, gelişimimizi ve özgüvenimizi zedeleyebilir. “Ben zaten yapamam ki…” cümlesi, bir noktadan sonra hayatımızın her alanında karşımıza çıkan engelleri daha denemeden pes etmeye bağlayabilir. Ama günün sonunda, bazen gerçekten de bir şeyleri yapamıyor oluşumuz ya da yapmayı sevmeyişimiz oldukça insani ve anlaşılır.

Peki ya “kendimiz yapmama” konforunu dışarıdan nasıl bir gözle izliyoruz? Çevremizde “Ben asla tamir edemem, hadi sen hallet!” diyen, “Ben bu raporu yazamam, sen yazıversene!” diyerek iş yükünü başkalarına yıkan kişileri görürüz. Kimi zaman gülüp geçeriz, kimi zaman da onlar adına kaygılanırız. Fakat her ne kadar itiraf etmesek de, bu yaklaşımın hafifletici cazibesi çoğumuza çekici gelebiliyor.

Belki de sorun, “yapamamanın konforu”ndan faydalanırken, başkalarının emeklerini ve zamanlarını ihmal etmemek. Eğer tüm sorumluluğu devrediyor ama karşılığında minnet, takdir ya da başka bir yardımlaşma sunmuyorsak, işte o zaman “konfor” başkaları için “yük”e dönüşebiliyor. Yapamadığımız işin, ilişkimizin, çabamızın sonucuna ortak olabilmek için en azından bir yerinden tutmak, bir jest yapmak belki de konforu keyifli ve adil kılabilir.

Sonuç olarak, herkesin her işi yapmasını beklemek kuşkusuz haksızlık. İnsanlar doğuştan farklı becerilerle hayata geliyor. Kiminin elinden tamir, kiminin elinden yazı yazmak, kiminin elinden de yemek yapmak geliyor. Ama “Ben yapamıyorum, sen yap!” derken, işin konforundan öte sorumluluk paylaşımını ve karşılıklı anlayışı göz ardı etmemekte fayda var. Yapamamanın konforunu doya doya yaşarken, paylaşmanın keyfini de unutmamak gerek.

[patlicanvecaz]

Soundtracks of My Life #4

"Ne tür müzik dinlersin?" diye sorsalar Hip-Hop aklıma bile gelmez ama sanıyorum 1996-1997 yılları odamda en çok dönen parça Fugees'den Ready or Not olmuştu. Tek başlarına da oldukça ünlü ve üretken olan Lauryn Hill, Wyclef Jean ve Pras Michel'in kurduğu üçlü topluluğun bu albümünün tahmin ediyorum ses efektleri beni çok etkilemişti. Ön taraftaki vokal ve ritmik altyapının arkasındaki sinema filmi sesleri bana müzikte bir gerçeklik duygusu veriyordu sanırım.

Tabii o zamanlar şimdiki gibi elimizin altında internet yok. Bu tarz popüler kültür konularında dönüp bakılacak da bir kaynak yok. Sözleri dinliyorum, bir göçmenlik sıkıntısından, göçmen kamplarıdan falan bahsediliyor. Meğerse şarkıları yazanlar New Jersey'den lise sınıf arkadaşıymış. Ama yine Haiti göçmeni bu kişilerin toplumdaki sıkışmışlıkları ve ABD'deki siyahi dertleri bu albümün genel hatlarını oluşturmuş. Hatta şimdi öğreniyorum ki klibi 1.3 milyon dolara çıkmış ve o zamana kadar dünyanın en pahalı klibiymiş. Albüm de dünyanın en çok satan Hip-Hop albümlerinden biri olmuş.

Tabii bu konuların o zaman için benim dünyamda bir karşılığı yoktu belki ve ilgimi melodisiyle ruhumda bıraktığı duygu çekiyordu. Günümüz dünyasında daha da çok karşılığı olacak bir konuyu işlediklerini o günden bilemezdim. Şimdi de ara sıra bu albümü tekrar tekrar dinliyorum.

[patlicanvecaz]

Soundtracks of My Life #3

Everything but the Girl yani EBTG'nin Missing adlı şaheserinden bu listenin başlarında bahsetmesem olmaz. 1994 yılında, Robert College'de lisenin ilk yılında hayatıma giren bu melankolik parça Todd Terry'nin hünerli ellerinde muazzam bir dance-pop parçasına dönüşmüştü. Todd Terry de böylece o küçük dünyamıza girmiş radarımızdan çıkmaz hale gelmişti. Todd Terry'nin dokunduğu parçaları keşfetmek de ayrı bir motivasyon haline gelmişti.

Missing, lise hayatım boyunca kulağımda sürekli döndü. Zamanla her yerde çalınan mainstream bir parçaya dönüşmesiyle bile etkisini benim için hiç yitirmedi. O yıllarda özlediğim bir şey yoktu, melankolisini pek içselleştirdiğimi hatırlamıyorum. Ergenlikte izlediğin filmin, dinlediğin şarkının etkisinde kalma eğilimi oluyor ama "Missing" bana Todd Terry'nin dokunuşları nedeniyle o melankoliyi çok yüklemedi.

Missing'in melankolik özlemi ise 2021'de ne yazık ki gerçek oldu. Lise ve üniversite yıllarımda bolca müzik paylaşımı yaptığım, Todd Terry'nin remix albümlerini birbirimize gönderdiğimiz çok sevgili dostum Leo Halepli 2021'de ansızın ve çok erken biçimde aramızdan ayrıldı. Artık EBTG ve Missing her çaldığında kendisini hatırlıyorum ve hatırlamaya devam edeceğim. Umarım gittiği yerde istediği gibi müzikler dinleyebiliyordur.

And I miss you Leo...

[patlicanvecaz]

Soundtracks of My Life #2

Okul yıllarından çok uzaklaşmadan, liste uzamadan Nirvana'yı araya sıkıştırmak istiyorum. Çok hızlı hayatımıza girip aynı hızda çıkan, anlık bir parlama gibi görünen ama parıltısı hala gözümüzde bir kamaşma bırakan çok sıradışı bir grup. 1991'de çıkan Smells Like Teen Spirit'in hikayesini ya da klibini anlamak yaşım için biraz zordu. Zaten sokağa çıksa da, bisikletin tepesinden inmese de en nihayetinde Kadıköy'de bir koza içinde büyüyen biri olarak grunge kültürünü 13 yaşında sahiplenmem beklenmezdi. Yine de müzikal açıdan bir takım sinir uçlarıma dokunabilmiş olduğunu biliyorum.

"Nevermind" albümünü "In Utero" albümünden sonra aldığımı hatırlıyorum. Çünkü o albümü tek parçalık bir grubun albümü sanmıştım. Kısıtlı bütçe ile bol bol kaset almak da mümkün olmadığı için herhalde paramı başka bir kasete harcamıştım. In Utero'nun daha eşlik edilebilir tarzı, neredeyse modern çağların bir Beatles albümü gibi gelmişti bana. Dolayısıyla "MTV Unplugged in New York" konserinin video kayıtları, daha sonra albüm olarak evime girişiyle Nirvana sabahtan akşama kulağımda dönmeye başladı.

[patlicanvecaz]

Soundtracks of My Life #1

Hafızama yer etmiş, duyduğumda geçmişten bir anıyı güçlü biçimde hatırlatan şarkıları derlemek istiyorum. Bir noktada bunu bir playlist haline de getireceğim. Listeye de karışık bir sırada başlıyorum, kronolojik yapmayacağım. Münih'teki çocukluk yıllarımdan kulağımda kalan parçalara daha sonra değinirim.

Tüylerimi diken diken eden, duyduğum anda beni liseye götüren bir parçayla bu seriye başlayayım:

Placebo aslında lisenin ilk yıllarında, 1994'te hayatımıza giriyor ama üniversitede olduğum 1998'e kadar radarımın altında kalıyor. Girdiği anda yoğun distortion sesinin beni rahatsız edip etmediğini anlamakla biraz zaman kaybediyorum. Genel olarak trend olan, olacak her şeye önce mesafeli durma refleksim o yaşta da yakamı bırakmıyor. Herkesin izlediği o diziyi herkesle aynı anda izleyen kişi ben değilim, olmadım, olmayacağım. Neyse bu başka bir yazının konusu herhalde.

"Without You I'm Nothing" 1998'de çıkan albümün de adı ama önce daha eğlenceli bir parça olan "Every You Every Me" ile mixtape'lerimde yer alıyor Placebo. Grubun David Bowie ile birlikte seslendirdiği canlı kayıt ise mainstream şeyler içinde bile gurme detaylar kovalayan benim için oldukça güzel bir kaçış noktası oluyor. Zaten çok kısa sürede yelkenleri suya indirip bütün albümlerini fiziksel ve orijinal olarak satın alıp CD arşivimin baş köşesine koyuyorum. Brian Molko'nun tiz sesini ve arkada yürüyüp giden yüksek distortion'ı her duyduğumda 25 yıl geriye gidiyorum. Çok düşünürsem Harbiye'deki Hilton'da verdikleri o saçma konseri bile hatırlıyorum. Hilton'un düğün için tasarlanmış halılarla döşeli salonunda izlediğim Placebo konserinin abukluğunu yaşamayan anlamaz. Plastik. bardakla satılan biraların canım halılara döküldüğü (bana ne tabii ama insan bu kadar yanlış planlama yapar mı diye kafama takılmıştı işte), düğünler, kurumsal davetler için tasarlanmış bir ortamda, şatafatlı avizelerin altında dolaşan liseli gotik tiplerin olduğu tuhaf bir konserdi. Gene de çıkış yıllarına göre makul bir yakınlıkta canlı izleyebildiğim için kendimi şanslı hissettiğim konserlerden biridir.

[patlicanvecaz]

Hani sistemin önünde duracaktık?

İnternetin yaşlısı olunca her büyüyen sosyal medya platformunda geçmişin bir tur daha döndüğünü görüyorsunuz. YouTube shorts altında rahmetli Vine videolarının dönüp durması gibi, kayıt altına alınmış her şey yeni bir platformda yeniden doğuyor ve hızla tüketiliyor. Yaşı geçkinler için oldukça sıkıcı bir durum bu.

Neyse konu bu değil aslında. 32 yıl önce ilk konser performansını veren Rage Against The Machine'in aslında yıllardır bir yerlerde duran konser kayıtlarını birileri yeniden tedavüle sokmak istemiş olacak ki, bu video önüme düştü.

Şu videoyu izleyince ister istemez lise günlerimde R.A.T.M. başta olmak üzere dinlediğim tüm başkaldırı müzikleri aklıma geldi. "Killing in the Name of" diye bağırıp "pogo" yaparken sistemin dişlilerinin bizi ezemeyeceğini falan mı düşünüyorduk acaba. "F*** you, I won't do what you tell me" diye bağırıp orta parmağımızı birilerine gösterirken neyimize veya neremize güveniyorduk acaba?

Şimdi sözüm ona sisteme ve onlara direktifler verenlere orta parmak sallayan bizler basbayağı sistemin kulu ve elçisi olduk. Yani niye böyle olduk demiyorum çünkü önümüze servis edilen "içerik" buydu ve ona göre davranıyorduk. Şimdi önümüze servis edilenler başka, şimdi de ona göre davranıyoruz. Beyaz yakalı müdürler, direktörler olarak temsil ettiğimiz kurumların çıkarları için kendimizden beklenen rolleri gayet acımasızca yerine getiriyoruz. Şarkılar, marşlar dinleyip gaza gelen kitlelere aldanmayın çünkü o kitle bugün "F*** me, I will do what you tell me" diye bağırıyor her sabah bilgisayarını açtığında.

[patlicanvecaz]

Alet Kullanmak

İnsan olmak ve medeniyet ile alet kullanmanın yakın ilişkisi olduğuna inanıyorum. İnsanın içinde bu konuda bir farkındalık oluşmadan önce bir takım şeyleri eliyle hatta dişiyle yapmak gibi bir eğilimi oluyor. Gazoz kapağını dişle açmaktan, kavanoz kapağı için kol kaslarına güvenmeye kadar giden uzun bir yol bu.

Saatler ile daha yakından ilgilenmeye başladığımdan beri sahip olduğum saatlerin kayış değişimi, kordon kısaltmasını ve Quartz olanların pil değişimini kendim yapmaya başladım. Bu süreçte de bir saat ustasının tezgahında bulunan aletlerden almaya başladım.

Bu hikayenin sonu "O parayı saatçiye verseydim"e bağlanmayacak. Zira bu aletler de öyle çok pahalı şeyler değiller, kaldı ki AVM saatçileri de hiç ucuz değiller. Dolayısıyla bir işi kendi başıma halledebiliyor olmanın verdiği haz bir yana, el melekelerimi güçlendirdiğim gibi, uzun bile değil, kısa vadede ekipmanımı bedavaya getirmiş oldum bile.

Bir süredir herhangi bir fiziksel işte önce aletle ve en önemlisi doğru aletle işi nasıl yapabilirim diye bakmaya çalışıyorum. Ellerimi, gücümü aleti yönetmek, onu daha iyi kullanmaya saklıyorum. Alet kullandıkça da beceri alanım artıyor.

Avrupa'da bir yol onarımına denk geldiyseniz mutlaka alınan önlemler dikkatinizi çekmiştir. Hem bu önlemler için hem de onarım için kullanılan aletlerin çeşitliliği, ölçüm, kesim gibi detaylar için sahaya getirilmiş alet ve makinaların bolluğu beni hep etkiler. Ve bunun sonucu da sanki 200 yıldır çivi çakılmamış gibi orijinal dokusunu koruyan yollar, binalardır.

Alet kullanmazsak, kullanmayı bilmezsek Neanderthal insanından farkımız kalmıyor. Kaba saba, güç kullanarak, detaylara özensiz, yıpratarak, hasar bırakarak bir şeyler yapmamızın bir kıymeti yok. Detaylara önem verdikçe medeniyetin bir parçası olabiliriz.

[patlicanvecaz]

Kurumsal Zorbalık

Bu aralar gündeme düşen sosyal medya ünlüsü ile eski prodüktör eşinin dolandırıcılık haberlerinde dolandırılanların ikna olmasını sağlayan belirleyici detaya takıldım. Dolandırıcı kadın demiş ki "Ben reklam çekiyorum, ama kurumsal şirket avans ödemem diyor". Bu gerekçe ile avans ihtiyacını arkadaşından borç alarak kapattığını, bunu da yüksek faizle ödüllendirdiğini söylüyor. İnsanlar da şirketlerin avans vermeme prensibini kabullenip paralarını bu kadına borç olarak veriyorlar.

Neden kabulleniyorlar biliyor musunuz? Çünkü çoğu kurum gerçekten bu şekilde yönetiliyor. Haberlere konu şirketler bunu yapıyor demiyorum ancak pazarlama sektöründe satın alma gücünü bu şekilde kullanarak tedarikçileri ezmeye çalışan çok fazla finans alanında karar verici insan var. Ben buna "kurumsal zorbalık (corporate bullying) diyorum.

Kendinden ekonomik olarak daha küçük şirketleri hakkaniyetsiz ve dengesiz biçimde zorlayarak küçük ticari faydalar elde etmeye çalışan büyük makamlı ama küçük beyinli yöneticiler var. Bu insanlar o kadar yaygın ki, reklam ve pazarlama dünyasından birileri Fortune 100 şirketi düzeyindeki bir şirketin $20.000 dolar avans çıkaramadığına hemen ikna oluyorlar.

Asıl dolandırıcılar bambaşka yerdeler ama kimse onlara dolandırıcı demiyor.

[patlicanvecaz]

Haklı olmak zorunda değilsin.

Haksız olmak demek tamamen yanlış görüşte olmak anlamına gelmiyor. Haklı olmak bir referanduma benziyor. %51'i tutturmak haklı olmak için yeterli. O nedenle her haklılığın içinde bir miktar haksızlık, yanlışlık, eksiklik ya da tutarsızlık var. Dolayısıyla herhangi bir insanın bir diğeriyle yaşadığı anlaşmazlığın içinde her iki tarafın da haklı ve haksız olduğu durumlar oluyor. Bunun da terazisini akıl ve mantık sağlıyor. Bu terazi neticesinde bir tarafa haklı, bir diğer tarafa haksız diyoruz. Haklı daha çok haklı (ve daha az haksız) olduğu için bu "haklılık referandumunu" kazanan taraf oluyor.

Ne yazık ki Türkiye'de bu terazinin karşılıklı iki küfesi yokmuş gibi davranıyoruz. Küfesinde az da olsa haklılık barındıran herkes kendini tamamen haklı sanıyor. O yüzden de kimse yaptığı bir yanlışı kabul etmiyor, özür dilemiyor ve neticesinde davranışını değiştirmiyor. Günlük yaşantımızda bu tarz insanları sürekli görüyoruz. İş arkadaşınız ya da müşteriniz her hatada kendisinin haklı olduğuna yürekten inanıyor. Terazinin dengesine biraz uzaktan bakmayı beceren çok az insan var.

Her insanın haftada iki defa "haklısın, yanılmışım" ya da "haklısın, özür dilerim" demeyi alışkanlık haline getirmesi lazım. Bunu düzenli Omega 3 tüketmek veya her gün 2 litre su içmek gibi görebilirsiniz. İnsanın egosunu dizginleyebilmesi ve gelişim gösterebilmesi için bu egzersizi yapması gerekiyor. Çünkü hepimiz sürekli biraz doğru, biraz yanlış yapıyoruz ve teraziyi görmezden gelerek yaşarsak başkalarına hayatı zorlaştırmiş oluyoruz.

[patlicanvecaz]

Karar takıntısı

C-Level roller çalışanları organize etmek, ikna etmek, inandırmak gibi fonksiyonları yerine getirmek yerine hiyerarşide sorgulanmak için çok yüksekte ve uzakta duran, kurumun vahşi kararlarını dile getirmeye yarayan pozisyonlara dönüştüler. Karar verici olmak Türkiye'de egosu kabarık herkesin çok sevdiği, en çok istediği bir şey. Sonuçlar ve süreçlerle ilgilenmeden sadece karar vermek istiyoruz. Sanıyorum siyasi iklimin bireyleri değersizleştirmesi, onları kararların değil yalnızca iyi-kötü sonuçların birer parçası yapması nedeniyle, hayatta biraz palazlanan herkes bir şeye karar veren olmak istiyor. Hatta bazı CEO'lar, genel müdürler, karar verme güçlerini kullanmış olmak için onlara bağlı çalışan kişilerin ortak görüş ve çıkarımlarının aksine karar vermeye bayılıyorlar. Bütün bir şirketin ortaklaşa önerdiği bir durumun dışında taleplerde bulunmak, dümeni sadece ben tutuyorum demek için kapris yapmak günümüzün makbul yöneticilik metodu olarak algılanıyor. Buralarda deneyimlerimi açıkça yazmayacak kadar hayat tecrübesi edindim. Yine de kabaca söylemeliyim ki, iş süreçlerine uzaktan ve tepeden bakan, toplantıdan toplantıya iş süreçlerini duyan, rapor üzerinden sonuçları gören yöneticilerin şirketlere faydası yok. Bir yandan da karar verici olma çabası süreçlerden kaçınmanın ve tembellik etmenin bir yolu. Karar takıntısı içinde insanlardan çok tanıdım. Ne kadar çok karar verici olmak istiyorlarsa o kadar sürecin içinde boğulacak nitelikte kişiler oluyorlar.

[patlicanvecaz]

Başucunu terketmeyen kitaplar

Kitapları yarıda bırakmakla ilgili çoğumuzun sıkıntısı vardır. Film izlemeyi, albüm dinlemeyi, yemek yemeği yarıda bırakır gibi kitapları yarıda bırakıp kopamıyoruz. O kitap, verilmiş yanlış kararın nişanesi gibi başucumuzda varlığını uzun bir süre sürdürüyor.

Bunun bir çok sebebi olabilir. Bize kitapların çok değerli bilgi hazineleri olduğu öğretildi. Ancak hangi kitabın bilgi hazinesi olduğunu söylemediler. Oysa çoğu kitabın böyle bir niteliği yok. Ancak kitap formunda basılmış her türlü materyalin zihnimizde bir miktar kutsallık algısı var.

Sosyal medyada içerik tüketir, dijital platformlarda dizi zaplar gibi davranamıyoruz çünkü bitirilmemiş bir kitap boynu bükük biçimde hayatımızda fiziksel yer kaplamayı da sürdürüyor.

Şunu öğrendim ki bir kitapta ilerleyemiyorsam isterse Booker, Hugo vs. kazanmış olsun, ister yazarı Nobel ödüllü olsun, o kitabı ortadan kaldırıyorum. Genelde bu beğeni sorunu az önce örneklediğim nitelikteki kitap ve yazarlarda elbette daha nadir oluyor. Bu durumu en çok kişisel gelişim ile ilgili kitaplarda yaşıyorum. Yazarın söyleyeceği bir paragraflık, bilemediniz bir sayfalık bir fikri oluyor ve bunu uzata uzata kitaba çevirmiş oluyor. Arka kapak yazısından daha fazlasını vermeyen çok kitap okumuşsunuzdur.

İşte bu tarz kitaplar için bir süredir Blinkist kullanmaya başladım. Kesinlikle “CEO’ların başucu kitabı!”, “Elon Musk okudu milyarder oldu!” denilen kitaplara para ve zaman kaptırmıyorum. Çoğu Blinkist’te oluyor ve 10 dakikada özetine bakıyorum. Beğenirsem, derinleştirmek istersem Kindle’a alıyorum, yoksa 10 dakikalık bir kayıpla atlatmış oluyorum.

Hem edebi açıdan “fomo” olmuyorum hem de değerli zamanım bana kalıyor. Tavsiye ederim.