Πες την ιστορία των προγόνων σου

Πάτησε πάνω στο Submit και γράψε την ιστορία σου

[pestinistoria]

Οι μαύρες βέρες που φορώ τσιγάρα είναι σβησμένα

“Αυτές τις μέρες θυμήθηκα ένα τραγούδι που έγραψα για το Δημήτρη τον Ζερβουδάκη, το 1999, με αφορμή τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς εναντίον της  Σερβίας, επειδή η τελευταία αρνούνταν να υπογράψει τη συμφωνία για το μέλλον του Κοσσυφοπεδίου. Σας το παραθέτω όπως και ένα χρονικό του πολέμου στην Γιουγκοσλαβία που κράτησε σχεδόν 9 χρόνια.” Γιώργος Χατζόπουλος

φωτο: Αντιγόνη Κουράκου

Οι μαύρες βέρες που φορώ τσιγάρα είναι σβησμένα

Οι μαύρες βέρες που φορώ τσιγάρα είναι σβησμένα πληγές στο δέρμα που ’κανα για να θυμάμαι εσένα φορτία λαθραία κουβαλώ, ταξίδια μες στις μνήμες και στο παρόν τα ξεπουλώ, αμπάρια νίκες, ήττες

Τσαλακωμένα είν’ τα λεφτά κανέναν πίσω δεν γυρνάνε και τα ιερά και τα εθνικά δεν ξέρω που με πάνε Τσεκούρι όρθιο η οργή, μου κόβει την αναπνοή στα καφενεία οι απεργοί μεθούνε από ντροπή

Άγιε Νικόλα Φουκαρά, φύλαγε τ’ ορφανά σου φεντερασιώτικα παιδιά που πίνουν στο όνομα σου έξω από τα τείχη έμειναν στου χρόνου το δρεπάνι μονάχοι εδώ να τραγουδούν με πείσμα να ματώνουν

Οι μαύρες βέρες που φορώ σημάδια είναι σε χάρτες πληγές στο δέρμα που ’κανα για να ’ρχομαι σε ’σένα Κρυμμένες πόλεις συναντώ τη μια μέσα στην άλλη ανάποδα κι αν περπατώ καμιά δεν μου ταιριάζει

Του κάστρου η Πύλη έκλεισε των Ασωμάτων μάνα ασχήμυναν οι όμορφες μετράνε τα παιδιά τους καίνε με σίδερο καυτό το βλέμμα των αγγέλων με ενθουσιώδεις ιαχές δοξολογούν το μέλλον

φωτο: Αντιγόνη Κουράκου

Το χρονικό των βομβαρδισμών

Η νατοϊκή επιχείρηση ξεκίνησε στις 24 Μαρτίου του 1999 χωρίς να υπάρχει έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και έφερε την κωδική ονομασία "ευσπλαχνικός άγγελος". Στις επιχειρήσεις συμμετείχαν 12 χώρες της βορειοατλαντικής συμμαχίας. Οι νατοϊκοί βομβαρδισμοί κατά της Γιουγκοσλαβίας ήταν η μεγαλύτερη στρατιωτική επιχείρηση στην Ευρώπη μετά τον Β' Παγκόσμιο πόλεμο. Κατά τη διάρκεια των έντεκα εβδομάδων -όσο διήρκεσαν- πραγματοποιήθηκαν 2300 αεροπορικές επιδρομές και χρησιμοποιήθηκαν 1130 πολεμικά αεροσκάφη. Από τα αεροσκάφη εκτοξεύτηκαν συνολικά 420.000 βλήματα, πύραυλοι και βόμβες, ενώ από τα πλοία στην Αδριατική 1300 πύραυλοι τύπου Κρούζ (Cruise). Το ΝΑΤΟ χρησιμοποίησε επίσης 37.000 βόμβες διασποράς που προκάλεσαν τους περισσότερους θανάτους μεταξύ του άμαχου πληθυσμού, όπως επίσης και βλήματα, τα οποία στην κεφαλή έφεραν απεμπλουτισμένο ουράνιο, που αποτελεί ραδιενεργό υλικό. Οι βομβαρδισμοί έληξαν με την υπογραφή, στις 9 Ιουνίου 1999, της συμφωνίας του Κουμάνοβο (ΠΓΔΜ), που προέβλεπε την ανάπτυξη ειρηνευτικών δυνάμεων στο Κόσοβο υπό τη διοίκηση του ΟΗΕ μέχρι να διευθετηθεί το καθεστώς αυτονομίας του Κοσόβου.

φωτο: Αντιγόνη Κουράκου

Το χρονικό του πολέμου στην πρώην Γιουγκοσλαβία (1991-1999)

Ο θάνατος του Κροάτη Τίτο, η αποσύνθεση της Σοβιετικής Ένωσης, η πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού στην Ευρώπη, το δυνάμωμα της ΕΟΚ και η όξυνση των εθνικών αντιθέσεων στους κόλπους της ομοσπονδίας έφεραν τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας. Με γερμανική, κυρίως, παρότρυνση, πρώτη η Κροατία διακήρυξε την ανεξαρτησία της στις 15 Ιουνίου του 1991. Ως την ημέρα εκείνη, η Κροατία είχε το 70% των εσόδων της ομοσπονδίας από τον τουρισμό, το 25% της βιομηχανίας και το 23% του εμπορίου.Οι Σέρβοι, όμως, που είχαν μετακινηθεί στην Κροατία, αντέδρασαν. Ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος. Το νέο κράτος, στους επόμενους έξι μήνες, έχασε το ένα τρίτο του εδάφους του. Δέκα μέρες μετά την Κροατία, στις 25 Ιουνίου του 1991, την ανεξαρτησία της κήρυξε και η Σλοβενία. Εκεί, οι μάχες κράτησαν λίγες μέρες.Στους επόμενους μήνες, την ανεξαρτησία τους κήρυξαν η Βοσνία Ερζεγοβίνη και η τεχνητή δημοκρατία της Μακεδονίας, δημιουργώντας νέα προβλήματα στη Σερβία. Η απομόνωσή της ήταν πια γεγονός. Με μοχλό τους Σέρβους, που ζούσαν στις πρώην ομόσπονδες δημοκρατίες, η Σερβία προσπάθησε να επανασυστήσει τη Γιουγκοσλαβία (τη «μικρή», όπως την ονόμασαν) και διακήρυξε πως μια διεθνής αναγνώριση των νέων κρατών ως ανεξάρτητων θα είχε δυσμενείς επιπτώσεις για την ειρήνη στην περιοχή τους.

Στις 15 Φεβρουαρίου του 1992, η σύνοδος κορυφής της ΕΕ στη Λισσαβόνα της Πορτογαλίας, αναγνώρισε την Κροατία και τη Σλοβενία ως ανεξάρτητα κράτη και ανέβαλε να πάρει απόφαση για τη Βοσνία Ερζεγοβίνη και τη δημοκρατία των Σκοπίων. Το αποτέλεσμα ήταν να αναζωπυρωθούν οι μάχες στην Κροατία. Σε νέα σύνοδο της ΕΕ στην Πορτογαλία, στις 6 Απριλίου του 1992, αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητο κράτος και η Βοσνία Ερζεγοβίνη με αποτέλεσμα να ξεσπάσει αμέσως εμφύλιος πόλεμος στη χώρα, με τρία μέτωπα: Μουσουλμάνοι, Κροάτες και Σέρβοι μάχονταν μεταξύ τους σε πολύνεκρες σφαγές.

Στις 27 Απριλίου, η Σερβία και το Μαυροβούνιο που πάντα την ακολουθούσε, σχημάτισαν την τρίτη Γιουγκοσλαβία (1η το βασίλειο, 2η η σοσιαλιστική) ελπίζοντας σε μια διεθνή αναγνώριση ότι αποτελούν τη διάδοχη κατάσταση της προηγουμένης.

Στις 24 Μαΐου του 1992, νέο μέτωπο άνοιξε στην πολύπαθη πρώην Γιουγκοσλαβία: Το Κοσσυφοπέδιο εξέλεξε πρόεδρο και κοινοβούλιο σε παράνομες, όπως τις χαρακτήρισαν οι Σέρβοι, εκλογές. Το Κοσσυφοπέδιο είναι αυτόνομη περιοχή της Σερβίας με 92% αλβανόφωνους μουσουλμάνους. Έτσι, στο παιχνίδι μπήκαν η Αλβανία υπέρ του Κοσσυφοπεδίου και η Τουρκία υπέρ της Βοσνίας Ερζεγοβίνης, των Σκοπίων και της Αλβανίας.

Με κινητήριο μοχλό τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ αλλά και η ΕΕ, αποφάσισαν μέτρα κατά της Σερβίας και του πιστού της Μαυροβουνίου. Τα μέτρα δεν απέδωσαν. Άλλωστε, δεν ήταν η επίσημη Σερβία που πολεμούσε στη Βοσνία Ερζεγοβίνη.

φωτο: Αντιγόνη Κουράκου

Τα επόμενα τρία χρόνια κύλησαν με τις μάχες να μαίνονται στα εδάφη της Βοσνίας και με την επίσημη διεθνή κοινότητα να προσπαθεί να επιβάλει στους Σέρβους την οριστική ήττα. Ο επανεκλεγμένος με το 56,21% των ψήφων (20 Δεκεμβρίου του 1992) πρόεδρος της Σερβίας Σλόμποταν Μιλόσεβιτς άρχισε τη σταδιακή αποστασιοποίηση από τους Σέρβους της Βοσνίας και της Κράινα. Ο γιουγκοσλαβικός στρατός έπαψε να μετέχει στις επιχειρήσεις στη Βοσνία και οι «κακοί» περιορίστηκαν στο Πάλε, έδρα των Σέρβων της Βοσνίας. Ο ηγέτης τους, Ράντοβαν Κάραζιτς, χαρακτηρίστηκε εγκληματίας πολέμου κι ο Σλόμποταν Μιλόσεβιτς ονομάστηκε εργάτης της ειρήνης.

Τον ίδιο καιρό, ο κροατικός στρατός ενισχυόταν με σύγχρονα γερμανικά όπλα κι εκπαιδευόταν από ειδικούς Αμερικανούς «αποστράτους». Η αιματηρή αναμονή κράτησε ως το καλοκαίρι του 1995.

Η κροατική επίθεση ξέσπασε θυελλώδης και κεραυνοβόλα στα τέλη του Ιουλίου του 1995. Κάτω από το παγερά ασυγκίνητο βλέμμα του Σλόμποταν Μιλόσεβιτς, οι Κροάτες μπήκαν στην Κράινα και ξεκλήρισαν κάθε τι που έδειχνε σερβικό. Στις αρχές Αυγούστου, η σερβική δημοκρατία της Κράινα ήταν παρελθόν, όπως παρελθόν ήταν κι ο εκεί σερβικός πληθυσμός. Όσοι δε σφάχτηκαν, εκδιώχτηκαν.

Το φθινόπωρο, ξεκίνησαν οι συνομιλίες για την ειρήνευση στη Βοσνία. Εκπρόσωπος των Σέρβων ορίστηκε ο Μιλόσεβιτς, αφού ο Κάραζιτς ήταν καταζητούμενος. Οι συνομιλίες στο Ντέιτον των Ηνωμένων Πολιτειών ανάμεσα στους Σέρβους από τη μια πλευρά και τους Κροάτες και μουσουλμάνους από την άλλη, οδήγησαν στη συμφωνία των Παρισίων (15 Δεκεμβρίου του 1995), με την οποία αναγνωριζόταν σερβικό κράτος μέσα στη Βοσνία. Το Σεράγεβο δόθηκε στους μουσουλμάνους. Οι Σέρβοι έκαψαν τα σπίτια τους πριν να το εγκαταλείψουν.

Οι Αμερικανοί χρειάστηκαν μόλις δυόμισι χρόνια για να μετατρέψουν τον «Καλό Μιλόσεβιτς» σε «Κακό Μιλόσεβιτς». Στο Κοσσυφοπέδιο, κινιόταν ένας «μετριοπαθής» και γραφικός εκπρόσωπος των «Αλβανόφωνων» και ο UCK (ΟυΤσεΚα), υποτιθέμενη επαναστατική οργάνωση που ονειρευόταν ανασύσταση της Μεγάλης Αλβανίας, αυτής την οποία οι Ιταλοί κατακτητές είχαν δημιουργήσει μετά το 1941. Οι Αμερικανοί και όχι μόνο κατηγορούσαν τον Σλόμποταν Μιλόσεβιτς και τους Σέρβους ότι είχαν ξεκινήσει εκστρατεία εθνοκάθαρσης στο Κοσσυφοπέδιο.

Οι επιδρομές των μισθοφόρων του UCK στα σερβικά χωριά και οι ομαδικές δολοφονίες αποκρύπτονταν. Προβάλλονταν ομαδικές δολοφονίες «Αλβανόφωνων» από τον σερβικό στρατό, ενώ κύματα προσφύγων, Σέρβων και Αλβανών, ξεχύνονταν προς κάθε κατεύθυνση. Στην εκστρατεία ενοχοποίησης του Μιλόσεβιτς προστέθηκαν σχεδόν όλα ευρωπαϊκά κράτη. Στις αρχές του 1999, η δαιμονοποίηση του Μιλόσεβιτς είχε ολοκληρωθεί. Οι Αμερικανοί κινητοποίησαν το ΝΑΤΟ.

Οι αεροπορικοί βομβαρδισμοί της Σερβίας ξεκίνησαν στις 24 Μαρτίου του 1999...

(Έθνος, 15.1.1998) (τελευταία επεξεργασία – ενημέρωση, 20.2.2009)

φωτο: Αντιγόνη Κουράκου

[pestinistoria]

“Άμα τα μάζιψάμι ούλα λέι μάνα μ’ να παστρέψουμι του σπιτ’ καλά κι όταν θα γυρίσουμι να του βρούμι καθαρό.”

Από την Ανατολική Θράκη πρόσφυγες στην Ελλάδα

Η γιαγιά του Ναζίρη Γεωργίου απο τη Σιταριά, πρόσφυγας μεγάλης ηλικίας που γεννήθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα , αφηγείται τα γεγονότα της ζωής της μιλώντας την θρακιώτική ντοπιολαλιά.

“Γύρσαμι μεις κι ούλοι χουριανοί, ξαναμαζεύκαμι  ύστιρα απ’τόσα χρόνια του σπίτ’ μας του βρήκαμι όπους ήταν δεν του πείραξαν.Βρήκαμι τα χουράφια μας αρχίνσαμι να τα δλέβουμι κι κείνις τις χρουνιές έβγαλαμι πουλί σουδειά για θάμα ήταν. Μα δε βάσταξει πουλί κάνα 2-3 χρόνια κι ένα προυί σαμπάχλια σαμπάχλια έρουντει στρατιώτοι κι μας λέν΄: να μαζέψτει ούλα τα πράματά σας , τα ζουντανά σας κι ότι άλλου έχτι , σκόνιστι απ’ του χουριό σας , θα πατι πέρα απ’ τη Μαρίτσα στου Διμότχου γιατί τα μέρια σας τα πήραν ξανά  Τούρκοι. Νταμπλάς μας ήρθι , τι φταίμι, τι έκαμαμι τόσου πια, γιατί μας τυραγνάει Θιός. Πουλί  σταναχουρέθκαμι, η μάνα μ’ μέχρι που να μαζέψουμι τα πράματά μας μια έκλιγι κι μια καταριόνταν την τύχ’ μας. Άμα τα μάζιψάμι ούλα λέι μάνα μ’ μένα κι τσ’ αδιρφές μ’να παστρέψουμι του σπιτ’ καλά κι όταν θα γυρίσουμι να του βρούμι καθαρό.”

(Η υπόλοιπη αφήγηση στο τέλος της σελίδας μετά τις φωτογραφίες.)

Πλατεία Ἐλευθερίας στίς Σαράντα Ἐκκλησίες τῆς Ἀνατολικῆς Θράκης. Οἱ θαμῶνες τῶν κέντρων εἶναι Ρωμηοί (περί τό 1910).

Ἀδριανούπολη 25.3.1922. Τά σχολεῖα τῆς Ἀδριανούπολης ἑτοιμάζονται γιά τήν παρέλαση. Γιορτάζεται μέ ἰδιαίτερη μεγαλοπρέπεια ἡ Ἑκατονταετηρίδα τῆς ἐθνικῆς ἐπανά­στασης, ἀφοῦ ὁ ἑορτασμός δέν ἔγινε τήν προηγούμενη χρονιά. Τό 1907 ἀναφέρονται στό βιλαέτι τῆς Ἀδριανούπολης 97 ἑλληνικά σχολεῖα μέ 9.150 μαθητές.

Ξύλινο σπίτι στήν παλιά ἐνορία τῆς Πανα­γίας τῆς Φανερωμένης στή Ραιδεστό τῆς Ἀνατολικῆς Θράκης φωτογραφημένο τό 1922.

Ανδριανούπολη 1912

Εἴσοδος κατοικίας σέ ὕφος art nοuveau στίς Σαράν­τα Ἐκκλησιές τῆς Ἀνατολικῆς Θράκης

Χάρτης κατανομῆς προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ ἀνά περιφέρεια τῆς Ἑλλάδας (κατά τή δεκαετία τοῦ 1930 καί σύμφωνα μέ τόν Richard Clogg)

Συγκεντρωμένοι Θράκες έξω από τον Σιδηροδρομικό Σταθμό των 40 Εκκλησιών

Πρόσφυγες στο Θησείο.

Προσφυγικά σπίτια

Ἀνέγερση προσφυγικοῦ συνοικισμοῦ στήν περιφέρεια τοῦ Κιλκίς (1927).

Προσφυγική συνοικία στήν Καβάλα (1930).

Ἀνέγερση προσφυγικῶν κατοικιῶν στήν Κομοτηνή (1926).

Ἐγκατάσταση προσφύγων στά θεωρεῖα τοῦ Δημοτικοῦ Θεάτρου Ἀθηνῶν στήν Πλατεία Κοτζιᾶ. (Χειμών 1922).

Παιδιά που λαμβάνουν τρόφιμα από την Επιτροπή του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού στη Χίο. Οι Αμερικανοί λένε ότι τάϊζαν τρεις χιλιάδες παιδιά προσφύγων καθημερινά στη Χίο. Επίσης ισχυρίζονται ότι τάιζαν άτομα που περιπλανιόταν στα βουνά του νησιού και ούτε η ελληνική κυβέρνηση δεν ήξερε γι’ αυτούς. Η φωτογραφία είναι παρμένη το 1922 στο χωριό Θυμιανά της Χίου, κέντρο εφοδίων για τους πρόσφυγες στο νησί, και ανήκει στη συλλογή του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού (Νο. RC-33878).

Προσφυγικές σκηνές.

“Τουν μπαμπά μ’ δεν τουν θ’μάμι  θα σι πω του γιατί  τουν  έλιγαν Κυργιάκη κι  τ ’ μάνα μ’  Θαλάσσω. Είχα δυα αδιρφές  τρανίτιρις  που μένα κι έναν αδιρφό  τρανίτιρους  τέσσιρα χρόνια . Ύστιρα απ’ μένα γινίθκι   κόμα  ένα κουρτσούδ, πουλί  λίγο του θ’μάμι  πέθανι του καημένο απ’ την πείνα , θ’μάμι που βουσκούσι  χουρταράκια  δεν μπόρσι ν’αντέξι , μαθές  μαξουμάκι  ούδι κει απόμκει. Του  χουριό μας του έλιγαν  Μαλκότσι  , Γραβιά στα Ρουμέϊκα ήταν κουντά στ’ Μακρά Γέφυρα (Ουζούν Κιουπρού) είχαμι  κι ένα πουτάμι που του έλεγαν Εργίνα(Εργινήτ). Στου  χουριό μας δεν  είχαμι τούρκους  ούλοι έιμασταν ρουμιοί  κι ακκλησιά είχαμι κι Παπά κι Ρουμιό Δραγουμάνο είχαμι. Ήταν καμπιάσιου, κάμπου να δγιού ν  τα  μάτια σ’   μπαμπάτσκις κουλουκίθις μπόλκου ζαυζά ότι ήθιλνις έβγαζαν τα χουράφια μας. Στα τσιαΐρια βουσκούσαν τα βόδια μας,  τα γιλάδια μας , τα προβατά μας   . Τα πβάλια μας πάλι , γκλιόνταν  τσ’ γκιόλις .Παράδεισους  ήταν του χουριό μας , μα παν ούλα τά ‘χασάμι .Έτσι ήθιλνι ου θιός κι έτσι γίγκι. Ήμαν δεν ήμαν δυό χρουνή κι μια μέρα ήρθαν τούρκοι τζανταρμάδις  πήραν του μπαμπά μ’ούλνους τσ’ άντρις κι τα παλληκάρια  κι η μάνα μ’έλιγι  τσ’ πήραν αιχμάλωτοι για να δλέβουν στου Τούρκικου τ’ασκέρι. Αυτά τώρα που λέου κι αυτά που θα πω δεν τα θ’μάμι μι τα  μουλόγσι η μάνα μ’. Όταν τράνιψα καμπόσου,  του τι πέρασαμι τα θ’μάμι πουλί καλά μέχρι κι σήμιρα. Μια φ’ρα   μπαμπάς μ’ μαζί  μι τουν  νουνό μ’  έκαμαν   κατσιάκι .  Έφκαν  απ’τ ‘ς τούρκοι  κι ήρθαν στου χουριό  για να μας πάρουν , να πιράσουμι τ’ Μαρίτσα(έβρος) κι να πάμι κατ’ του Διμότχου που του’χαν Βούλγαροι  να γλιτώσουμι.  Ου  νουνός  μ’ μαζί με την οικογένεια   τ’  έφκαν  κι  , γλίτουσαν   μα μπαμπάς μ’ φουβήθκι μη μας πιάσουν  κι  τυραγνάν ούλη την οικογένεια  κι έτσι απόμκαμι  στου σπίτ’ μας .Ήρθαν πάλι τούρκοι τζανταρμάδις  τουν πήραν τουν μπαμπά μ’ κι  ξανά δεν τουν  είδγιαμι. Πέθανι  απ’τα αρρώστιες ; τουν   σκότουσαν  ; Ποιος ξέρει για,πάντως ένας χουριανός που γύρσει απέκει είπι στη μάνα μ’ ότι σκοτώθκαν σ’ένα αμπρί στου Τσανάκαλε (Δαρδανέλλια). Ύστιρα απ΄ αυτά που γένουνταν οι  τούρκοι του χουριό μας του χάλασαν πήραν τα γελάδια μας , ούλα τα ζουντανά μας , τα στιάρια μας  καν τίπουτας  δεν μας άφσαν (επίταξη). Οι  χουριανοί μας  άλλοι   κ΄ρλάτσαν  κατ΄ τν  Ανδριανού (Ανδριανούπολη) άλλοι κατ΄ τ’ Βουλγαρία (Διδυμότειχο) άλλοι σι άλλα χουριά   οπ΄έβρισκι καθένας νταγιάντι… τι να κάμ΄κουσμακ΄ς; Μάνα μ΄χήρα τι να καμ’  καημένσα  μας πήρει  κι μας γκιζιρνούσι  από χουριό σι χουριό μπας κι βρει καμιά  δ’λειά  κι κάνα κουμμάτι ψουμί . Γω ήμαν 2-3 χρουνί κι όπως σας είπα δεν τα θ’μάμι πουλύ  καλά , μα θ’μάμι    που αρχίνσαμι να πεινάμι θ΄μάμι που μικρή αδιρφή μ’ πέθανι απ’την πείνα. Αρχίνσαμι να διακουνεύουμι   μαζί μι του μπάτη μ’ (αδερφός) κι γκιζιρνούσαμι από χουριό σι χουριό.Φτουχοί κι αυτοί,  σάγκιμ’ τι είχαν να μας δώσουν; Μένα  κατ’ μ’έδιναν  λίγου  ψουμάκι , φαίνιτι μι αψχούσαν γιατί είμαν λιανούτσκη, μικρούτσκι,κουντούτσκι,ξυπόλτι. Μα τουν καημένο τουν αδερφό μ’ δεν τουν έδιναν τίπουτα και τουν έλιγαν « συ να πας να δλέψ’ς  τσιουρακούδι , τσιουμπανάκι στα πρόβατα   τρανούτσκους είσι » (6-7 χρονών). Πουλύ τουν αψχούσα κι όταν κάθουμασταν αποσταμένα κι τα δυό μας μοιράζουμασταν του ψουμί κι ότι πιρίσιυει  του πάηναμι σ τ‘ Μάνα μ’ κι τ’ς αδιρφές  μας. Καμμιά φ’ρά  Μάνα μ΄ μι  τ’ς  μπούλις μ’ (αδερφές) έβρισκαν κάνα μεροκάματο στα χουράφια, τ’ς έδιναν κάνα σεκλέμ’ στιάρι ,  αλεύρι ίσια-ίσια να ζάμι , που λεν  να μην πιθάνουμι. Γω απ΄την πείνα κι απ’τη  γκιζέρια  αρρώχτσα πουλί , γέμσα σπυριά είχα θερμασιά κι τσιρλίζουμαν συνέχεια.Γίν’κα σα τζιαντάκ’ι , πάλι μη τουν αδερφό μ’ σκώνουμασταν κι πάηναμι  να διακουνέψουμι. Μια μέρα γίγκα ντάμα πια ,απόκαμα κουντά σι ένα τσισμέ κι καημένους αδερφό μ’ μη πήρει αγκαλιά κι μη δρόσιζει,  έκλιγει κι φοβήθκει μη πιθάνω. Να που καμμιά φ’ρά υπάρχει κι Θιός . Έριτι ένας τούρκους  αξιουματικός (γιατρός) καλή τ’ ώρα όπου κι αν βρίσκετι , να πουτίσι τ’ άλογου  τ’   μας βλέπ’ κι τα δυό αγκαλιασμένα , ντυμένα μι  κουρέλια κι ξυπόλτα, μας λυπήθκι  κι μας ρώτσι : πούθι ήμιστει  γιατί κλαίμι , ύστερα είδγει τα σπυριά μ’ φαίνιτι  κατάλαβι που είχα θερμασιά κι μ’έκανι βιλόνα (ένεση).Μας ανέβασει στου άλουγου τ’  μας πήγει στου σπίτ’ που είμασταν,  έδουσι στ’Μάνα μ’ φάρμακα  κάτι  τ’ν  είπι  καμτσίκουσι  τ’ άλογου τ’ κι έφκι. Γειτόνσεις τουρκάλις έφιραν στ’ Μάνα μ’  αργιάνια κι  τσιουρμπάδις  μη τάισαν γιρά κάμπουσες  μέρες κι γίγκα καλά.     Όσο  ήμαν  άρρωστη , η μάνα ΄μ βρήκε δ΄λειά  σι ένα Τούρκικο χουριό , σι έναν τσιουρμπατζή  Τούρκο. Είχι  πουλλά    χουράφια , πρόβατα ,π βάλια  κι ήθιλνι  χέρια γιατί καημένους   έπαθι πουλί ζημιά . Τα δυο πιδιά τ΄ που ήταν στρατιώτοι σκοτώθκαν  κι απόμκει μι δυο κουρίτσια . Καλός άθραπους κι η γναίκα τ΄ κι κείνη πουλύ καλή.Μας έδουσαν ένα καλυβάκι  να  κάτσουμι  κι η μάνα μ΄μαζί   μι τ’ς αδερφές μ’ ούλη  τη μέρα δούλεβαν στα χουράφια , άρμιγαν, άλλες δ’λειές  έκαμναν  ,  ύφαιναν ότι δλειά είχι την έκαμναν . Ο αδερφός μ’ που κάμπουσου τράνιψι  βουσκούσ ι  τα γελάδια τα πβάλια τα πρόβατα     κι  βουηθούσι  κι σι άλλες δ’λειές .Τράνεψα κι  γώ , γίγκα 9-10 χρουνή , βουηθούσα  στου σπιτ’  την καντ’να , ήμαν δούλα , τράνεψα του μικρό κουρίτς  του σαίμπί μ’ (αφεντικό) .Συνέχεια μας έλεγε να τρώτι  να μη σακ’ντάτι(διστάζετε).

Πρέπει να γίγκα 12 χρουνώ αρχίνσα κι γω να απκάζου ότι γένουνταν κι ίδγια τα αφεντικό μας σταναχωρημένο κι λέω μι του νου μ’ κάτ’ γένετι, τούπα στη μάνα μ’ . Παένι κι  μάνα μ’ στ’ αφεντικό κι  τουν  ρώτσι τι γένετι πάλι;  Τότι κείνους την  είπι ότι ήρθι του ρουμέικο ασκέρ’ κι θα πάρουν ούλα τα ζουντανά . Δεν ξέρ’ τι να κάμ’  , μπουρεί κι να φύβγω  σι άλλου μέρους. Πάλι καλός λέει στη μάνα μ’ να κρύψει δυο καλά δαμάλια να τα ζέψ’ μι τ’αμάξ’(κάρο), να πάρ’ τα πιδιά τ’ς , να φορτώσ’ κι κάμποσα ντουζένια στιάρια,  να πάει στου χουριό τ’ς , τώρα γίγκει ξανά ρουμέικο. Γύρσαμι μεις κι ούλοι χουριανοί, ξαναμαζεύκαμι  ύστιρα απ’τόσα χρόνια του σπίτ’ μας του βρήκαμι όπους ήταν δεν του πείραξαν.Βρήκαμι τα χουράφια μας αρχίνσαμι να τα δλέβουμι κι κείνις τις χρουνιές έβγαλαμι πουλί σουδειά για θάμα ήταν. Μα δε βάσταξει πουλί κάνα 2-3 χρόνια κι ένα προυί σαμπάχλια σαμπάχλια έρουντει στρατιώτοι κι μας λέν΄: να μαζέψτει ούλα τα πράματά σας , τα ζουντανά σας κι ότι άλλου έχτι , σκόνιστι απ’ του χουριό σας , θα πατι πέρα απ’ τη Μαρίτσα στου Διμότχου γιατί τα μέρια σας τα πήραν ξανά  Τούρκοι. Νταμπλάς μας ήρθι , τι φταίμι, τι έκαμαμι τόσου πια, γιατί μας τυραγνάει Θιός. Πουλί  σταναχουρέθκαμι, η μάνα μ’ μέχρι που να μαζέψουμι τα πράματά μας μια έκλιγι κι μια καταριόνταν την τύχ’ μας. Άμα τα μάζιψάμι ούλα λέι μάνα μ’ μένα κι τσ’ αδιρφές μ’να παστρέψουμι του σπιτ’ καλά κι όταν θα γυρίσουμι να του βρούμι καθαρό. Φόρτουσαμι  τ’ αμάξ’ μας…, τι θα βαλ’ς ; 2-3 τσ’φάλια  στιάρι , κάνα δυο σικλέμια αλεύρι , τα μπακ’ρια μας ,  τα κουρέλια μας κι μεις. Ούλοι χουριανοί κίνσαμι μαζί καραβάν’ κι μαζώθκαμι στη Μακρά γέφυρα (ουζούν κιουπρού), κει βρήκαμι κόσμου και από άλλα χουριά , Κιστριτσιώτοι , Τσιαλιώτοι , Κουρτιώτοι, Ζαλουφιώτοι δε θ’μάμι κι πόσοι άλλ’. Μπρουστά πάεινι στρατός  πίσου ούλα τα χουριά ,κίνσαμι για του Διμότχου. Άντι-άντι ούλη τη μέρα πιρπατούσαμι , πέρασαμι τ’ Μαρίτσα κι κατ’ του βράδυ έφτασαμι. Μας πήγαν στου Μπουλκάρκιο (Ελληνοχώρι) σι κατ’ τσαΐρια.Κουσμούρα να δγιεις.Στρατός γιλάδια ούλοι μαζί κούρνιασαμι σαν τα π’λια μπαϊλντισμένοι , αποσταμένοι , άπλυτοι , νισκοί , άτζιμπα τι θα αποΐνουμι ; Κάμπουσις μέρες τρουιρνούσαμι μες  στα τσαΐρια, ου στρατός έβαλι καζάν’ κι έτρουαμι απεκεί . Οι άντροι ρουτούσαν τ’ς αξιουματικοί τι θα ένι, που θα μας πάτι τι θα καμ’ τόσους κόσμους ; Κείνοι έλιγαν , να μη φύγτει σιακάτ’ μπουρεί να τα ξαναπάρουμι τα μέρια σας , έτσι νόμιζαν κι αυτοί. Άμα τα είδγιατι σεις τα είδγια κι γω. Ήρθι μια πιτρουπή κι μας μοίρασαν στα μαρέικα χουριά κι δούλιβαμι αργαταίοι , καλοί αθρώποι πουλί μας βουήθσαν , από κείνα τα χρόνια κόμα φιλνάδις έχου. Σκρόπσαν  χουριανοί μας ζερβά δεξά , τα σόια χάθκαν , η μάνα μ’ μι του λάλου μ’ (θείος) κι άλλις οικουγένειες ανακατιμένες απ’ άλλα χουριά ήρθαμι σι τούτου του χουριό που είμιστι. Έφκιασαμι  καλύβις μι σάζια που τα κουβάλσαμι τσιακ απ’ τουν Άρδα κι στα καλυβάκια μας έκατσαμι κάνα χρόνου. Ύστιρα  ου Βενιζέλος έστειλι  πιτρουπή κι μας μοίρασι χουράφια , σπόρια , βόδια, μας έδουσι ξύλα , κεραμύδια κι έφτιαξαμι κυρπιτσένια σπίτια, έφκιασαμι ακκλησιά, τσισμέδες κι άλλα πράματα. Ιδώ που μας έφιραν ένα σκέτου ξηρουμπάιρου είνι.Που είνι του Μαλκότσι (χωριό), κάμπους , πουτάμι , παράδεισος ήταν. Μα τι μπουράς να καν’ς ; άλλοι ουρίζουν τα τυχιρά μας. Τράνιψα κοπέλα πια μη πάντριψαν κι πήγα στα πεθερκά μ’ .Κει βρήκα κουνιάδις , κουνιάδια ούλοι μαζί κιμάμασταν στην ψάθα κι ούλοι έτρωαμι από μια τσιανάκα. Τα κουνιάδια μ’ κι κείνα παντρεύκαν  κι μαζώθκαμι ένα κ’ρλιάν’ κόσμους. Τότι χώρσαμι απ’ τα πθερκά μ’ κι έκαμά μι θ’κό μας νοικοκυριό. Ου πεθερός μ’ μας βουήθσι να φτιάξουμι σπιτ. Μι τουν άντρα μ’ δούλιψαμι γιρά κι γένσα ένα πιδί κι τέσσιρα κουρίτσια. Γένσα κόμα ένα πιδί μα του ζαβάλικο πέθανι μικρό. Φτουχά χρόνια κι ήσυχα ήταν κι καλά πιρνούσαμι. Μόλις ησιάσκαμι ήρθι ου τρανός τρανός ου πόλιμος , μιτά ήρθαν Γιρμανοί , άντρας μ’ πήγι στουν πόλεμο κι μιτά πήγι κι στουν Ελάς. Ύστιρα αρχίνσι ανταρτουπόλεμος χειρότερου πράμα δεν έζησα.. . Τι να σι μουλουγήσου για αυτά τα χρόνια. Καν κανένας να μη τα ζήσ’. Πούθι να φυλαχτείς ,φόβους κι τρόμους ψ’χή μας βήκι.

Άντρας μ’ αναγκάσκει κι έφκι αντάρτ’ς τι να κάμ; Τουν κνιούσαν μπουραντάδις, γιατί πολέμσι μι τουν Ελας κι κ’ρλατσι μιτά σι άλλου κράτους, νέα τα’ έμαθα ύστιρα από δέκα χρόνια μέχρι τότι δεν ήξηρνα ζάει ή σκουτόθκι. Γω τι τράβηξα , τι πέρασα δεν λέγουντι. Θέλ’ δυο μέρις να στα λέου.Στάθκα σκληρή μα δεν τόβαλα μέσα μ’ , ούτι μι πήρι σιακάτ… κει μπρουστά!!!  Τα πιδιά μ’ τα τράνιψα , τα προίκουσα κι τα καλουπάντριψα, πουλύ καλά ζαν. Τώρα είνι ζουή οτ’ θέλ’ς του έχ’ς, ότ’  τραβάει ψ’χής του έχ’ς , τώρα είνι τα καλά τα χρόνια.Καμμιά φουρά ακούω που παραπουνιούντι που δεν τσ’ φτάνουν παράδις για να αγουράσουν λούσα κι γω τ’ς λέου ψουμάκι έχ’ς , υγειά εχ’ς μη φουβάσι τίπουτας  μουνάχα Θεός να σι φ’λάει.’

Πηγή:ΜΗΛΙΑ  http://mhlia.blogspot.gr/2015/04/2015.html

[pestinistoria]

Οι διωγμοί της θράκης στα 1914-18 και ο ξερριζωμός στα 1922-24

ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΙΖΛΑΡΗ, Επιτ. Λυκειάρχη, Φιλολόγου

Πολλοί είναι οι διωγμοί των Ελλήνων της Θράκης, όπως άλλωστε και όλων των Ελλήνων, σ’ όλες τις περιόδους της μακρόχρονης τουρκικής σκλαβιάς (1453-1923). Οι διωγμοί όμως των ετών 1914-1918 ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο και τούτο, γιατί οι Τούρκοι απ’ αφορμή τους Βαλκανικούς πολέμους 1912-1913 και στη συνέχεια του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου (1914-1918), καθοδηγούμενοι κι από τους Γερμανούς αξιωματικούς Φον Γκόλτς και Φον Λίμαν κατάστρωσαν και εφάρμοσαν εξοντωτικό πρόγραμμα κατά του Ελληνισμού της Θράκης.

Από την έκρηξη του Α΄ Βαλκανικού πολέμου, 12 Οκτωβρίου 1912, τους χριστιανούς της Θρακικής Χερσονήσου και της περιοχής Καλλίπολης τους είχε καταλάβει φόβος και τρόμος, γιατί διαδιδόταν έντονα ότι θα γίνονταν σφαγές από τον τουρκικό στρατό και τους Τούρκους πρόσφυγες (Βοσνίας -Ερζεγοβίνης) που κατέβαιναν ομάδες -ομάδες από το εσωτερικό της Θράκης. Ο τουρκικός στρατός που βρισκόταν στο Πλαγιάρι και στο Εξαμίλι έγινε πολύ απειλητικός, ύστερα από τη δυσμενή τροπή που πήρε ο πόλεμος με την ήττα των Τούρκων. Ορδές άτακτου στρατού από Λαζούς που περνούσαν και περιφέρονταν στην Καλλίπολη ενέσπειραν μεγάλο φόβο. Όταν τους ρωτούσαν σε ποιό τάγμα ανήκουν έλεγαν: Μπιζ κασάπ ταμπουρουΐζ μπιρ χαφτά ζαφινδά γκιαουρλαρί έψιν κεσετζέϊζ = (εμείς ανήκουμε στο τάγμα των σφαγέων. Μέσα σε μια βδομάδα όλους τους γκιαούρηδες θα τους σφάξουμε).

Στις 15 Δεκεμβρίου 1912 οι στρατιωτικές αρχές Μαδύτου διέταξαν την εκκένωση του χωριού Κριθιά, επειδή αυτό βρισκόταν μέσα σε στρατιωτική ζώνη. Οι ταλαίπωροι χριστιανοί της Κριθιάς μέσα σε 48 ώρες άφησαν το χωριό τους μεταφέροντας με ζώα ό,τι μπορούσαν από την οικοσκευή τους στη Μάδυτο στις 26 Ιανουαρίου 1913.

Το χωριό Πλαγιάρι πυρπολήθηκε από τις οβίδες των αντιμαχομένων Τούρκων και Βουλγάρων. Οι κάτοικοί του λίγες μέρες πριν το είχαν εγκαταλείψει και κατέφυγαν στην Καλλίπολη. Οι πρόσφυγες μουσουλμάνοι το λεηλάτησαν. Τα σπίτια των χριστιανών τα γκρέμισαν, τα πυρπόλησαν και τα ανέσκαψαν. Τις εκκλησιές τις λεηλάτησαν και τις κατέστρεψαν. Όλη η κινητή περιουσία των Πλαγιαρινών λεηλατήθηκε καθώς και τα ιερά σκεύη των εκκλησιών τα οποία πουλήθηκαν σε Τούρκους στην Καλλίπολη.

Την ίδια τύχη με το Πλαγιάρι είχε και το χωριό Κριθιά. Από τα 430 σπίτια ελάχιστα έμειναν κατοικήσιμα. Τα σπαρτά τους όλα καταστράφηκαν εντελώς.

Ο τουρκικός στρατός που νικήθηκε στον Α΄ Βαλκανικό πόλεμο(1912), μετά την ήττα του βουλγαρικού στρατού στο Βαλκανικό πόλεμο(Ιούνιος 1913), έκανε προέλαση χωρίς μάχη μέσα στη Θράκη με το σύνθημα «Γιάγμα, γιάκιν, κέσιν»  (αρπάξτε, κάψτε, σφάξτε). Έτσι επιδόθηκε στην εξόντωση του ελληνικού στοιχείου. Χωριά αποτεφρώθηκαν, ιερείς και γυναικόπαιδα ατιμάσθηκαν και κατακρεουργήθηκαν και πληθυσμοί ολόκληροι σώθηκαν μόνο με τη φυγή.

Είναι επίσημα αποδειγμένο ότι οι αξιωματικοί του τουρκικού στρατού με σαλπίσματα διέταζαν τους στρατιώτες να λεηλατούν, να καίνε και να σφάζουν τους χριστιανικούς πληθυσμούς.

Αυτό ήταν το πρόγραμμα του Νεοτουρκικού Κομιτάτου, που άρχισε να εκτελείται ευθύς με την επιδρομή των βαζιβουζούκων (άτακτου τουρκικού στρατού) και τη συγκρότηση σωμάτων ελεύθερων σκοπευτών από Τούρκους χωρικούς, ιδιαίτερα από τους πρόσφυγες μουσουλμάνους από τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη που εγκαταστάθηκαν σε κτήματα ελληνικών χωριών.

Οι Έλληνες κάτοικοι των χωριών που βρίσκονταν έξω από τον Iσθμό της Θρακικής Χερσονήσου και υπάγονταν εκκλησιαστικά στη μητρόπολη Ηράκλειας και πολιτικά στη διοίκηση της Καλλίπολης, εξαναγκάστηκαν με διάφορες πιέσεις να εκπατρισθούν. Τουρκικές συμμορίες από τα γύρω χωριά περικύκλωναν τη νύχτα τα χριστιανικά χωριά και πυροβολούσαν αδιάκριτα. Έρριχναν προκηρύξεις στα σπίτια που έγραφαν: « Ή σηκώνεστε και φεύγετε απ’ εδώ, ή όλους σας σφάζουμε. Αν σε μια βδομάδα δεν φύγετε, θα πάθετε μεγάλο κακό».

Προκηρύξεις διάφορες απευθυνόμενες στους Τούρκους και φυλλάδια συνταγμένα στην τουρκική εξήγειραν το μίσος τους εναντίον του ελληνικού στοιχείου. Τους Έλληνες εμπόρους τους αποκαλούσαν κακούργους και προδότες, γιατί βοήθησαν την Ελλάδα στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο εναντίον της Τουρκίας. Η επίδραση των κηρυγμάτων αυτών δεν άργησε να φανεί. Ο φανατισμός τους μεγάλωσε και η απειλή κατά των Ελλήνων ήταν έκδηλη. Οι δυστυχισμένοι χωρικοί ζητούσαν από τη διοίκηση διευκολύνσεις να εκπατρισθούν και η διοίκηση πρόθυμα έφερε ατμόπλοιο από την Πόλη στην Καλλίπολη, στο οποίο επιβιβάστηκαν κι έφυγαν. Και οι Αρχές τους παρουσίασαν δήλωση, που υπόγραφαν ότι φεύγουν «οικειοθελώς».

Σε λίγες μέρες (24 Απριλίου 1914) τα χωριά Ταϊφύριο, Πλαγιάρι, Περγάζι, Αγγελοχώρι και Νεοχώρι έμοιαζαν με κόλαση. Οι Τούρκοι μέλη του Εθνικού Σωματείου «Τουρκ Οτζαγί» (Τουρκική Εστία) ξεσήκωσαν τους ομοεθνείς τους στην περιοχή και καταδίωκαν τους Έλληνες από παντού, από τις βοσκές, από τα κτήματα, από τις εργασίες τους. Οι πιέσεις και τα έκτροπα σε βάρος των Ελλήνων πλήθαιναν. Οι κάτοικοι της Μαδύτου υπέστησαν τα πάνδεινα από τους Νεοτούρκους, που τους κατεύθυναν οι κρατικοί λειτουργοί. Οι πιέσεις και οι επιθέσεις τους στα ελληνικά χωριά εντείνονταν, λεηλασίες και φόνοι ήταν καθημερινοί.

Δεν έφταναν όμως αυτά και σε λίγο τουρκικός στρατός εθελοντικός από την περιφέρια της Προύσας εγκαταστάθηκε σ’ όλα σχεδόν τα χωριά της Θρακικής Χερσονήσου. Τότε με την έκρηξη του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου στις 20 lουλίου 1914 τα δεινά των Ελλήνων πλήθαιναν, γιατί ο πόλεμος διευκόλυνε τους Τούρκους στην εφαρμογή του προγράμματός τους για την εξόντωση των Ελλήνων.

Ένα από τα μέσα που χρησιμοποίησαν οι Τούρκοι ήταν και η υποχρεωτική στρατολογία των χριστιανών από το 18 έως το 45 έτος της ηλικίας, που τους κατέτασαν στα λεγόμενα εργατικά τάγματα (αμελέ ταμπουρού) και τους έστελναν σε βαριές αγγαρείες, στην κατασκευή στρατιωτικών δρόμων και στρατώνων, σε λατομεία και ανθρακωρυχεία επί 14 ώρες την ημέρα, με το μαστίγιο, με ελάχιστη τροφή, χωρίς ιατρική φροντίδα, ώστε οι πιο πολλοί πέθαναν από τις στερήσεις, τις κακουχίες και τις αρρώστιες και μόνο το 20% απ’ αυτούς επέζησε.

Ο πόλεμος υπήρξε η αφορμή για τον εκτοπισμό του ελληνικού πληθυσμού της Θρακικής Χερσονήσου, ενώ ο πραγματικός λόγος ήταν η προγραμματισμένη εξόντωσή του. Στις 23 Απριλίου 1915 έγινε ο εκτοπισμός των κατοίκων της Καλλίπολης με προορισμό την Πάνορμο της Μ. Ασίας, όπου είχαν ήδη εκτοπισθεί οι κάτοικοι της Κριθιάς και της Μαδύτου, αλλά τελικά μεταφέρθηκαν στη Ραιδεστό, επειδή ο πλοίαρχος και το πλήρωμα του πλοίου φοβήθηκαν να πλεύσουν προς την Πάνορμο από την εμφάνιση συμμαχικού (Αγγλικού) υποβρυχίου. Οι Έλληνες κάτοικοι των χωριών της Θρακ. χερσονήσου εκτοπίσθηκαν στην Πάνορμο, απ’ όπου διασκορπίστηκαν στο εσωτερικό της Ανατολής σε διάφορα τουρκικά χωριά από 5-10 οικογένειες, για να εξισλαμισθούν και ν’ απορροφηθούν με τον καιρό. Έτσι οι κάτοικοι του Νεοχωρίου, 1545 ψυχές, διασκορπίστηκαν σε 17 τουρκοχώρια, οι κάτοικοι του Αγγελοχωρίου, 1254 ψυχές επίσης σε άλλα 17, του Βαϊρίου, 1164 ψυχές, σε 36 και των άλλων χωριών σε διάφορα μέρη.

Από τους Έλληνες πρόσφυγες εκτοπισμένους στην Ανατολή, πολλοί πέθαναν από την πείνα, τις κακουχίες και τις αρρώστιες. Μια στατιστική της Μητρόπολης Καλλίπολης και Μαδύτου αναφέρει ότι: Από 27.000 εκτοπισθέντες, γύρισαν στις πατρίδες τους οι 17.000. Οι 10.000 πέθαναν από τις κακουχίες και τις στερήσεις. Ορφανά εγκαταλειμμένα 977, χήρες κι απροστάτευτοι 2.144. Από τα ελληνικά σπίτια της Χερσονήσου απόμειναν όρθια μόνο 332. Τα άλλα καταστράφηκαν εντελώς. Οι ζημιές από τις εγκαταλειμμένες περιουσίες της Καλλίπολης, των οχτώ χωριών της Μαδύτου και Κριθιάς έφτασαν τις 824.690 χρυσές λίρες Τουρκίας. Τέτοια και τόση υπήρξεν η καταστροφή του ελληνικού πληθυσμού της Θρακ. χερσονήσου από τους διωγμούς και τις λεηλασίες των Τούρκων. Κι όλα οργανώθηκαν μεθοδικά, για να πλήξουν θανάσιμα τους Έλληνες.

Τα δεινά των εκτοπισμένων χριστιανών προσφύγων από τα χωριά της Καλλίπολης στα τουρκικά χωριά της Ανατολής περιγράφει πολύ παραστατικά ο Άγιος Καλλίπολης Μητροπολίτης Κωνσταντίνος Κοΐδης σε δυο γράμματά του, που έστειλε από την Πάνορμο στα Πατριαρχεία. (Θρακικά, τ. 25ος σ. 102-107). 1) Χάρτης της Θρακικής Χερσονήσου.

Διωγμοί των χωριών περιφέρειας Ραιδεστού.

Συστηματικά και μεθοδευμένα άρχισαν και οι καταστροφές των χωριών της περιφέρειας Ραιδεστού. Μια από τις συμμορίες των ατάκτων Τούρκων στρατιωτών στις 2 Ιουλίου 1913 χτύπησε το χωριό Πάνιδο, ελληνικότατο, πλούσιο σε γεωργικά, κτηνοτροφικά και αλιευτικά προϊόντα. Με το πρόσχημα ότι αναζητούσαν όπλα και είδη στρατιωτικά και κυβερνητικά που χάθηκαν, λεηλάτησαν όλα τα σπίτια του χωριού και μετέφεραν στη Ραιδεστό μισοπεθαμένο από τους ξυλοδαρμούς τον ιερέα Παπαχρήστο Οικονόμου.

Αρπαγές και λεηλασίες έγιναν και σε πολλά άλλα χωριά και αγροκτήματα της περιφέρειας, καθώς και κακοποιήσεις και ατιμώσεις γυναικών και παιδιών. Προχώρησαν ακόμη και στη βεβήλωση και ιεροσυλία του νεκροταφείου της Ραιδεστού, όπου έσπασαν τους μαρμάρινους σταυρούς, άνοιξαν τα κενοτάφια και τα εσύλησαν.

Το ένα μετά το άλλο καταστράφηκαν τα ελληνικά χωριά: Άγιος Μηνάς, Γουβάκιοϊ, Σωσάνη, Πηλός, Νέο Τείχος (Ινετζίκ) Λάκκοι, (Καρατζά -Μουράτ) Λαδάς, Καγιατζίκι, Αχμετλή, Μουσιλίμ, Κιλισλή, Νικηφόρος, Χονσατλή, Σύνδικο (Σεντούκιοϊ).

Οι κάτοικοι της Καστάμπολης, Λεπτοχωρίου (Ιντζέκιοϊ), Αράπη (Αράπ -Χατζή) και Κρινιώ (Σιμιτλή), τρομοκρατημένοι, μετέφεραν τα γυναικόπαιδα στο Ιερό Όρος κι εκεί κρύφτηκαν μέσα στις χαράδρες, για ν’ αποφύγουν την επιδρομή των βαζιβουζούκων.

Καταστροφή Μαλγάρων και Καλυβιών

Η λύσσα των ατάκτων συμμοριών, που είχαν τώρα και τη συνδρομή του τακτικού τουρκικού στρατού, ξέσπασε ολόκληρη στην κωμόπολη των Μαλγάρων και στο χωριό Καλύβια.

Στις 4 Ιουλίου, τις πρωινές ώρες, τουρκικός στρατός προερχόμενος από την Καλλίπολη έκανε επιδρομή στα Καλύβια και τα λεηλάτησε. Μεθυσμένοι από τα όργια και τη λεηλασία, έβαλαν φωτιά σε δυο μέρη του χωριού, ενώ οι κάτοικοι τρομαγμένοι (160 οικογένειες) είχαν τραπεί σε φυγή. Οι δολοφόνοι όμως πυροβολούσαν και σκότωναν όσους γλίτωναν από τη φωτιά. Οι πληροφορίες από αυτόπτες μάρτυρες ανάφεραν ότι ο τουρκικός στρατός και ιδιαίτερα το τάγμα Αδάνων κατάστρεψε, αφού πρώτα λεηλάτησε, ατίμασε, έσφαξε και τέλος πυρπόλησε το χωριό Καλύβια και στη συνέχεια και τα Μάλγαρα.

Μαύρη βίβλος Οικουμενικού Πατριαρχείου (1919)

Η Μαύρη βίβλος του Οικουμ. Πατριαρχείου (1919) που αναφέρεται στους διωγμούς και τα μαρτύρια του ελληνικού πληθυσμού της Θράκης, περιλαμβάνει τα παρακάτω στοιχεία για την επαρχία Ηράκλειας -Ραιδεστού: «Η επαρχία Ηράκλειας αριθμούσα 82 κοινότητας και 74.038 κατοίκους πληθυσμόν κατεστράφη κατά το ήμισυ συνεπεία του απαισίου εξοντωτικού προγράμματος των Νεοτούρκων.

Παραβιάσεις του προνομιακού χάρτου, καταναγκασμοί εις αγρίαν φορολογίαν, αρπαγαί, λεηλασίαι, βεβηλώσεις των Ιερών, ταύτα και τοιαύτα ήσαν τα μόνα πρόχειρα μέσα, τα οποία το Κομιτάτον εφήρμοσε και εν τη επαρχία ταύτη υπό το άμεσον πρόσταγμα ανωτέρων και κατωτέρων κυβερνητικών υπαλλήλων, πολλών Τούρκων προκρίτων και ιδία του πρ. βουλευτού Ραιδεστού Αδήλ Βέη και του μισέλληνος υιού του Φουάτ Βέη, μέλους του Διοικ. Συμβουλίου Ραιδεστού. Το πρόγραμμα τούτο εφαρμοσθέν εν όλη τη τραχύτητι, ηλάττωσε και κατέστρεψε τον ελληνικόν πληθυσμόν της επαρχίας και εμάρανε την άλλοτε οικονομικήν και εκπαιδευτικήν ανθηρότητα αυτης».

Αος διωγμός κατά τα έτη 1914-1918

Από το τμήμα Ηρακλείας, η πόλη αυτή αφού είχεν υποστεί τριήμερη λεηλασία από τον υποδιοικητή Τυρολόης και 40 χωροφύλακες, εκκενώθηκε στα μέσα Σεπτεμβρίου 1914. Την ίδια τύχη είχαν και τα χωριά Γενή Τσιφλίκ και Σουλτάν Τσιφλίκ.

Από το τμήμα Ραιδεστού απελάθηκαν και εξαναγκάστηκαν να εκπατρισθούν ο μισός πληθυσμός της Ραιδεστού, εξαιτίας του φοβερού και σύστηματικού εμπορικού αποκλεισμού, που εφαρμόσθηκε άλλωστε σ’ όλη τη Θράκη. Εξαναγκάστηκαν να εκπατρισθούν επίσης οι κάτοικοι των χωριών: Το Πάνιδο (Αύγ. 1914), που είχε υποστεί επίθεση των Τούρκων και τον Ιούνιο 1913, το Κούμπαο, που πυρπολήθηκε από Τούρκους μετανάστες, το Ναΐπκιοϊ (Ιούνιος 1914), ύστερα από εξαναγκασμό των κατοίκων σε κατασκευές δρόμων και απειλές κατά της ζωής και της τιμής τους, το Σχολάρι, ύστερα από διαρπαγές των ζώων τους (είχε πάνω από 35.000 πρόβατα), το Σιμιτλή (8 Αυγ. 1914) ύστερα από απειλές, εκφοβισμούς και επανειλημμένους πυροβολισμούς, το Τσανακτσί (Ιούν. 1914) ύστερα από συνεχείς πιέσεις και απειλές, το Σελτζίκιοϊ (Απρίλ. 1914) αφού προηγουμένως τον Ιούλιο 1913 έγινε παρανάλωμα πυρκαϊάς και οι 290 οικογένειές του είχαν εκτεθεί σε κίνδυνο σφαγής τους, το Ιντζέκιοϊ (Μάϊος 1914), που οι 1980 ψυχές του αναγκάστηκαν να καταφύγουν στην Ελλάδα.

Από το τμήμα Μαλγάρων, όπου η πόλη και η περιοχή είχαν λεηλατηθεί και καταστραφεί κατά την ανακατάληψη της Θράκης από τους Τούρκους (Ιούν. 1913) και είχαν υποστεί τα πάνδεινα τα χωριά Καλύβια και Χάσκιοϊ, που λεηλατήθηκαν και πυρπολήθηκαν κι επακολούθησαν σφαγές και βιασμοί και ατιμώσεις1.

Από το τμήμα Χαριούπολης, όπου η πόλη και τα χωριά Καστρίτσα, Κασήμπασα, Φαρασλή, Ακιντζιλή και Γέπετσι, μαρτύρησαν κυριολεκτικά από επίθεση του τάγματος Αδάνων, λεηλατήθηκαν εντελώς από το στρατό και τους βασιβουζούκους και οι κάτοικοί τους αναγκάστηκαν να εκπατρισθούν.

Στο τμήμα Μακράς Γέφυρας (Ουζούν Κιοπορού) η πόλη και η περιοχή, ιδιαίτερα το χωριό Σουμπάσκιοϊ, δοκίμασαν φοβερές λεηλασίες σε κινητά και ακίνητα, οι κάτοικοί τους αναγκάστηκαν να εκπατρισθούν. Τέλος στο τμήμα Κεσσάνης το χωριό Μπαϊραμίτσι λεηλατήθηκε και πυρπολήθηκε και οι κάτοικοί του εκδιώχτηκαν και εκπατρίσθηκαν2.

Έτσι ο εκπατρισμός ή πιο σωστά ο διωγμός και η φυγή των Ελλήνων της Θράκης μέρα με τη μέρα μεγάλωνε. Οι Τούρκοι χωροφύλακες, που γύριζαν καβαλάρηδες στα ελληνικά χωριά, τρομοκρατούσαν τους κατοίκους. Ο τόπος αυτός είναι τουρκικός, φύγετε γιατί θα σας σκοτώσουν»τους έλεγαν. Κι έτσι οι επαρχίες Ηράκλειας, Ραιδεστού, Τυρολόης, Μαλγάρων, Χαριούπολης κλπ. άδειασαν.

Διωγμοί περιοχής Βιζύης, Σαμμακόβου κλπ.

Η εκκένωση των χωριών της επαρχίας Βιζύης διατάχθηκε εξαιτίας ενός τυχαίου περιστατικού, του φόνου του δωδεκάχρονου γιου του Νομάρχη Αδριανούπολης Χατζή -Αδήλ Βέη, που έγινε κοντά στο χωριό Σαμμάκοβο από Βούλγαρους ληστές και αποδόθηκε στους Έλληνες. Από τον Δεκέμβριο του 1913 άρχισε η απέλαση των Ελλήνων της περιοχής Βιζύης και κορυφώθηκε τον Μάιο του 1914. Ως τότε τα χωριά Σαμμάκοβο, Τρουλιά, Άγιος Στέφανος και μερικά άλλα δεν πειράχτηκαν, ενώ τα χωριά Ασβηγά, Μαγκριώτισσα, Τσαγκλή, Άγιος Γεώργιος και Σαράϊ, το Τσιφλίκι, Γιοβαλί του Λουλέμπουργάζ και μερικά άλλα μετανάστευσαν μέσα στην καρδιά του χειμώνα.

Οι τουρκικές διοικήσεις διάταζαν να καταπατούνται τα ελληνικά χωριά και τα ελληνικά σπίτια να δίνονται στους νεοφερμένους πατριώτες τους. Ανάγκαζαν τους Έλληνες που εκπατρίζονταν να πουλούν τις περιουσίες τους σε εξευτελιστικές τιμές και τα μαρτύριά τους στο δρόμο ήταν απερίγραπτα.

Οι Έλληνες κάτοικοι του Ευκαρύου επειδή δε βρήκαν πλοίο στο παραθαλάσσιο λιμάνι, εξαναγκάστηκαν να περπατήσουν τριάντα ολόκληρες ώρες για να φτάσουν στη Ραιδεστό. Πριν να φύγουν τους ανάγκαζαν να υπογράψουν επίσημη βεβαίωση ότι έφευγαν από τα χωριά τους χωρίς καμιά βία και εξαναγκασμό, παρά μόνο με τη δική τους θέληση. Ο χειρότερος ωστόσο διωγμός που γράφτηκε στην ιστορία του ελληνισμού της Θράκης ήταν ο διωγμός των χωριών της περιοχής του Σαμμάκοβου.

Με την έκρηξη του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου (Ιούλιος 1914) είχε κηρυχθεί ο στρατιωτικός νόμος. Στις 21 Αυγούστου έγινε ο φόνος του γιου του Νομάρχη Αδριανούπολης έξω από το Σαμμάκοβο από Βούλγαρους ληστές και αποδόθηκε στους Έλλήνες. Το γεγονός αυτό έκαμε το διοικητή της υποδιοίκησης Σιδεροχωρίου να φρενιάσει. Τέσσερες μέρες μετά το φόνο, αφού έψαξε παντού και βασάνισε πολύν κόσμο χωρίς να ανακαλύψει τίποτα το βάσιμο, ήρθε το διάταγμα για τον εκπατρισμό όλων των κατοίκων της περιοχής.

Το διάταγμα ανακοινώθηκε στους Σαμμακοβίτες στις 31 Αυγούστου. Από την επομένη άρχισε η εκτόπισή τους και η μεταφορά στα βάθη της Μ. Ασίας. Έτσι θα πέθαιναν όλοι από την πείνα και τις κακουχίες και οι Τούρκοι θα γλίτωναν από την κακή και μισητή τους σπορά. Με το διάταγμα μαζί ήρθαν και εκατό περίπου Νεότουρκοι, αιμοβόροι εγκληματίες και καθάρματα μαζεμένοι από τα τέσσερα σημεία της Τουρκίας, για να χρησιμοποιηθούν στη σφαγή και μάλιστα την ομαδική, αφού αυτή ήταν η ειδικότητά τους. Επικεφαλής τους ήταν ο αιμοχαρής κακούργος Ζία Βέης. Ήταν τόσο βάρβαρος και βίαιος, ώστε δεν τον ανέχτηκαν ούτε οι ίδιοι οι στρατιώτες του, που αργότερα τον δολοφόνησαν.

Οι κάτοικοι του Σαμμακόβου και των γύρω χωριών της Τρουλιάς και του Άγιου Στέφανου έζησαν τραγικές στιγμές. Διατάχτηκαν να μαζέψουν όλα τους τα πράγματα και να τα μεταφέρουν στην εκκλησία. Έκλεισαν τα μαγαζιά τους και παρέδωκαν τα κλειδιά στη διοίκηση. Ύστερα τους απαγορεύτηκε να γυρίσουν στα σπίτια τους. Ξενύχτησαν όλοι τους στο ύπαιθρο και την άλλη μέρα οι Τούρκοι τους έφεραν αμάξια για τη μετακίνησή τους. Τους δόθηκε ένα αμάξι για κάθε τέσσερες οικογένειες με 4 λίρες αγώγι η κάθε μια και, αφού τους επέτρεψαν να πάρουν μόνο από ένα κλινοσκέπασμα και τροφή για τέσσερες μέρες, ξεκίνησαν με συνοδεία χωροφυλάκων προς το άγνωστο.

Πρώτοι έφυγαν οι κάτοικοι της Τρουλιάς και του Άγιου Στέφανου, που πήραν το δρόμο της εξορίας, το δρόμο του θανάτου.

Τέσσερες μέρες περπατούσαν μέσα στη βροχή και στη λάσπη, αναγκασμένοι να σπρώχνουν τ’ αμάξια, βοηθώντας έτσι τα βόδια, για να μην κολλήσουν στο βούρκο που είχε σχηματιστεί.

Στις 4 Σεπτεμβρίου έφυγαν και οι Σαμμακοβίτες, αφού στο μεταξύ οι Τούρκοι κράτησαν στη φυλακή ως ένοχους του φόνου περίπου 150. Πρώτος σταθμός το σκεπαστό. Εκεί απόμειναν τα πρώτα θύματα της εξορίας.Μερικοί άρρωστοι βαριά πέθαναν, ενώ οι άλλοι συνέχισαν το δρόμο προς το άγνωστο. Από τους κρατούμενους, αφού τους βασάνισαν φριχτά, άφησαν μερικούς στο δρόμο. Τους άλλους τους πέρασαν από δίκη, που έκρινεν ένοχους δέκα οχτώ, τους οποίους κατακρεούργησαν, αφού πρώτα τους βασάνισαν με όση θηριωδία μπορούσαν. Κι ενώ οι καταδιωγμένοι από τα χωριά τους συνέχιζαν να τριγυρνούν στους δρόμους πεινασμένοι κι απελπισμένοι, οι διώκτες τους διαμοίρασαν μεταξύ τους όλη την κινητή και ακίνητη περιουσία τους που είχαν αρπάξει και λεηλατήσει.

Ο δάσκαλος Λεωνίδας Πεγιάδης από τη Γέννα σε έγγραφό του που έστειλε στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, ως έκκληση για τη σωτηρία των εκπατρισμένων, ανάμεσα σ’ άλλα πολλά έγραφε: «Το Κομιτάτο της εξόντωσης του ελληνισμού μέσα σε οχτώ μέρες έδιωξε τους κατοίκους του Σαμμακόβου, της Τρουλιάς, του Σκεπαστού, του Σκοπού και του Αγίου Στέφανου, πληθυσμό 16.000 άτομα».

Τους μετέφεραν όλους στην Ηράκλεια, που οι κάτοικοί της είχαν εκδιωχθεί νωρίτερα, και τους εστοίβαξαν κυριολεκτικά μέσα σε 200 ετοιμόρροπα σπίτια, μέσα σε καφενεία, σε σχολεία κι εκκλησιές ακόμα και σε αχυρώνες και σταύλους, σαν ζώα, χωρίς σκεπάσματα, χωρίς τροφή.

Η Ηράκλεια έγινε το λοιμοκαθαρτήριο των προσφύγων, που η διασπορά τους στην Ανατολή και στα χωριά συνεχιζόταν. Τον Νοέμβριο του 1915 ήρθε διαταγή να μεταφερθούν στην Τυρολόη και να διασπαρούν στα γύρω τσιφλίκια και χωριά. Τους πιο πολλούς ωστόσο τους είχαν μεταφέρει στην Πάνορμο και στη Νικομήδεια κι από κει τους διασκόρπισαν στα τουρκοχώρια του εσωτερικού, από 5-6 οικογένειες, όπου οι πιο πολλοί πέθαναν από την πείνα, τις στερήσεις και τις αρρώστιες.

Τρία χρόνια και πέντε μήνες βάσταξε η περιπλάνηση και η εξορία των Σαμμακοβιτών και λοιπών κατοίκων της περιοχής τους μακριά από την πατρίδα.

Ως το τέλος του πολέμου 1914-1918 ο αριθμός των εξορισθέντων από τη Θράκη έφτασε τις 150.000 ψυχές.

Διωγμοί των Ελλήνων από τη Βόρεια Θράκη (Ανατ. Ρωμυλία).

Στη Βόρεια Θράκη που έμεινε γνωστή στη διπλωματική ορολογία ως Ανατολική Ρωμυλία, (Ρουμ-ιλί = χώρα των Ελλήνων), οι πιέσεις και διώξεις των Ελλήνων αρχίζουν αμέσως από την προσάρτησή της με πραξικόπημα το 1885, εντάθηκαν όμως μετά τον άτυχο για την Ελλάδα Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897.

Τα επεισόδια πλήθυναν και κορυφώθηκαν στους γνωστούς ανθελληνικούς διωγμούς του 1906, με την τραγική καταστροφή της Αγχιάλου, (28 Ιουλίου, όπου κατοικούσαν 1.000 Ελληνικές και ελληνόφωνες οικογένειες. Τότε σημειώθηκε το πρώτο ρεύμα μετανάστευσης των Ελλήνων από την Ανατ. Ρωμυλία στην ελεύθερη Ελλάδα, και πολλοί εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλία, όπου ίδρυσαν την Ευξεινούπολη και τη Νέα Αγχίαλο Θεσσαλίας.

Το Δεύτερο ρεύμα διωγμών και μετανάστευσης, που ήταν και το μεγαλύτερο, σημειώθηκε μετά την έκρηξη του Βαλκανικού πολέμου (1913) όταν οι Βούλγαροι προχώρησαν στην κατάληψη όλων των δημόσιων οικημάτων, δημόσιων σχολείων και εκκλησιών καθώς και στην κατάσχεση των ιδιωτικών περιουσιακών στοιχείων των Ελλήνων.

Το τρίτο ρεύμα μετανάστευσης των υπόλοιπων Ελλήνων της Ανατ. Ρωμυλίας σημειώθηκε μετά τη σύμβαση της Ελλάδας και Βουλγαρίας, που υπογράφηκε στο Νεϊγύ της Γαλλίας (27 Νοεμβρίου 1919, Συνθήκη του Νεϊγύ «περί μεταναστεύσεως των μειονοτήτων»).

Έτσι κατέφυγαν στην Ελλάδα εγκαταλείποντας την πατρική τους γη οι Αγχιαλίτες, οι Βαρναίοι, οι Καβακλιώτες, οι Σωζοπολίτες και οι άλλοι Έλληνες της Ανατολικής Ρωμυλίας, που εγκαταστάθηκαν κυρίως στη Μακεδονία, ιδρύοντας νέους οικισμούς, που χάρη στην εργατικότητα και τη φιλοπρόοδο διάθεσή τους σήμερα ευημερούν. Ωστόσο δεν πρέπει να ξεχνάμε ποια πιεστικά μέτρα έλαβαν οι Βούλγαροι εναντίον των Ελλήνων, ώστε να τους εξαναγκάσουν να φύγουν από τις πατρογονικές τους εστίες και να αναζητήσουν σωτηρία στη μητέρα Ελλάδα.

1) Το έτος 1891 εξέδωκαν νόμο «περί δημοσίας εκπαιδεύσεως», ο οποίος στο άρθρο 10 όριζε ότι όλοι οι Βούλγαροι υπήκοοι ήταν υποχρεωμένοι να στέλνουν τα παιδιά τους από το 6ο έτος μέχρι του 12ου στα δημόσια βουλγαρικά σχολεία (τα ελληνικά σχολεία έκλεισαν, τα κτήριά τους και οι πόροι τους περιήλθαν στους Βουλγάρους). Πρέπει να σημειωθεί ωστόσο ότι η εφαρμογή του νόμου αυτού ήταν τελείως αντίθετη προς τις αποφάσεις της συνθήκης του Βερολίνου (άρθρο 5) και προς τα διατάγματα της εγχώριας νομοθεσίας Αν. Ρωμ.).

2) Ψηφίστηκε η μη αναγνώριση των ελληνικών ορθόδοξων κοινοτήτων ως νομικών προσώπων. Έτσι διάρπαζαν την κινητή και ακίνητη περιουσία τους και τις αγωγές που υποβάλλονταν στα βουλγαρικά δικαστήρια φυσικά τις απέρριπταν.

3) Ο βουλγαρικός τύπος με προεξάρχουσα τη «Βετσέρνα πόστα» (Εσπερινός ταχυδρόμος) του Σιαγκώφ εξύβριζε τους Έλληνες και δημοσίευε διάφορα ανθελληνικά άρθρα. Έντονη ανθελληνική προπαγάνδα διενεργούσαν στα βουλγαρικά σχολεία, ιδιαίτερα στο μάθημα της ιστορίας.

4) Η βουλγαρική κυβέρνηση έπαυσε όλους τους Έλληνες δημόσιους υπαλλήλους καθώς και τους δημοτικούς και τους αντικατέστησε με Βουλγάρους, εκπρόσωπους της διοίκησής τους.

5) Επέβαλε βαριές φορολογίες στους Έλληνες και οι Βούλγαροι τους φέρονταν περιφρονητικά.

6) Διευκόλυνε τη μετανάστευση Βουλγάρων από τα χωριά του εσωτερικού και την εγκατάστασή τους στις ελληνικές πόλεις.

7) Βούλγαροι τέλος επιδίωκαν και πετύχαιναν να συνάπτουν συνοικέσια με ελληνίδες για να αλλοιώσουν έτσι εθνολογικά τη σύνθεση του πληθυσμού.

Απελευθέρωση της Ανατ. Θράκης (1918-1920)

Με τη συνθήκη των Σεβρών, που υπογράφηκε στις 10 Αυγούστου 1920 η ανατολική Θράκη παραχωρήθηκε στην Ελλάδα, ενώ η Κωνσταντινούπολη και τα στενά του Ελλήσποντου κηρύχτηκαν ουδέτερη ζώνη ελεγχόμενη από συμμαχική Επιτροπή.

Το ελληνικό κράτος με πρώτο ύπατο Αρμοστή του στη Θράκη τον Αντ. Σαχτούρη, υποσχέθηκε προς όλους ανεξαιρέτως και αδιακρίτως φυλής και θρησκεύματος «πολιτεία φιλελεύθερη, διοίκηση πατρική και φιλόστοργη, προστασία ζωής, τιμής και περιουσίας, ισοπολιτεία και δικαιοσύνη, συμμετοχή στη διοίκηση της χώρας, σεβασμό των ηθών και εθίμων των μουσουλμάνων και ελευθερία θρησκευτική και εκπαιδευτική».

Κάλεσε τους χριστιανούς και μουσουλμάνους, «να τείνουν αδελφικά το χέρι μεταξύ τους και με νομοταγή και ειλικρινή τους συνεργασία, να συντελέσουν στην πρόοδο της κοινής τους πατρίδας».

Και η Ελλάδα τήρησε το συμβόλαιο αυτό και η διοίκησή της από το 1920 έως τον Αύγουστο 1922 ήταν υποδειγματική. Σ’ όλη τη Θράκη οργανώθηκε η ελληνική διοίκηση με βάση τις αρχές της δικαιοσύνης, της ισοπολιτείας και της συναδέλφωσης των διαφόρων εθνικών στοιχείων. Στα έτη 1918-1920 συντελέστηκε η παλινόστηση των προσφύγων στις γενέτειρές τους πατρίδες. Στο διάστημα αυτό 69.721 εκτοπισμένοι στην Ανατολή και 82.874 πρόσφυγες από την Ελλάδα γύρισαν στις πατρίδες τους. Οι Έλληνες της Ανατολικής Θράκης, -Βιλαέτια Αδριανούπολης και Κων/πολης-, έφτασαν τις 730.822 ψυχές.

Στο διάστημα 1918-1920 η Θράκη τελούσε υπό διασυμμαχική κατοχή, που διατηρήθηκε ως τον Μάϊο του 1920. Τότε συντελέστηκε η απελευθέρωση της Δυτικής Θράκης και στη συνέχεια (Ιούλιος 1920) της Ανατολικής Θράκης και η επιστροφή των προσφύγων στις γενέτειρές τους πατρίδες. Η Θράκη κάτω από την ελληνική διοίκηση άρχισε τη συστηματική της αναδιοργάνωση. Δημιουργήθηκαν αμέσως υπηρεσίες εσωτερικής διοίκησης, εκπαίδευσης, δημοσ. έργων, γεωργίας, δικαιοσύνης, περίθαλψης προσφύγων, Υγειον. περίθαλψης, συγκοινωνίας και Εθν. Οικονομίας.

Πόλεις και χωριά πήραν ξανά τις ελληνικές τους ονομασίες. Τότε η Γκιουμουλτζίνα ονομάστηκε Κομοτηνή.

Η Γενική Διοίκηση Θράκης με έδρα την Αδριανούπολη διαιρέθηκε σε (6) έξη νομούς Αδριανούπολης -Καλλίπολης -Ραιδεστού -Σαράντα Εκκλησιών -Έβρου και Ροδόπης.

Μικρασιατική καταστροφή -Εκκένωση της Ανατολικής Θράκης

(1922-1923).

Μόλις άρχισαν οι άτυχοι Έλληνες να αναλαμβάνουν και να ανορθώνουν τα ερείπια με τη βοήθεια και του ελληνικού κράτους, ήρθε η κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου (Αύγουστος 1922) και τα παράσυρε όλα στην καταστροφή. Το χειρότερο για τους Έλληνες της Ανατ. Θράκης ήταν ότι υποχρεώνονταν να εγκαταλείψουν ξανά τη γη των πατέρων τους μέσα σε 15 μέρες (3-18 Οκτωβρίου 1922). Σπάνια στην ιστορία της ανθρωπότητας συμβαίνουν τέτοια ανήκουστα δεινά.

Με κλάματα και οδυρμούς οι Έλληνες της Ανατ. Θράκης εγκατέλειπαν τα άγια χώματα της γης των προγόνων και των πατέρων τους κι έπαιρναν το δρόμο της εξορίας τους, γιατί εξορία σήμαινε γι’ αυτούς ο ξερριζωμός τους από την πατρική τους γη, ο δρόμος της προσφυγιάς. Οι Έλληνες της Θρακικής Χερσονήσου έφυγαν ένα μήνα αργότερα, γιατί είχε διαδοθεί ότι θα γινόταν διεθνοποίησή της.

Πρόσφυγες και πάλι οι Έλληνες της Ανατ. Θράκης έφταναν στην Ελλάδα, σαν κυνηγημένα αγρίμια, και διασκορπίζονταν σε διάφορα σημεία της. Άλλοι, όσοι ήταν κοντά σε παράλια της Θράκης μέρη, έφευγαν ατμοπλοϊκώς συναποκομίζοντας ό,τι ήταν δυνατό από την οικοσκευή τους. Άλλοι οδοιπορικώς με τ’ αμάξια φορτωμένα κατευθύνονταν προς τα περάσματα του Έβρου, στην Αδριανούπολη προς Διδυμότειχο, Σουφλί, άλλοι στα Ύψαλα προς Φέρρες Αλεξανδρούπολη, για να φτάσουν στη Δυτική Θράκη, όπου άλλοι παρέμεναν κι άλλοι συνέχιζαν το δρόμο προς την Κομοτηνή, τη Δράμα, τις Σέρρες και τη Θεσ/νίκη.

Τα ατμόπλοια πάλι άλλους αποβίβαζαν στην Καβάλα, άλλους στη Θεσ/νίκη κι άλλους νοτιότερα στο Βόλο ή και στον Πειραιά.

Εδώ πρέπει να τονιστούν οι μεγάλες δυσκολίες που αντιμετώπιζαν οι Επιτροπές του Εποικισμού, που ήταν υποχρεωμένες να μεριμνήσουν για την εξεύρεση και παροχή τροφίμων και στέγης στους πρόσφυγες που κατέφθαναν συνεχώς.

Στη Θεσσαλονίκη οι περισσότεροι συγκεντρώνονταν στο Χαρμάνκιοϊ, που αποτελούσε τον πρώτο σταθμό συγκέντρωσης όλων όσοι προορίζονταν για το εσωτερικό της Μακεδονίας.

Κατά το διάστημα της παραμονής τους στο Χαρμάνκιοϊ πέθαναν πολλοί λόγω μη εγκλιματισμού τους, από τη θλίψη τους, τις κακουχίες ή από έλλειψη ιατρικής περίθαλψης και από υποσιτισμό, αφού η παραμονή τους εκεί συχνά διαρκούσε και μήνες ακόμη, όσο να αποφασίσουν που θα πάνε να εγκατασταθούν.

Από το έργο των Μ. Μαραβελάκη -Α. Βακαλόπουλου «Αι προσφυγικαί εγκαταστάσεις εν τη περιοχή Θεσ/νίκης» μαθαίνουμε π.χ. ότι οι 1.200 οικογένειες του χωριού Σχολάρι Ραιδεστού στον πρώτο διωγμό του 1914-18, όταν με πλοία ήρθαν στη Θεσ/νίκη, διασκορπίστηκαν κι εγκαταστάθηκαν σε πάνω από 13 χωριά. Κι όταν πάλι ξανά τον Οκτώβριο του 1922 αναχώρησαν από την πατρίδα τους και μαζί με άλλους κατοίκους των γειτονικών χωριών από τη Ραιδεστό ή το Κούμπαο, με ελληνικά και αγγλικά πλοία ήρθαν στη Θεσ/νίκη, διασκορπίστηκαν στην περιοχή των γεωργικών γραφείων Θεσ/νίκης και Λαγκαδά σε περισσότερα από 15 χωριά.

Η δραματική αυτή φάση της εγκατάλειψης της Ανατολικής Θράκης συμφωνήθηκε με την ανακωχή που υπογράφηκε στα Μουδανιά (2 Οκτωβρίου 1922) ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία με βασικό όρο την αποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων απ’ αυτή. Η επικύρωσή της έγινε με τη Συνθήκη της Λωζάνης (24 Ιουλίου 1923). Μ’ αυτήν ορίστηκε ο Έβρος ως σύνορο μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, παραχωρήθηκαν στην Τουρκία μαζί με την Ανατ. Θράκη τα νησιά Ίμβρος και Τένεδος κι αποφασίστηκε η ανταλλαγή των πληθυσμών (Ελλάδας και Τουρκίας). Από την ανταλλαγή εξαιρέθηκαν οι Έλληνες κάτοικοι της Κων/πολης και οι μουσουλμάνοι κάτοικοι της Δυτικής Θράκης.

Με την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάνης έπαυσε να υπάρχει πια ο Ελληνισμός της Ανατολής, ο Ελληνισμός της Ανατ. Θράκης, της Iωνίας και του Πόντου με το μακραίωνα ιστορικό τους βίο.

Ο ενιαίος χώρος της Θράκης των 74.823 τετρ. χλμ., που αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη γεωγραφική ενότητα διαμελίστηκε με τις διάφορες διεθνείς λεγόμενες συνθήκες (που σκηνοθετήθηκαν από ανθρώπους με ύποπτα συμφέροντα και ξένους προς τον χώρο της Θράκης) και διαμοιράστηκαν σε τρία τεχνητά οριοθετημένα διαμερίσματα.

Η Βουλγαρία πήρε το μεγαλύτερο τμήμα, τη Βόρεια Θράκη, έκτασης 42.259 τετρ. χλμ. Η Τουρκία την Ανατ. Θράκη, έκτασης 23.921 τετρ. χλμ. και στην Ελλάδα παραχωρήθηκε το μικρότερο τμήμα της, η Δυτική Θράκη, έκτασης μόλις 8.559 τ.χλμ.. Ωστόσο εμείς οι πρόσφυγες δεν πρέπει και δεν μπορούμε να ξεχάσουμε τις ρίζες μας, τη γή των προγόνων και των πατέρων μας εκεί όπου επί τρεις χιλιάδες και πάνω χρόνια ρίζωσε και άνθισε ο Θρακικός Ελληνικός πολιτισμός.

[pestinistoria]

Χρονολογικός πίνακας γεγονότων. Η εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης τον Οκτώβριο του 1922

Ιούλιος 1920 H Ανατολική Θράκη βρίσκεται υπό ελληνική διοίκηση  και έχει ενσωματωθεί στο Ελληνικό Κράτος τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών–13.08.1922

Νοέμβριος 1920 Ο Βενιζέλος χάνει τις εκλογές. Κατά τον Λόυδ Τζωρτζ, οι εκλογές της 1.11.1920 συγκρίνονταν με την άλωση της Κωνσταντινούπολης. Σημειώνεται ότι σε αυτές τις εκλογές ψήφισαν για πρώτη και τελευταία φορά Έλληνες από τη μόλις απελευθερωμένη Ανατολική Θράκη. Στο μέτωπο της Μικράς Ασίας, καθώς και στη Δυτική και Ανατολική Θράκη, οι εκλογές διεξήχθησαν για πρώτη φορά στην Ελλάδα, με χάρτινο ψηφοδέλτιο αντί με σφαιρίδια. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε δηλώσει ότι οι Θράκες είναι εγγράματοι με μακρά παράδοση σε τέτοιου είδους διαδικασίες. Από τις 369 έδρες ο Βενιζέλος πήρε μόλις 118 εκ των οποίων οι 52 κερδίθηκαν στην Ανατολική και Δυτική Θράκη.

14.08.1922   Διάσπαση του ελληνικού μετώπου στο Αφιόν   Καραχισάρ    

21.08.1922   Διάταγμα αποστράτευσης των προ του 1918   κλάσεων του Ελληνικού Στρατού    

27.08.1922   Είσοδος των Τούρκων στη Σμύρνη    

29.08.1922 

Οι Άγγλοι αρχίζουν να οχυρώνουν το Τσανάκ   Καλέ και να συγκεντρώνουν δυνάμεις   

31.08.1922   Ο Κεμάλ στη Σμύρνη. Δήλωσή του ότι μόνο η   παραχώρηση της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία θα απέτρεπε τη σύγκρουσή του με   τους Συμμάχους   

02.09.1922   Το αγγλικό υπουργικό συμβούλιο αποφασίζει να   αντιμετωπίσει ένοπλα απόπειρα παραβίασης της ουδέτερης ζώνης στο Τσανάκ Καλέ   από τους Τούρκους    

02.09.1922   Έκκληση των Άγγλων προς τις αποικίες για   στρατιωτική ενίσχυση κατά της Τουρκίας    

03.09.1922   Άρνηση των αποικιών, εκτός της Νέας   Ζηλανδίας, για αποστολή στρατευμάτων στα Δαρδανέλλια.   

03.09.1922   Ανακοίνωση της αγγλικής κυβέρνησης ότι θα   αντιμετωπισθεί με πόλεμο η παραβίαση της ουδέτερης ζώνης από την Τουρκία     03.09.1922   Άφιξη του Πλαστήρα στη Χίο. Αμέσως αρχίζει   την προετοιμασία κινήματος    

04.09.1922   Αποχώρηση των γαλλικών και ιταλικών   στρατευμάτων από το Τσανάκ Καλέ    

05.09.1922   Τουρκικά στρατεύματα εισέρχονται στην   ουδέτερη ζώνη στην περιοχή του Τσανάκ Καλέ. Αμφότεροι Τούρκοι και Άγγλοι δεν   ανοίγουν πυρ    

06.09.1922   Οι τελευταίοι Έλληνες στρατιώτες αποχωρούν από τη Μικρά Ασία

06.09.1922   Άφιξη του Λόρδου Κώρζον στο Παρίσι.   Αγγλογαλλική ρήξη 

  07.09.1922   Αποχώρηση των γαλλικών και ιταλικών   στρατευμάτων από το Τσανάκ Καλέ    

09.09.1922   Συμφωνία των Συμμάχων στο Παρίσι για   εκχώρηση της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία (συζητήσεις Πουανκαρέ και Λόρδου   Κώρζον)    

10.09.1922   Οι τρεις δυνάμεις ζητούν με κοινή ανακοίνωσή   τους προς την Τουρκία τη συμμετοχή της σε Διάσκεψη Ειρήνης με αντάλλαγμα την   απόδοση της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία    

11.09.1922   Έκρηξη επαναστατικού κινήματος   Πλαστήρα-Γονατά στη Χίο και στη Μυτιλήνη. Στόχος του η ανατροπή του   Κωνσταντίνου και η σωτηρία της Ανατολικής Θράκης. Το σύνθημα είναι   «Ελλάς-Σωτηρία»   

12.09.1922   Επιβίβαση σε πλοία των επαναστατικών   στρατευμάτων της Χίου και της Μυτιλήνης με προορισμό την Αττική    

12.09.1922   Η Κυβέρνηση Τριανταφυλλάκου αποδέχεται την   παράδοση της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία    

14.09.1922   Ο Βενιζέλος αναλαμβάνει την εκπροσώπηση του   επαναστατικού καθεστώτος στο εξωτερικό    

15.09.1922   Είσοδος των επαναστατικών στρατευμάτων στην Αθήνα

  15.09.1922   Ο Κωνσταντίνος παραιτείται    

16.09.1922   Τελεσίγραφο των Άγγλων προς τους Τούρκους   στο Τσανάκ Καλέ. Το τελεσίγραφο δεν επιδίδεται στους Τούρκους από τον   στρατηγό Χάριγκτον 

  17.09.1922   Ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος φεύγει από την   Ελλάδα 

  18.09.1922   Συμφωνείται μεταξύ Συμμάχων και Τούρκων  Διάσκεψη Ανακωχής που θα διεξαχθεί στα   Μουδανιά    

19.09.1922   Θυελλώδης συζήτηση Βενιζέλου-Λόρδου Κώρζον   στο Παρίσι

 20.09.1922   Αρχίζει η Διάσκεψη των Μουδανιών    

20.09.1922   Τηλεγράφημα του Βενιζέλου προς την   Επανάσταση για την αποχώρηση από την Ανατολική Θράκη

«...Επήλθον ήδη καταστροφαί ανεπανόρθωτοι... Οι τρεις μεγάλαι και πρώην σύμμαχοι ημών Δυνάμεις απεφάσισαν την απόδωσιν ταύτης εις την Τουρκίαν. Ουδείς δε εχέφρων πολίτης δύναται να διανοηθεί την συνέχειαν του πολέμου προς την Τουρκίαν, με πλήρη ημών διπλωματικήν και στρατιωτικήν απομόνωσιν...»

«αι θερμαί ευχαί μου θα συνοδεύσουν τον αγώνα τούτον του Έθνους, αλλά ευρίσκομαι, εν τοιαύτη περιπτώσει, εις την θλιβεράν ανάγκην να αρνηθώ την αποδοχήν της τιμητικής εντολής, όπως αντιπροσωπεύσω την χώραν εις το εξωτερικόν».

«Ανατολική Θράκη απωλέσθη ατυχώς δι’ Ελλάδα»

«Ανάγκη Θράκες να εγκαταλείψωσι την γην, ην από τόσων αιώνων κατοικούσιν, αυτοί και πρόγονοί των».

    21.09.1922   Ο Πλαστήρας στη Θράκη. Αποτυγχάνει να   συναντηθεί με τον Κεμάλ   

21.09.1922   Άφιξη της ελληνικής αντιπροσωπίας στα   Μουδανιά   

22.09.1922   Ο Βενιζέλος δηλώνει στον Λόρδο Κώρζον ότι η   Ελλάδα θα αποχωρήσει από την Ανατολική Θράκη    

23.09.1922   Αποχώρηση του Πλαστήρα από τα Μουδανιά     24.09.1922   Η Ελληνική Κυβέρνηση αποδέχεται την παράδοση   της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία   

25.09.1922   Η Ελληνική Κυβέρνηση εξουσιοδοτεί τον Έλληνα   Αρμοστή στην Κωνσταντινούπολη να υπογράψει τη Συνθήκη Ανακωχής των Μουδανιών 

  28.09.1922   Υπογραφή της Συνθήκης των Μουδανιών.   Αποχώρηση Έλληνα αντιπρόσωπου   

30.09.1922   Ο Στρατηγός Νίδερ εκδίδει διαταγές για την   αποχώρηση των Ελλήνων από την Ανατολή Θράκη    

30.09.1922   Σύσκεψη του υπουργικού συμβουλίου στην Αθήνα   και αποδοχή της εκχώρησης της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία    

02.10.1922   Αρχίζει η εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης από   τους Έλληνες     06.10.1922   Παραίτηση της Κυβέρνησης Λόυδ Τζωρτζ    

20.10.1922   Συμπλήρωση της εγκατάλειψης της Ανατολικής   Θράκης από τους Έλληνες    

11.11.1922   Αρχίζει η αποχώρηση των Ελλήνων από τη   Θρακική Χερσόνησο. Μετακίνηση των 260.000 Θρακών προσφύγων με την οικοσκευή τους και μέρος της σοδειάς τους. όπως και την αποχώρηση δεκάδων χιλιάδων προσφύγων από τη Μικρά Ασία, οι οποίοι, τον προηγούμενο μήνα, με την κατάρρευση του μετώπου της Μικράς Ασίας, είχαν καταφύγει στη Θράκη. Μετακινήθηκαν επίσης Αρμένιοι, Κιρκάσιοι και Τούρκοι αντικεμαλικοί, των οποίων ο αριθμός δεν είναι γνωστός. η μετακίνηση συμπλήρωσε η αποχώρηση 70.000 περίπου στρατιωτών της Στρατιάς Θράκης, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν δυτικά του Έβρου. Μαζί, και τελευταίοι, αποχώρησαν οι Έλληνες δημόσιοι υπάλληλοι και η ελληνική χωροφυλακή. Κατά τις είκοσι ημέρες της εκκένωσης της Θράκης, δηλαδή, μετακινήθηκαν προς δυτικά πάνω από 450.000 άτομα. Οι μετακινήσεις έγιναν με τρένα, με πλοία και οδικώς με κάρα, τα οποία ήταν τότε διαθέσιμα στη Θράκη. Η εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης είχε ολοκληρωθεί το τελευταίο δεκαήμερο του Οκτωβρίου του 1922.

 15.11.1922   Παράδοση της Ανατολικής Θράκης στους   Τούρκους

“Με την εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης από τους Έλληνες, οι Τούρκοι επιστρέφουν στην Ευρώπη και θέτουν μια υποθήκη που σήμερα ονομάζεται «Ευρωπαϊκός προσανατολισμός της Τουρκίας». Χωρίς την παρουσία της στην Ανατολική Θράκη και την Κωνσταντινούπολη, η Τουρκία γίνεται αυτό που πραγματικά είναι, δηλαδή μία χώρα της Ασίας με σαφή ασιατική ταυτότητα. Η μικρασιατική ήττα της Ελλάδας και το ιστορικά πρωτοφανές γεγονός της συγκέντρωσης όλων των Ελλήνων στην ευρωπαϊκή τους κοιτίδα δημιουργούν συνθήκες που τροφοδοτούν μια κρίση ταυτότητας και στις δύο χώρες. Στην Τουρκία, με το να παραμένει μετέωρη σαν τις κρεμαστές γέφυρες του Βοσπόρου ανάμεσα στην Ευρώπη και στην Ασία και ανάμεσα σε έναν ψευδεπίγραφο δυτικό προσανατολισμό και σε μια ασιατική ταυτότητα. Στην Ελλάδα, με το να προσπαθεί να ενταχθεί στο δυτικό ευρωπαϊκό σύστημα, αφού έχει χάσει την οικουμενική της διάσταση και τον μείζονα ελληνισμό της καθ’ ημάς Ανατολής. Η ελληνική γεωπολιτική σκέψη δεν έχει ακόμη κατορθώσει να εκτιμήσει σωστά το μέγεθος και τη σημασία των γεγονότων. Και αυτό είναι αναγκαίο, γιατί ίσως δεν απέχουμε πολύ από την εποχή κατά την οποία η Τουρκία θα αναδειχθεί και πάλι ως ένα πανευρωπαϊκό πρόβλημα. Ίσως, τότε, η Μικρασιατική Καταστροφή αποκτήσει τις διαστάσεις μιας ήττας ολόκληρης της Ευρώπης, αλλά και ίσως η εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης από τους Έλληνες θα αναγνωρισθεί ως ένα ασύγγνωστο σφάλμα.” Διεθνή 2010 Μαυρίδης, Δημήτρης

[pestinistoria]

"Μιά σιωπηλή, τρομακτική πομπή"

Ἀνταπόκριση τοῦ Ἔρνεστ Χεμινγκγουαίη, "Ἡμερήσιος Ἀστήρ τοῦ Τορόντο", 7 Ὀκτωβρίου 1922

Καραβάνι κάρων περνά τον Έβρο στην Αδριανούπολη. 

ΑΔΡΙΑΝΟΥΠΟΛΗ – Σέ μιά ἀτέλειωτη πορεία πού συγκλονίζει ὁ χριστιανικός πληθυσμός τῆς Ἀνατολικῆς Θράκης συνωστίζεται στούς δρόμους πού ὁδηγοῦν πρός τή Μακεδονία. Ἡ κύρια μάζα, πού περνᾶ τόν Ἕβρο ποταμό στήν Ἀδριανούπολη, ἁπλώνεται σέ μῆκος σαράντα χιλιομέτρων. Σαράντα χιλιόμετρα ἀπό κάρα πού σέρνουν ἀγελάδες, νεαροί ταῦροι καί λασπωμένα βουβάλια γεμᾶτα μέ ἐξαντλημένους, σαστισμένους ἄνδρες, γυναῖκες καί παιδιά. Σκεπάζονται μέ κουβέρτες πάνω στά κεφάλια τους καί προχωροῦν σάν τυφλοί κάτω ἀπ' τή βροχή δίπλα στά ἐγκόσμια ἀγαθά τους. Αὐτός ὁ ἀπρόσωπος ποταμός στραγγίζει ὅλη τή γύρω χώρα. Δέν γνωρίζουν ποῦ πηγαίνουν. Ἐγκατέλειψαν τά χωράφια τους, τά χωριά τους, τά γεμᾶτα καρπό καφετιά χώματά τους καί ἑνώθηκαν μέ τό ποτάμι τῶν φυγάδων ἀκούγοντας γιά τόν ἐρχομό τῶν Τούρκων. Τώρα δέν μποροῦν παρά μόνο νά κρατοῦν τή σειρά τους στήν τρομακτική πομπή, καθώς τό κατάλασπωμένο ἑλληνικό ἱππικό τούς συγκρατεῖ μαζί, ὅπως οἱ ἀγελαδάρηδες τό κοπάδι τους. Εἶναι μία σιωπηλή πομπή. Δέν ἀκούγεται οὔτε βογγητό. Ὅ,τι μποροῦν νά κάνουν εἶναι μόνο νά περπατοῦν. Οἱ φανταχτερές χωριάτικες στολές τους εἶναι μούσκεμα καί στάζουν. Κότες φτερουγίζουν πηδῶντας ἀπό τά κάρα. Μικρά μοσχάρια μουγγανίζουν προσπαθῶντας νά φτάσουν τό νερό μέσα στό συνωστισμό κοντά σέ κάποιο ρυάκι. Ἕνας γέρος βαδίζει σκυφτός κουβαλῶντας ἕνα μικρό γουρουνάκι, ἕνα ὅπλο καί ἕνα δρεπάνι, πού πάνω του ἔδεσε μία κότα. Ἕνας ἄνδρας ἁπλώνει μία κουβέρτα γιά νά προφυλάξει ἀπό τή βροχή τή γυναίκα πού κρατάει τά γκέμια στό κάρο. Εἶναι οἱ μόνοι πού κάνουν κάποιο θόρυβο. Ἡ μικρή κόρη τους τούς κοιτᾶ μέ ἀγωνία καί ἀρχίζει τά κλάματα. Ἔτσι, ἡ πομπή συνεχίζεται. Τουλάχιστον στήν Ἀδριανούπολη, πού διασχίζει τό κύριο ρεῦμα τῶν προσφύγων, ὑπάρχει ὁ Ἐρυθρός Σταυρός. Βοηθοῦν πολύ, ἰδίως στή Ραιδεστό στήν ἀκτή, ἀλλά λίγους μποροῦν νά βοηθήσουν. Μόνο ἀπό τήν Ἀνατολική Θράκη θά μεταφερθοῦν 250.000 πρόσφυγες. Τά βουλγαρικά σύνορα εἶναι κλειστά γι' αὐτούς. Ὑπάρχουν μόνο ἡ Μακεδονία καί ἡ Θράκη γιά νά δεχθοῦν τούς φυγᾶδες τῆς ἐπιστροφῆς τῶν Τούρκων στήν Εὐρώπη. Ἤδη στή Μακεδονία βρίσκονται μισό ἑκατομμύριο πρόσφυγες. Κανείς δέν γνωρίζει πῶς θά ἐπιβιώσουν. Τόν ἄλλο μῆνα ὁ χριστιανικός κόσμος θά ἀκούσει τήν κραυγή "Διαβάς εἰς Μακεδονίαν βοήθησον ἡμῖν."

  Μεταφορτώσεις και φορτώσεις στο σταθμό των Σαράντα Εκκλησιών.

Παλιά κατοικία στο Κρυόνερο Αν.Θράκης

Ἀγρότες στήν περιφέρεια τῆς Ραιδεστοῦ φορτώνουν τά ὑπάρχοντά τους στά κάρα. (Ἀρχές Ὀκτωβρίου 1922)

Συνοστισμός σε κάποιο κόμβο κοντά στις Σαράντα Εκκλησιές. 

Ἡ γέφυρα στόν ποταμό Τούνζα πού ἑνώνει τήν Ἀδριανούπολη μέ τό Κάραγατς. Ἡ γέφυρα εἶχε ὀνομασθεῖ σέ "Γέφυρα Διαμάντη" κατά τή διάρκεια τῆς Ἑλληνικῆς Διοίκησης πρός τιμήν τοῦ λοχαγοῦ Διαμάντη, ὁ ὁποῖος ἔπεσε ἐκεῖ μαχόμενος τόν Ἰούνιο τοῦ 1920. Στό βάθος δεξιά διακρίνεται τό τέμενος Σελιμιέ. Φαίνονται καθαρά στή γέφυρα τά κάρα πού ἔρχονται πρός τό Κάραγατς καί τή δυτική ὄχθη τοῦ Ἕβρου καί αὐτά πού γυρίζουν πίσω ἄδεια. (Ἀρχές Ὀκτωβρίου 1922)

Σε μία στάση της πορείας.

Στάση κάρου για ανάπαυση.

Τά φορτωμένα κάρα περνοῦν μέσα ἀπό τήν Ἀδριανούπολη. (Ἀρχές Ὀκτωβρίου 1922)

Τα φορτωμένα κάρα περιμένουν τη ζεύξη του Έβρου. Η εικόνα της Παναγίας της Ρευματοκρατόρισσας συγκράτησε μεταφερόμενη προς την Αδριανούπολη τα φουσκωμένα νερά του ποταμού.

Σχεδία μεταφέρει κάρο στή δυτική ὄχθη τοῦ Ἕβρου.

Μεταφορά κοπαδιών στη δυτική όχθη του Έβρου.

Πρόχειρες κατασκηνώσεις προσφύγων στην Ψαραγορά της Ραιδεστού.

Χάρτης της Ανατολικής Θράκης με τις πορείες των προσφύγων και τα μέσα αναχώρησης.

"Πρόσφυγες ἀπό τή Θράκη" Ἀνταπόκριση τοῦ Ἔρνεστ Χεμινγκγουαίη "Ἡμερήσιος Ἀστήρ τοῦ Τορόντο", 1 Νοεμβρίου 1922

"Δέν μέ νοιάζει ἄν ἔρθουν οἱ Τοῦρκοι", εἶπε ἡ Μαντάμ Μαρί, καθώς καθόταν βαρυά στό τραπέζι καί ἔτριβε τό πηγούνι της."Γιατί δέν σέ νοιάζει;""Εἶναι ὅλοι τους ἴδιοι, οἱ Ἕλληνες, οἱ Τοῦρκοι καί οἱ Βούλγαροι. Εἶναι ὅλοι τό ἴδιο". Πῆρε καί αὐτή ἕνα ποτήρι ἀπό τό κρασί μου. "Τούς ξέρω ὅλους ἀπό τό Κάραγατς"."Ποιός εἶναι ὁ καλύτερος;" ρώτησα."Κανένας. Εἶναι ὅλοι τους ἴδιοι. Οἱ Ἕλληνες ἀξιωματικοί κοιμοῦνταν ἐδῶ, καί μετά θά ἔρθουν οἱ Τοῦρκοι. Κάποια μέρα οἱ Ἕλληνες θά ξανάρθουν. Ὅλοι τους μέ πληρώνουν". Γέμισα τό ποτήρι."Ὅμως οἱ φουκαράδες εἶναι ἔξω στούς δρόμους. Δέν μπορεῖ νά μοῦ φύγει ἀπό τό μυαλό ἡ φρίκη τῶν προσφύγων σέ μῆκος σαράντα χιλιομέτρων καί ἔχω δεῖ ἀρκετά φρικτά πράγματα μέχρι σήμερα"."Ἔ, καλά!" ἔνευσε ἡ Μαντάμ Μαρί, "Ἔτσι εἶναι πάντα μέ τόν κοσμάκη. Toujours la meme chose. Οἱ Τοῦρκοι ἔχουν μία παροιμία μέσα στίς πολλές πού χρησιμοποιοῦν: Δέν φταίει μόνο τό τσεκούρι, ἀλλά καί τό δένδρο"."Λυπᾶμαι γιά τίς ψεῖρες, Μεσιέ". Μέ τή βοήθεια τοῦ κρασιοῦ ἡ Μαντάμ Μαρί μέ συγχωροῦσε. "Τί περιμένεις; Ἐδῶ δέν εἶναι Παρίσι!". Σηκώθηκε ἐπιβλητική, χαρακτηριστικά Σλάβα, γεμάτη μέ τή σοφία πού ἀποκτοῦν οἱ ἄνθρωποι στά Βαλκάνια. "Ἀντίο, μεσιέ. Ξέρω ἑκατό δραχμές εἶναι πολλές γιά τέτοιο δωμάτιο. Ἀλλά εἶναι τό μόνο ξενοδοχεῖο ἐδῶ. Πολύ καλύτερα ἀπ' τό δρόμο. Ἔ;"

Μαρτυρία τοῦ Ἀποστόλη Λαμπέα, ἀπό τό Νέο Ὄλβιο Νέστου, Ἀπό τό ὑπό ἔκδοση βιβλίο τοῦ Νίκου Κωνσταντινίδη "Ἐνιαυτῶν πορεῖαι", Ξάνθη 1999 Γεννήθ'κα στό χωριό Φανάρι τῆς ἐπαρχίας Σηλυβρίας, τῆς Ἀνατολικῆς Θράκης. Τόν πατέρα μ' τόν λέγαν' Δημήτριο καί τή μάνα μ' Ζηνοβία, τό γένος Λαίμου. Ἐμεῖς ἤμαστ'ν πέντε ἀδέλφια. Ἦρθα πεντέξ' χρονῶ παιδάκι ἀπό κεῖ. Ἤρθαμε μέ τόν μπαμπά μ' τόν μακαρίτ'. Θυμᾶμαι ἤτανε νά φύγουμε, φόρτωσε στό κάρο στάρια, ἀλεύρια, ὅ,τι μπόραγε νά κουβαλήσει. Πήραμε καί τά ζῶα μ'ς, τά πρόβατά μ'ς, τά κατσίκια μ'ς. Ἡ μάνα μ', ὁ πατέρας μ', ἔκαναν τό σταυρό τ'ς στό εἰκονοστάσι καί κλείσανε τό σπίτ'. "Ἀμάν, ξεχάσαμε τό γουρούν'στήν κοτάρα κλεισμένο. Πάνε Δημητρό νά τ' ἀμολύκεις", εἶπε ἡ μάνα μ'. Ὁ πατέρας μ' πῆρε τό σκεπάρνι, πῆγε ἔσπασε τά σανίδια καί τ' ἀμόλησε ἐλεύθερο. Ἐκεῖνο πῆγε κατευθείαν στό σπίτι κι ἄρχισε νά τρώει ἀχόρταγα. "Τρώει τά στάρια μας! " εἶπα. Τί ἦταν νά τό πῶ; Ἡ μάνα μ' κι ὁ πατέρας μ' ἀρχίνησαν νά κλαῖνε. Μ' ἀνέβασε στό κάρο νά φύγουμε καί ρώτησα: "Ποῦ πᾶμ '; "  "Θά πάρουμ' ἕνα δρόμο, ποῦ θά μᾶς βγάλ', δέν ξέρουμ'! " μέ εἴπανε. Ἀπό τό Φανάρι ἤρθαμε μέ τά κάρα καί περπατῶντας. Ἐγώ ἦμαν παιδαρέλι καί μ' εἶχαν ὅλο ἀπάνω στό κάρο. Γιατί ἑτοιμάσαμ'  κι ἀλεύρια καί στάρια ἀπάνω στά κάρα, γιά  νά φτιάνουμ' ψωμί καί πιττάκια. Ἤρθαμε, λοιπόν, τό '22 ἀπό τήν Τουρκία καί ἐγκατασταθήκαμε στό Τζίκιζλι στή Θαλασσιά. Καθήσαμε σ' αὐτό τό σπίτι, πού τώρα τό ἔχει ὁ Στέλιος ὁ Ἀναστασίου. Ἐκεῖ μέσα σέ κεῖνα τά χαρέμια τοῦ Χατζημουσταφᾶ μείναμ'. Ἐκεῖ στή Θαλασσιά, θυμᾶμαι, πέρναγαν οἱ καμῆλες στή σειρά, φορτωμένες ἀπό τά καμποχώρια στάρια ἤ καλαμπόκια, πηγαίνανε γιά Ξάνθη. Αὐτά ἦταν τά φορτηγά τῆς ἐποχῆς!   Καί ὅταν ὁ Νέστος πλημμύριζε βαράγανε τό νταούλ' νά πᾶνε ὁ κόσμος στόν ἀπάνω μαχαλᾶ. Ἐδῶ, τό Νέο Ὄλβιο, τό ἔκανε ὁ Βενιζέλος. Πρῶτα ἤτανε τό τσιφλίκι τοῦ Ἀντήλ-μπέη ἀπό τήν Ξάνθη. Τ' ἀπαλλοτρίωσε τό κράτος, τό ἔκανε σπίτια καί διανομή χωράφια, ἀποκατασταθήκαμε ὅλοι –παιδαρέλι ἤμανε τότες. Οἱ περισσότεροι ἤτανε Φαναριῶτες, εἶχε καί λίγους Μικρασιᾶτες. Τό χωριό δέν εἶχε νερά. Μόν' πηγάδια, ἀλλά καί τό νερό δέν ἦταν καλό. Ἔβαν'ς τό σαπούνι μέσα καί τό νερό γινόταν σάν κομμένο γάλα! Τό '27 μόλις ἤρθαμε στό σπίτι, ἐγκατασθήκαμε, ὁ πατέρας μ' ἔκανε μαντριά, εἶχε κατσίκια καί πρόβατα πού ἔφερε ἀπ' τήν Τουρκία. Ἦταν θρακιώτικα, ντόπια, παραγωγικά καί γερά ζῶα. Ἐδῶ τά σπίτια τά ἔχτισε τό κρᾶτος μέ πλιθιά καί τά παρέδιδε στόν νοικοκύρ'. Μέ ξυλεῖες κι αὐτά ὅλα. Ὁ μπαμπᾶς μ' πέθανε τό '27. Δε μ'ς χάρηκε πού μεγαλώσαμ'.“

Οι φωτογραφίες και τα κείμενα αποτελούν αποκλειστικότητα του Δ.Α.Μαυρίδη.

Μαρτυρία τοῦ Ἀθανασίου Κιζλάρη ἀπό τό ἄρθρο του: "Ἀναμνήσεις ἀπό τό διωγμό μας τόν Ὀκτώβριο 1922", "Θρακική Ἠχώ", Θρακική Ἑστία Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1922

“Τό χωριό μας, τό Σιμιτλί, τῆς ἐπαρχίας Ραιδεστοῦ Ἀνατολικῆς Θράκης, εἶναι χτισμένο στούς ἀνατολικούς πρόποδες τοῦ Ἱεροῦ Ὄρους, πάνω σέ μία πλαγιά μέ ἀνηφοριά στά δυτικά καί κατηφοριά στά ἀνατολικά. Ἔτσι προσανατολισμένο τό φωτίζει ὁ ἥλιος ἀπό τό πρωί. Τό σπίτι μας βρισκόταν ψηλά στή δυτική ἄκρη τοῦ χωριοῦ ἦταν διώροφο μέ πρόσοψη στήν ἀνατολή, ὅπου εἶχε μεγάλη αὐλή κλεισμένη μέ ψηλό μαντρότοιχο, μέ μεγάλες πόρτες στήν ἀνατολική πλευρά.Εἶχε ὑποστεῖ ζημιές ἀπό τό μεγάλο σεισμό τοῦ 1912 καί γι' αὐτό ὁ ἐπάνω ὄροφος ἔμενε ἀκατοίκητος. Ἀντί γι' αὐτόν οἱ δικοί μας ἔχτισαν στή νότια πλευρά τῆς αὐλῆς ἕνα μονόροφο μέ δύο δωμάτια, μέ κουζίνα καί λοιπά χρειαζούμενα, καί τό 1920 στόν ἐπαναπατρισμό μας[1], ἡ μάνα μας προτίμησε νά μείνουμε ἐκεῖ, ἐνῶ στόν πρῶτο ὄροφο ἐγκαταστάθηκε ἡ οἰκογένεια μιᾶς ξαδέρφης της.Ἡ μάνα μας –χήρα μέ τέσσερα παιδιά–, εἶχε ἀνάγκη ἀπό μιά συντροφιά καί γι' αὐτό παραχώρησε τό σπίτι στήν ξαδέφη της, τή θεία Καλλίστη, ὅπως τήν ξέραμε. Ἦταν μιά πολύ καλόκαρδη κι εὔθυμη γυναίκα καί ἤξερε πολλά, πολλά παραμύθια. Τά διηγόταν πολύ ὄμορφα καί μεῖς τά βράδια τοῦ χειμώνα καθόμασταν ὁλόγυρά της καί τήν ἀκούγαμε. Ἔτσι περνοῦσε ὁ καιρός, ὥσπου ἔφτασε τό μαῦρο Φθινόπωρο τοῦ 1922, πού σήμανε τήν ὥρα τοῦ διωγμοῦ μας πάλι ἀπό τήν πατρίδα μας.Τό πρῶτο δεκαπενθήμερο τοῦ Ὀκτώβρη ἔπρεπε νά ἀδειάσει τό χωριό.Ὅσοι εἶχαν ἁμάξια, τά φόρτωναν καί μετέφεραν τό βιός τους στό Κούμπαο[2] ἤ καί στή Ραιδεστό, ὅπου καί πουλοῦσαν ὅσο– ὅσο ὅ,τι εἶχαν γιά πούλημα. Ἄλλοι, πού εἶχαν παλικάρια ἐπιστρατευμένα στόν ἑλληνικό στρατό καί τά εἶχαν ἀπολύσει γιά νά βοηθήσουν σέ κεῖνον τό χαλασμό, πήγαιναν στά γύρω χωριά τά τούρκικα κι ἔκαμναν ἐπίταξη τά ἁμάξια τῶν Τούρκων. Οἱ Τοῦρκοι, πού δέν ἤθελαν νά χάσουν τά βόδια καί τ' ἁμάξια τους, δέχονταν νά ἔρθουν μαζί στή μεταφορά τῶν σπιτικῶν ὡς τό Κούμπαο ἤ τή Ραιδεστό, ἀπ' ὅπου θά μπάρκαραν οἱ δικοί μας.Ἐμεῖς, πού δέν εἴχαμε κανένα νά μᾶς βοηθήσει, περιμέναμε. Ἡ μάνα μας ἔτρεχε κάθε μέρα στά συγγενικά μας σπίτια καί παρακαλοῦσε τόν ἕνα καί τόν ἄλλον γιά ἕνα ἁμάξι. Μάταια ὅμως. Ὅλοι φρόντιζαν νά σηκώσουν καί νά μεταφέρουν τά δικά τους πράγματα.Οἱ μέρες περνοῦσαν κι ἐμεῖς περιμέναμε. Τό χωριό ἄδειαζε, ὅλοι ἔφευγαν κι ἐμεῖς μέναμε. Εἶχαν περάσει κιόλας οἱ δεκαπέντε μέρες καί ἡ ἀγωνία μας μεγάλωνε. Τί θά κάναμε; Τί θά γινόμασταν;Στίς 15 τοῦ Ὀκτώβρη βρέθηκε ἕνας τούρκικος ἀραμπᾶς κι ὅλοι χαρήκαμε πού ἐπί τέλους θά φεύγαμε κι ἐμεῖς.Στό μεταξύ ἐγώ –ἤμουν τότε ἕξη χρονῶν– γύριζα στά ἄδεια σπίτια τοῦ χωριοῦ, πού εἶχαν ἐγκαταλειφθεῖ κι οἱ ὁλάνοιχτες πόρτες καί τά παράθυρα ἔχασκαν καί βροντοκοποῦσαν στό φύσημα τοῦ ἀέρα ἤ καί σφύριζαν σάν ἄγρια τελώνια, ἐνῶ μέσα στά κατώγια καί τά ἀμπάρια ἔμειναν γεμᾶτα ἀπό τή σοδειά τῆς χρονιᾶς καί ἀπό τά βαρέλια χύνονταν ὁ μοῦστος, πού δέν πρόλαβαν νά τόν χαροῦν οἱ νοικοκύρηδες γινομένο κρασί…Ἐμένα μοῦ ἔφτανε νά πάρω ὅ,τι μικρό ἔβρισκα γιά παιχνίδι, ἕνα σκεπάρνι, ἕνα ψαλίδι, ἕνα σφυρί, ἕνα κουδούνι, ἕνα πλάστρι καί ἄλλα τέτοια μικροπράγματα. Θυμᾶμαι πώς ἕνα σφυρί κι ἕνα σκεπάρνι τά πῆρα καί τά 'κρυψα σκάβοντας ἕνα μικρό λάκκο ἔξω ἀπό μιά μικρή πορτούλα, πού εἶχε ἡ αὐλή μας στή δυτική πλευρά, μέ τήν ἐλπίδα πώς, ὅταν θά γυρίζαμε πίσω —πολύ σύντομα, ὅπως πίστευα—, θά τά ἔβρισκα νά παίζω…Παιδικά ὄνειρα θά πεῖτε. Ναί παιδικά ὄνειρα, γιατί τό μυαλουδάκι ἑνός ἑξάχρονου παιδιοῦ δέν μποροῦσε νά χωρέσει πώς ἡ φυγή μας ἐκείνη θά ἦταν παντοτινή…Ἄς εἶναι ὅμως. Ἡ μάνα μας καί ἡ θειά Καλλίστη μάζεψαν ὅ,τι μποροῦσαν σέ ντέγκια (δέματα) καί τά φόρτωσαν στό ἁμάξι. Τήν ἄλλη μέρα τό πρωί θά φεύγαμε κι ἡ μέρα ἐκείνη πέρασε γρήγορα καθώς εἶχαν ἕνα σωρό δουλειές νά κάμουν…Ἡ μάνα μας ἔπιασε κι ἔσφαξε δέκα κότες γιά τό ταξείδι μας. Ἕνα μικρό κοτόπουλο ὡστόσο, μιά ἄσπρη πουλαδίτσα μαμουκωτή καί καλτσονάτη δέν τήν ἄφησα ἐγώ νά τή σφάξει. Θά τήν πάρω ἐγώ, εἶπα καί θά τήν ἔχω, ὅπου θά πᾶμε. Ἔτσι μοῦ τήν ἄφησε.Ὁ μεγαλύτερος ἀδελφός μας, ὁ Γιάννης, δώδεκα χρονῶν, εἶχε πάει στό σχολεῖο ὡς τήν τετάρτη τάξη, πῆρε τά βιβλία τοῦ μακαρίτη τοῦ πατέρα μας καί προσπαθοῦσε νά ξεχωρίσει μερικά γιά νά τά πάρουμε μαζί μας. Τί μποροῦσε νά ξεχωρίσει μέσα ἀπό ἕνα μπαοῦλο γεμᾶτο; Καί πόσα μπορούσαμε νά πάρουμε μαζί μας; Ἐλάχιστα. Τά ἄλλα τά ἔκαμε ἕνα σωρό στήν αὐλή καί τά κάψαμε.Εἶχε βραδιάσει κι ὁ ἥλιος, ἕνας ἥλιος λαμπρός, ἔγειρε στή δύση του. Ἐμεῖς τά παιδιά ἔξω ἀπό τήν αὐλή σταθήκαμε νά παρακολουθήσουμε τόν Τοῦρκο πού ἔκαμε τήν προσευχή του. Ὕστερα πήγαμε μέσα στό σπίτι, ἀφήνοντας τόν Τοῦρκο μέ τά βόδια ἔξω ἀπό τήν αὐλή. Αὐτό ἦταν τό μεγάλο λάθος πού ἔκαμαν οἱ δικοί μας, πού δέν πῆραν τά βόδια μέσα νά τά σιγουρέψουν. Ἔτσι, καθώς μαζευτήκαμε ἐμεῖς μέσα γιά βραδινό φαγητό, ὁ Τοῦρκος πῆρε τά βόδια κι ἔφυγε…Θά εἶχε περάσει ἀρκετή ὥρα, ὅταν τυχαία βγῆκε ὁ θεῖος μου ἔξω ἀπό τήν αὐλή. Τότε εἶδε νά λείπουν ὁ Τοῦρκος μέ τά βόδια. Φώναξε τή μάνα μας καί τή θειά μας καί οἱ τρεῖς μαζί μέ τσεκούρια στό χέρι ἔτρεχαν πρός τόν κάμπο νά βροῦν τόν Τοῦρκο. Ἄδικος καί χαμένος κόπος. Τό σκοτάδι πηχτό τά εἶχε σκεπάσει ὅλα. Ὁ Τοῦρκος μέ τά βόδια ἔγινε ἄφαντος. Τό ἁμάξι ἔμεινε φορτωμένο. Τί θά γίνει τώρα; Πῶς θά κινηθεῖ τό ἁμάξι; Πῶς θά φύγουμε ἐμεῖς; Καινούργια ἀγωνία, καινούργια λαχτάρα. Τήν ἄλλη μέρα δέ φύγαμε. Ἔτρεχαν καί οἱ τρεῖς, ἡ μάνα μας, ὁ θειός μας, ἡ θειά ἀναζητώντας νά βροῦν ἄλλο ζευγάρι βόδια. Δέν ξέρω πόσο τό πλήρωσαν γιά νά τό βροῦν. Εἴχαμε καθυστερήσει ἔτσι καί σχεδόν τελευταῖοι φύγαμε ἀπ' τό χωριό. Κάναμε τήν προσευχή μας καί παρακαλέσαμε τό Χριστό καί τήν Παναγιά νά μᾶς βοηθήσουν νά φτάσουμε στή Ραιδεστό γεροί. Γιατί ὁ δρόμος ἦταν μακρύς καί ἐπικίνδυνος. Ἕξη ὧρες ἀπόσταση, περνοῦσε μέσα ἀπό ἕνα στενό, μιά ρεματιά, τό Κακόρεμα, ὅπως τήν ἔλεγαν. Ἐκεῖ ἐνέδρευαν συνήθως ληστές καί κακοποιοί, πού ἔγδυναν καί λήστευαν τούς περαστικούς ἤ καί τούς σκότωναν, ἄν πρόβαλαν ἀντίσταση.Περάσαμε μέ πολύ φόβο καί τρόμο ἐκεῖνο κι ἀνηφορίσαμε πρός τό Σχολάρι[3]. Τό χωριό εἶχε ἀδειάσει καθώς καί τά ἄλλα ἐνδιάμεσα χωριά, τό Κούμπαο καί τό Πάνιδο[4]. Φτάσαμε ἔτσι στή Ραιδεστό, ὅπου περιμέναμε στή σειρά, καθώς ἦταν πολλοί ἄλλοι νά μπαρκάρουν. Τά καράβια φόρτωναν κι ἔφευγαν. Μείναμε ἔξω στό λιμάνι τῆς Ραιδεστοῦ ἄλλη μία μέρα. Ἐγώ πήγαινα στήν ἀποβάθρα καί παρακολουθούσα πού φόρτωναν. Οἱ γερανοί ἀνεβοκατέβαιναν ὁλοένα. Φόρτωναν στήν ἀποβάθρα καί ξεφόρτωναν στό ἁμπάρι τοῦ καραβιοῦ. Μερικές φορές τά δέματα στό φόρτωμα δέ δένονταν καλά κι, ὅταν ὁ γερανός τά σήκωνε ψηλά, γλιστροῦσαν, ξέφευγαν κι ἔπεφταν στή θάλασσα. Δυό τρεῖς βουτηχτάδες δέ σταματοῦσαν καθόλου. Βουτοῦσαν στή θάλασσα κι ἔβγαζαν τά δέματα γιά νά ξαναφορτωθοῦν πάλι καί πάει λέγοντας... Οἱ ἀδερφοί μου πῆγαν ἔξω ἀπό τή Ραιδεστό στούς μπαξέδες καί μᾶς ἔφεραν μῆλα, κυδώνια καί τσίντσιφα.Τήν ἄλλη μέρα μπαρκάραμε κι ἐμεῖς. Ἐγώ κρατοῦσα στήν ἀγκαλιά μου τήν ἄσπρη πουλαδίτσα, πού τήν ἔφερνα ἀπό τό χωριό. Ἐκεῖ μέσα στό καράβι μέ εἶδε ὁ καπετάνιος καί μοῦ τή ζήτησε. Τοῦ τήν ἔδωσα μέ λύπη καί μέ χαρά γιά πληρωμή του, πού θά μᾶς μετέφερνε μέ τό καράβι του.Σέ δύο μέρες φτάσαμε στή Θεσσαλονίκη. Σιγόβρεχε θυμᾶμαι, θαρρεῖς κι ὁ οὐρανός βαριά συννεφιασμένος ζοῦσε τό δρᾶμα τῆς προσφυγιᾶς καί σιγόκλαιγε μαζί μας, μαζί μέ ὅλους τούς ξερριζωμένους πρόσφυγες…”

Ἀνταπόκριση τοῦ Μέλβιλ Τσάτερ στό μηνιαῖο εἰκονογραφημένο περιοδικό "National Geographic Magazine," Νοέμβριος 1925, Οὐάσινγκτον.

Στίς 23 Σεπτεμβρίου, μία συμμαχική ἀπόφαση[1] ἀπέδωσε πάλι στούς νικητές Τούρκους τήν Ἀνατολική Θράκη, τήν ὁποία εἶχε προσαρτήσει ἡ Ἑλλάδα μέ τήν ὑπογραφή τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν. Αὐτή ἡ τριγωνική "πίσω αὐλή τῆς Κωνσταντινούπολης", ἁπλώνεται στά δυτικά μετά ἀπό 25 μίλια ἔξω ἀπό τήν Πόλη μέχρι τόν ποταμό Ἕβρο καί κατοικεῖται ἀπό 600.000 Ἕλληνες καί Τούρκους ἀγρότες σέ περίπου ἴσους ἀριθμούς.Ἀνακοινώσεις πού πληροφοροῦσαν γιά διορία ἑνός μηνός γιά τήν ἀποχώρηση τῶν ἑλληνικῶν στρατευμάτων καί τήν εἴσοδο τῆς τουρκικῆς χωροφυλακῆς, ἀναρτήθηκαν γιά νά προλάβουν τή δημιουργία πανικοῦ. Ὁ πανικός, ὅμως, ἦταν ἤδη παρών, τόσο ἀκατανίκητος ὅσο καί αὐτός πού ἐκδηλώθηκε στή Σμύρνη. Μέσα σέ μία ἑβδομάδα, οἱ Ἕλληνες τῆς Θράκης εἶδαν τόν Ἑλληνικό Στρατό νά ξηλώνει τίς κατασκηνώσεις τους καί νά βαδίζει πρός τή Δύση."Θά γυρίσετε πίσω;" ρωτοῦσαν οἱ ἀγρότες γεμᾶτοι ἀνησυχία."Ὄχι", ἦταν ἡ ἀπάντηση.Ἔτσι, μέσα σέ μία ὥρα, χωριά ὁλόκληρα εἶχαν ἐρημωθεῖ. Τά κινητά ἀγαθά τῶν σπιτιῶν τους καί σάκκοι γεμᾶτοι σπόρους σταριοῦ φορτώθηκαν στά κάρα, τά βόδια ζεύτηκαν καί οἱ μικρές κοινότητες τράβηξαν πρός τή Δύση, μακρυά ἀπό τήν Κωνσταντινούπολη.Ἀπό χωριό σέ χωριό, ἡ θέα τοῦ στρατοῦ πού ἔφευγε, συγκλόνησε τίς γυναῖκες πού ἄλεθαν καί τούς ἄντρες πού λίχνιζαν μέ πάντα τήν ἴδια ἀντίδραση: τήν ἐγκατάλειψη τῆς ἀσχολίας τους, τό πέταγμα τῶν ἐργαλείων τους καί τό βιαστικό φόρτωμα τῶν κάρων γιά ἀναχώρηση πρός τά δυτικά.Πολλές φορές κάποιος ντόπιος κρατικός ὑπάλληλος προσπάθησε νά τούς συγκρατήσει: "Γυρίστε πίσω! Μαζέψτε τή σοδειά σας! Ἔχουμε ἀκόμη ἕνα μῆνα καιρό!" Ἡ ἀπάντηση ἦταν πάντα ἡ ἴδια μοιρολατρική καί τελεσίδικη:"Ὄχι, ὅλα χάθηκαν! Πρέπει νά πᾶμε στήν παλιά Ἑλλάδα! "Τό μήνυμα ἔφτασε παντοῦ, σ' ὅλη τήν πεδιάδα, ἡ φυγή ἄρχισε, τά ἀτελείωτα καραβάνια ἄρχισαν νά σχηματίζονται. Ψηλά ὁ οὐρανός ἔγινε μαῦρος. Μία ἐπίμονη βροχή ἄρχισε νά πέφτει, πλημμυρίζοντας τούς δρόμους καί γεμίζοντας λάσπες τά χωράφια, καθώς ἡ τεράστια χριστιανική Ἔξοδος πρός τήν Ἑλλάδα ἄρχισε νά κινεῖται ἀργά.Στή Ραιδεστό, 28.000 πρόσφυγες κατέβηκαν ἀπό τά ὀρεινά γιά νά κατασκηνώσουν στήν ἀνεμοδαρμένη ἀκτή καί περιμένουν ἐκεῖ τά πλοῖα τῆς σωτηρίας στά πρόθυρα τοῦ λιμοῦ, ἐνῶ στά ἔρημα χωριά τους ἡ σοδειά σαπίζει μέσα στά χωράφια.Πάνω ἀπό 60.000 πρόσφυγες πέρασαν μέσα ἀπό τήν Ἀδριανούπολη τίς πρῶτες ἕξη μέρες. Τόσο μεγάλη ἦταν ἡ βιασύνη πού ἀκολούθησε τίς φῆμες τῆς καταστροφῆς, οὔτε ὅσοι βρίσκονταν κοντά στήν Κωνσταντινούπολη ἔβλεπαν σ' ὅλη τους τήν πορεία δυτικά μόνο κινούμενα καραβάνια καί ἄδεια χωριά, ὅπου σέ λίγες ἡμέρες πεινασμένα σκυλιά καί γᾶτες κατασπάραζαν τά ψοφίμια.Οἱ ἄντρες καί οἱ γυναῖκες πού προπορεύονταν πασχίζοντας νά μετακινήσουν τά κολλημένα στή λάση κάρα, ἦταν ὁπλισμένοι. Χιλιάδες κομιτατζῆδες καραδοκοῦσαν γιά νά κυνηγήσουν, νά γυμνώσουν καί νά σκοτώσουν τούς πρόσφυγες. Συχνά ἕνα ἁμάξι ἔφτανε στό Δεδέαγατς μέ τή γυναίκα νά τό ὁδηγεῖ καί τόν ἄνδρα νεκρό πάνω στά σακκιά μέ τό σιτάρι. Μέρα–νύχτα, ἀλλά πάντα πρός τήν ἴδια κατεύθυνση, τό πλῆθος τῶν προσφύγων, πού τίς πρῶτες δώδεκα ἡμέρες ἔφτασε τίς 180.000, βάδιζε ἀργά πρός τά ἕλη στόν ἀπειλητικά φουσκωμένο Ἕβρο. Γιά λίγες ὧρες τά κατάκοπα βόδια ἐγκαταλείπουν τίς προσπάθειες καί ὁλόκληρη ἡ οἰκογένεια προσπαθεῖ νά κοιμηθεῖ ψάχνοντας γιά ζεστασιά πάνω στήν κοιλιά τοῦ βοδιοῦ πού ἀχνίζει. Τήν ἴδια ὥρα μέ σφυρίγματα καί ἀστραπές ἀπό τά φῶτα του, τό πολυτελές "'Εξπρές Ὄριαν", διακρίνεται στόν ὁρίζοντα. Κατόπιν, ἡ ἀργή σάν τῆς χελώνας κίνηση τῶν καταλασπωμένων κάρων καί τῶν κουρασμένων βοδιῶν ἐξακολουθεῖ πρός τόν Ἕβρο προτοῦ ἡ βροχή τόν κάνει ἀδιάβατο.Ἀπό τίς ὄχθες τοῦ Ἕβρου, ὅπου οἱ δρόμοι καταλήγουν στή γέφυρα τοῦ Κάραγατς, ἤ ἀπό τά μπαλκόνια πού βλέπουν πρός τόν Ἕβρο, μπορεῖ κανείς νά δεῖ τήν τελευταία φάση τῆς φυγῆς˙ τή μέρα μέ τό φῶς, τήν ἀπέραντη πεδιάδα πού πάνω της ξετυλίγεται τό ἀτελείωτο φίδι ἀπό τήν Ἀνατολή πρός τή Δύση, τή μεγάλη γκρίζα πομπή μουσκεμένη ἀπό τή συνεχή βροχή˙ τή νύχτα τήν ταλαντευόμενη γραμμή τῶν φαναριῶν πάνω στό κατάμαυρο χάος, πού γύρω τῆς σηκώνονται τά μουγκρητά τῶν βοδιῶν, ἐνῶ ἀκούγονται τά ἀπότομα σφυρίγματα τῶν μαστιγίων, ὁ μονότονος ἦχος τῆς βροχῆς καί τά χιλιάδες τριξίματα ἀπό τούς ξύλινους τροχούς πού τρίβονται στούς ἄξονες τῶν κάρων.Καί ἔτσι, 300.000 ψυχές πέρασαν τόν φουσκωμένο Ἕβρο καί διασκορπίστηκαν στή δυτική ὄχθη του.

[pestinistoria]

Ο τελευταίος Ρωμιός Βεζίρης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν Χιώτης που σώθηκε  στη Σφαγή του 1822

Ο Ιμπραχίμ Εντχέμ Πασάς, Μεγάλος Βεζίρης 

Είκοσι πέντε Ρωμιοί έβαλαν τη «σφραγίδα» τους στην Οθωμανική Αυτοκρατορία σε όλη τη διάρκεια της μακραίωνης ιστορίας της, φτάνοντας στο ανώτατο αξίωμα του Μεγάλου Βεζίρη (πρωθυπουργού). Πρώτος, ο προερχόμενος από το παιδομάζωμα Ρουμ Μεχμέτ Πασάς, ο οποίος διετέλεσε Μεγάλος Βεζίρης από το 1466 έως το 1469 και τελευταίος ο καταγόμενος από τη Χίο Ιμπραχίμ Εντχέμ Πασάς, Μεγάλος Βεζίρης από το 1877 έως το 1878. Ο Ιμπραχίμ Εντχέμ Πασάς σώθηκε από τη σφαγή της Χίου και σε ηλικία μόλις 4 ετών κατέληξε δούλος στα χέρια του Καπουντάν (ναυάρχου) Χιουσρέβ Πασά, ο οποίος φρόντισε για τη μόρφωσή του, στέλνοντάς τον στο Παρίσι για σπουδές.

Την ιστορία του τελευταίου Ρωμιού Μεγάλου Βεζίρη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αφηγήθηκε στο ΑΜΠΕ ο τρισεγγονός του, ιστορικός-καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου Εντχέμ Ελντέμ, ο οποίος βρέθηκε πριν λίγες ημέρες στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου.

«Γνωρίζουμε ότι ο προ-προπάππος μου ήταν ένα παιδί, που σώθηκε από τη σφαγή της Χίου, το 1822. Ξέρουμε ότι ήταν Ρωμιός. Δεν ξέρουμε πόσων χρόνων ήταν τότε, αλλά εκτιμούμε ότι πρέπει να είχε γεννηθεί το 1818 με 1819, δηλαδή ήταν τότε 3-4 ετών. Ο Χιουσρέβ Πασάς, που ήταν ναύαρχος εκείνη την εποχή, πήρε αυτό το παιδί το οποίο ονόμασε Ιμπραχίμ Εντχέμ (δεν γνωρίζουμε ποιο ήταν το ελληνικό όνομα του), και μαζί με άλλα τρία παιδιά, που τα είχε πάρει και αυτά ως δούλους, τον έστειλε το 1831 στο Παρίσι για σπουδές. Έμεινε εκεί μέχρι το 1838 και σπούδασε γεωλογία. Όταν επέστρεψε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αρχικά εργάστηκε ως μηχανικός και αργότερα άρχισε να παραδίδει μαθήματα γαλλικών σε κύκλους τους Παλατιού. Το 1856 ορίζεται βεζίρης (υπουργός) και παίρνει τον τίτλο του πασά. Από τότε αρχίζει η πολιτική του καριέρα. Γίνεται αρχικά υπουργός Εξωτερικών, στη συνέχεια υπουργός Εμπορίου, Δημοσίων Έργων και το 1877, στην εποχή του Σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ, γίνεται Μεγάλος Βεζίρης για ένα χρόνο» λέει ο Εντχέμ Ελντέμ.

Γκραβούρα 19ου αιώνα: Κωνσταντινούπολη

Ο καθηγητής Ελντέμ εξηγεί ότι κατά τον 15ο , 16ο και εν μέρει κατά τον 17ο αιώνα ήταν σύνηθες φαινόμενο ν' ανεβαίνουν στα ανώτατα κυβερνητικά αξιώματα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας οι προερχόμενοι από το παιδομάζωμα. «Τους επόμενους αιώνες, όμως, δεν ισχύει κάτι τέτοιο γιατί δεν υπάρχουν πια κατακτήσεις εδαφών. Επομένως, δεν μπορούμε να πούμε ότι κατά το 19ο αιώνα έφταναν στα ανώτατα αξιώματα άτομα προερχόμενα από παιδομάζωμα. Θα αναρωτηθείτε πώς έφτασε στο αξίωμα του Μεγάλου Βεζίρη ο Ιμπραχίμ Εντχέμ, που ήταν παιδί Ρωμιών το οποίο πήραν ως δούλο. Όταν έγινε η εξέγερση της Χίου, οι Οθωμανοί έδειξαν συμπεριφορά κατακτητή απέναντι στους Χιώτες. Κατά συνέπεια, επανήλθε εκείνη η παράδοξη και αναχρονιστική μνήμη και οι στρατιώτες που σκότωναν τους Χιώτες πήραν και κάποιους ως αιχμαλώτους-δούλους. Δηλαδή, το σημείο αυτό της ιστορίας είναι αναχρονιστικό, διότι βλέπουμε το εξής παράδοξο: ενώ κατά τον 19ο αιώνα η Οθωμανική Αυτοκρατορία από τη μία προσπαθεί να εκσυγχρονιστεί και να δυτικοποιηθεί, και από την άλλη αναβιώνει μία παλιά συμπεριφορά, η οποία δεν ταιριάζει στην εποχή. Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο, ο Ιμπραχίμ Εντχέμ γίνεται δούλος και εξισλαμίζεται» προσθέτει ο κ Ελντέμ.

Απαντώντας στο ερώτημα αν αναζήτησε τις ρίζες του και την καταγωγή του προ-προπάππου του, λέει: «Δυστυχώς, δεν πήγα στη Χίο. Δεν έχουμε βρει τίποτα περισσότερο για την καταγωγή του Ιμπραχίμ Εντχέμ Πασά. Έχει ασχοληθεί ένας ιστορικός από τη Χίο, ο Ιωάννης Κολάκης, ο οποίος έχει βγει στοιχεία για το επώνυμο του Ιμπραχίμ Εντχέμ Πασά, αλλά δεν ξέρουμε από ποιο χωριό καταγόταν. Υπάρχουν διάφοροι ισχυρισμοί για την καταγωγή, αλλά δεν έχει επιβεβαιωθεί κανένας. Θα ήθελα πολύ να αναζητήσω τις ρίζες της οικογένειας, αλλά δεν έτυχε».

Γκραβούρα 19ου αιώνα: Κωνσταντινούπολη

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο ιστορικός Ιωάννης Κολάκης, ύστερα από εκτενή βιβλιογραφική, αρχειακή και επιτόπια έρευνα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο Ιμπραχίμ Εντχέμ Πασάς γεννήθηκε στο χωριό Βέσσα της Χίου το 1819, ονομαζόταν Κωνσταντίνος, και ήταν γιός του Σταμάτη Πυρίκη και της Μαρίας, θυγατέρας του Γιάννη και της Ερίνης Παντελίδη.

Ακόμη, ο Ιωάννης Κολάκης επικαλείται μαρτυρία του Χρήστου Πυρίκη, ο οποίος είχε ακούσει από τον πατέρα του ότι ο Ιμπραχίμ Εντχέμ Πασάς, μετά το θάνατο του θετού του πατέρα Χιουσρέβ Πασά, βρήκε τη μητέρα του Μαρία, την οποία πήρε μαζί του στην Κωνσταντινούπολη, όπου και παρέμεινε μέχρι το θάνατό της.

Ο Ιμπραχίμ Εντχέμ Πασάς πέθανε το 1893. Απέκτησε έξι παιδιά, τέσσερις γιούς και δύο κόρες. Από τους γιούς του, ο Οσμάν Χαμντί θεωρείται ο «πατέρας» της τουρκικής μουσειολογίας, ο Ισμαήλ Γκαλίπ ιδρυτής της νομισματολογίας στην Τουρκία, ενώ ο Χαλίλ Ετχέμ Ελντέμ συνέβαλε μέγιστα στην επιστήμη της γεωλογίας.

Αγγέλα Φωτοπούλου

Τα πνευματικά δικαιώματα ανήκουν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ΑΕ και παραχωρούνται σε συνδρομητές μόνον για συγκεκριμένη χρήση.

Γκραβούρα 19ου αιώνα: Κωνσταντινούπολη

[pestinistoria]

ΦΑΝΤΑΣΟΥ...

ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΣΟΥ ΕΙΝΑΙ ΒΓΕΡΟΥ

Είσαι Χιώτισσα και ζεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Είναι 1822. Είσαι μάρτυρας μιας μαζικής σφαγής. Περίπου 40.000 πατριώτες σου θα σφαγιαστούν κι άλλοι τόσοι θα πουληθούν δούλοι. Εσύ θα πιαστείς αιχμάλωτη και θα μάχεσαι για αξιοπρέπεια και ταυτότητα. Θα γυρίσεις πίσω στην πατρίδα σου. «Ο ύπνος σου όμως πάντοτε σαν το θάνατο είναι πικρός»

ΤΩΡΑ ΔΕΝ ΕΙΣΑΙ Η ΒΓΕΡΟΥ

Είσαι Χιώτισσα και ζεις στην Ελλάδα της Ενωμένης Ευρώπης. Είσαι στο 2021. Έχουν περάσει 199 χρόνια. Και μάχεσαι και πάλι για αξιοπρέπεια και ταυτότητα. «Δεν το έχεις ακόμη καταλάβει. Δεν υπάρχουν κανόνες...» Πες τι συνέβη τότε για να κάνεις κάτι για τώρα. Ρώτα, ψάξε, μάθε, πες την ιστορία των προγόνων σου.

ΒΓΕΡΟΥ:

“Πάνω στην τρίτη τη βδομάδα, εκούσαμε φωνές ντελάλη, όξω αφ’ τη σπηλιά:«ο Κόσουλας» λέει «σας μηνά: όποιος πά’ και προσκυνήσει, θα του δώκουνε πίσω όλα του τα χωράφια -λέει- κι όλο του το βιος!» Κάτι ούριοι το πιστέψανε και θέλανε να πάρουνε το δρόμο για τη Χώρα. Ήβγε τότες ομπρός ο Στεφανής ο Σβώκης και τους λε: «Ελωλαθήκετε;». Και, τω όντις, όσοι επήανε, είχανε τέλος κακό. Άλλη φορά, εκούσαμε λόγια ελληνικά κι αραβαΐσι μέσα στα χαμόκλαδα, σαν μπου σέρνει ο κυνηγός πέτρες και ξύλα για να ξετρυπώσει πέρδικες και λαγούς: «Μπρε Ζαννή, Μπρε Γιώργη, εβγάτε… μπρε… οι Τούρκοι εφύανε!…» Ταγκαλάκια ήτανε που κάμνανε τους Έλληνες.”

” 

ΑΓΓΕΛΙΚΗ:

“Μιαν ημέρα ο άντρας αυτός, αφού ήπιε τον καφέ του, σηκώθηκε κι έπιασε από το χέρι τον αδερφό μου. Ο Ισίδωρος τον κοίταξε έκπληκτος και απορημένος. Η μάνα μου, σαν να μη συνέβαινε τίποτα, συνέχισε να κοιτά προς τα έξω κι ο πατέρας μου, όπως συνήθιζε, βγήκε από το σπίτι. Εγώ, ωστόσο, λες και είχα ξυπνήσει από το όνειρο, σηκώθηκα από τη θέση μου και πριν ο άντρας προλάβει να μπει στην κάμαρα με τον αδερφό μου, τον κράτησα από το μπράτσο με δύναμη και του είπα: «Δε νομίζω πως αυτό είναι μέσα στους κανόνες.» Ατάραχος με κοίταξε, χαμογέλασε και μου είπε: «Δεν το έχεις ακόμη καταλάβει. Δεν υπάρχουν κανόνες...»

Από το βιβλίο “Βγερού γλυκά φανού” του Γιώργου Χατζόπουλου

φωτογραφίες: Δημήτρης Αιδηνίου

[pestinistoria]

Ένας Χιώτης στην Τυνησία: Γεώργιος Χαλκιάς-Στραβελάκης Mustapha Khasnadar (1814-1878)  (مصطفى خزن)

της Βάλια Παπαναστασοπούλου*

Ένα άρθρο βασισμένο στην μαρτυρία της Χατζηευγενίας Στραβελάκη της νύφης του τρίτου αδελφού του Γεωργίου Στραβελάκη, (Βίος Στ., Η σφαγή της Χίου εις το στόμα του χιακού λαού, Ομήρειο Πνευματικό Κέντρο Δήμου Χίου, Χίος 1987, σ. 100)

Γεώργιος Χαλκιάς-Στραβελάκης (Mustapha Khasnadar) σε νεαρή ηλικία

Η πρώτη μου επαφή με το πρόσωπο του Mustafa Haznadar (Γεώργιο Χαλκιά-Στραβελάκη) υπήρξε τυχαία και εντελώς ανυποψίαστη. Μία επιχρωματισμένη φωτογραφία του στα υπόγεια της Ιστορικής Βιβλιοθήκης «Κοραής» στη Χίο και μία επιγραφή στα ελληνικά που βρίσκεται στο πνευματικό κέντρο του ελληνορθόδοξου ναού του αγίου Γεωργίου της Τύνιδας στάθηκαν ικανά να πυροδοτήσουν την έναρξη μίας έρευνας γύρω από το πρόσωπο του Γεωργίου Στραβελάκη. Η μοίρα του Γεωργίου Στραβελάκη ή Χαλκιά υπήρξε απόλυτα συνδεδεμένη με την καταστροφή της Χίου από τους Τούρκους το 1822. Ο Στραβελάκης γεννήθηκε το 1817 στα Καρδάμυλα της Χίου από Έλληνες γονείς. Το ελληνικό του όνομα ήταν Γεώργιος Στραβελάκης-Χαλκιάς. Οι γονείς του υπήρξαν ο Στεφανής Στραβελάκης και η Ειρήνη. Τον Ιανουάριο του 1822, οι Χιώτες εξεγέρθησαν εναντίον της Οθωμανικής αυτοκρατορίας διεκδικώντας την απελευθέρωσή τους. Το αποτέλεσμα ήταν ο σουλτάνος να στείλει στη Χίο έναν στρατό αποτελούμενο από 10.000 στρατιώτες, προκειμένου να καταπνίξει την εξέγερση. Οι συνέπειες της επανάστασης είναι γνωστές και υπήρξαν τραγικές για τους κατοίκους της Χίου, καθώς περίπου είκοσι χιλιάδες κάτοικοι σφαγιάσθηκαν, ενώ πολλά γυναικόπαιδα μεταφέρθηκαν στα σκλαβοπάζαρα (σημ. 2). Μέσα σε όλο αυτό το κλίμα της γενικής καταστροφής, ο Γεώργιος Στραβελάκης ακολουθεί τη μοίρα των συμπατριωτών του. Για τα γεγονότα της αιχμαλωσίας του και της τελικής κατάληξής του στην Τυνησία έχουμε μία πολύτιμη ελληνική πηγή. Πρόκειται για την μαρτυρία της Χατζηευγενίας Στραβελάκη, της νύφης του τρίτου αδελφού του Γεωργίου Στραβελάκη, του Κωσταντή, ο οποίος διέφυγε της σφαγής και παρέμεινε στην Χίο. Η Χατζηευγενία διηγείται πως, όταν ο τουρκικός στρατός έφτασε στη Χίο, ο Στεφανής Στραβελάκης κατέφυγε στο νεκροταφείο της εκκλησίας της Αγίας Μαρίνας στα Καρδάμυλα (σημ. 3).

«Τότες στα ’21 ήταν κρυμμένοι στην Αγιά-Μαρίνα ο πατέρας του πεθερού μου, ο Στεφανής ο Στραβελλάκης, εις τα μνήματα μέσα της εκκλησιάς. Ήταν δική του η εκκλησιά» (σημ. 4).

Οι Τούρκοι ζήτησαν από τους Έλληνες που κρύβονταν να παραδοθούν και να προσκυνήσουν. Μεταξύ αυτών που κατέβηκαν για να παραδοθούν ήταν και η γυναίκα του Στεφανή Στραβελάκη, η Ειρήνη, μαζί με τα δύο της μεγαλύτερα παιδιά, τον Γιώργο και τον Γιάννη, ενώ δεν πήρε μαζί της τον τρίτο γιο της, τον Κωσταντή (σημ. 5). «Η μητέρα του πεθερού μου τότες επήρεν τα δύο παιδιά, το Γιώργη και τον Γιάννη και επήγεν να προσκυνήσει. Ο Κωνσταντής, ο πιο μικρός, έμεινε». Ο Γιάννης ήταν 14 και ο Γιώργος 5 ετών. Ο μεγαλύτερος μάλιστα έψελνε στην εκκλησία, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η πληροφορία πως επρόκειτο για πολύ όμορφα παιδιά, γεγονός που ίσως απέβη καθοριστικό για τη μετέπειτα εξέλιξη της ζωής τους (σημ. 6). «…και τα δύο ομορφόπαιδα σαν αγγελούδια» Τα γυναικόπαιδα τελικά αιχμαλωτίστηκαν και οδηγήθηκαν στη Χώρα. Περνώντας από την εκκλησία της Αγίας Μαρίνας, ο πατέρας τους, ο οποίος είχε κρυφτεί στο νεκροταφείο, βλέποντας τα παιδιά του και τη γυναίκα του αιχμαλώτους, αποκαλύφθηκε και παρακάλεσε τους Τούρκους να τους αφήσουν, ανταλάσσοντας τον εαυτό του στη θέση τους. Παρ’ όλα αυτά, επειδή οι διαταγές ήταν ρητές, δεν εισακούστηκε και σφαγιάσθηκε επιτόπου (σημ. 7). Τα παιδιά και η μητέρα τους οδηγήθηκαν αρχικά στη Σμύρνη, όπου και παρέμεινε η μητέρα και ακολούθως τα δύο αδέλφια πωλήθηκαν και οδηγήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη (σημ. 8). Στην Πόλη τα παιδιά πωλήθηκαν εκ νέου σε απεσταλμένους του μπέη της Τύνιδας Hussein (1824-1835) στον οποίο και εστάλησαν ως δώρο. Είναι χαρακτηριστική στην αφήγηση της Χατζηευγενίας Στραβελάκη η αγωνία της μητέρας των δύο αγοριών (σημ. 9), η οποία τους έδινε ευχή και κατάρα να μην τουρκέψουν και να μην χωρίσουν ποτέ. Μάλιστα, έχει διασωθεί ένα μοιρολόι που τους έλεγε: «Τούτην τη νύχταν κι άλλη μια / θα σας θωρρώ, κι απέκει πια… / ω Γιώργη μου και Γιάννη μου, / πανώριο μου ζευγάρι» (σημ. 10)

Βέβαια, παρ’ όλα αυτά η ζωή τα έφερε διαφορετικά και τα δύο παιδιά αναγκάστηκαν να αλλάξουν όνομα και θρησκεία ζώντας μέσα στην αυλή των μπέηδων της Τύνιδας. Ο μπέης Hussein εισήγαγε τον νεαρό μαμελούκο (σημ. 11) Γεώργιο Στραβελάκη στον κύκλο του ανιψιού του Αhmad, με τον οποίο οι σχέσεις ήταν σχεδόν αδελφικές, καθώς τα δύο παιδιά μεγάλωσαν μαζί. Μάλιστα, υπάρχει η πληροφορία πως η μητέρα του Ahmad φερόταν στον Γεώργιο Στραβελάκη σαν να ήταν εγγόνι της (σημ. 12). Ο μικρός Γεώργιος Στραβελάκης λαμβάνει το μουσουλμανικό όνομα Mustapha, ενώ ο αδελφός του Γιάννης ονομάζεται Ahmad. Ο πρίγκιπας Ahmad όρισε για τον νεαρό Mustapha δύο δασκάλους: τον σεΐχη Abu Zayd ‘Abd Al-Rahman Al-Kamil και τον σεΐχη Mustafa Bu Ghazli, οι οποίοι του δίδαξαν αραβικά και τον εισήγαγαν στις βάσεις του ισλαμικού πολιτισμού (σημ. 13). Μολονότι ο Γεώργιος Στραβελάκης διατήρησε τις μνήμες της ελληνικής προέλευσής του, ασπάσθηκε το Ισλάμ, είχε ξεχάσει εντελώς τη μητρική γλώσσα του, ενώ κατανοούσε την ιταλική γλώσσα, η οποία ομιλούνταν αυτήν την περίοδο στην αυλή των Χουσεϊνιδών στο Bardo (σημ. 14).

φωτογραφία: Αργύρης Χατζόπουλος

Από την ηλικία των 20 ετών πέτυχε να ανέλθει στην υψηλότερη βαθμίδα του κράτους, όπου επρόκειτο να παραμείνει για τα επόμενα 36 έτη. Πιθανώς, θα είχε κρατήσει αυτό το αξίωμά του μέχρι το θάνατό του στην Τύνιδα το 1878, εάν η επέμβαση των Γάλλων πρακτόρων δεν είχε επιφέρει την πτώση του στις 21 Οκτωβρίου του 1873 (σημ. 15). Το χαρακτηριστικό γνώρισμα της πολιτικής του σταδιοδρομίας του είναι ότι υπήρξε διαδοχικά πρωθυπουργός για τρεις μπέηδες: τον Ahmad (1837-55), τον Muhammad (1855-9) και τον Muhammad al-Sadik (1859-73). Μάλιστα, οι ιστορικοί μιλούν για μία σταδιακά αυξανόμενη δύναμη του, η οποία συγχρόνως είχε ως αποτέλεσμα να δίνει στον εκάστοτε μπέη την εντύπωση ότι ήταν ο πραγματικός κυβερνήτης… Οι πληροφορίες που έχουμε για τις σχέσεις του Γεωργίου Στραβελάκη με την οικογένειά του στην Ελλάδα, αλλά και την ελληνική κοινότητα της Τύνιδας προέρχονται τόσο από την ελληνική πλευρά, όσο και από την τυνησιακή. Η Ευγενία Στραβελάκη στην μαρτυρία της, που ήδη αναφέραμε παραπάνω, αναφέρεται σε ένα περιστατικό κατά το οποίο τα δύο αδέλφια, Γιάννης και Γεώργιος, ψάχνουν τον τρίτο τους αδελφό, Κωσταντή, ο οποίος παρέμεινε βρέφος στη Χίο, κατά τα γεγονότα της σφαγής (σημ. 35). «Έπειτα ο Γιάννης είπε του Γιώργη. Έχομεν και αδελφόν, που μπορεί να ’ναι φτωχός. Δεν πρέπει να τον ζητήσομεν να δούμε ίσως σώζεται;» Αντιλαμβανόμαστε από τα παραπάνω λόγια πως ο Γιάννης είχε σαφώς πιο έντονες μνήμες από το νησί και την οικογένειά του, καθώς είχε αιχμαλωτιστεί σε ηλικία 14 ετών. Αναμφίβολα, στα δύσκολα χρόνια της αιχμαλωσίας, αλλά και στην εποχή της ανέλιξης στα αξιώματα της Τυνησίας ο Γιάννης θα λειτουργούσε ως ασπίδα προστασίας για τον μικρότερό του αδελφό. Αυτή η σχέση και συνεργασία των δύο αδελφών διατηρήθηκε μέχρι και το θάνατο του Γιάννη Στραβελάκη. Οι αδελφοί από την Τύνιδα απέστειλαν επίσημους απεσταλμένους στο νησί της Χίου το 1844 προκειμένου να αναζητήσουν τον Κωσταντή και να τον φέρουν στην Τύνιδα. Η έκπληξη του Κωσταντή ήταν πολύ μεγάλη, όπως επίσης και ο φόβος του, αλλά η επιμονή των απεσταλμένων έκαμψε τις αντιστάσεις του (σημ. 36). Ενδεικτικό του φόβου του Κωσταντή για το μακρινό ταξίδι και την τύχη της οικογενείας του που άφηνε πίσω αποτελεί το γεγονός πως πριν φύγει έκανε τη διαθήκη του και κοινώνησε (σημ. 37). Στην Τύνιδα η υποδοχή του Κωσταντή ήταν μεγαλοπρεπής και ασφαλώς η συνάντηση των τριών αδελφών εξαιρετικά συγκινητική, ιδιαιτέρως μάλιστα, όταν πληροφορούνται το θάνατο της μητέρας τους (σημ. 38). Η διήγηση της Ευγενίας Στραβελάκη μας δίνει την πληροφορία πως ο Γιάννης Στραβελάκης σκεφτόταν να πάει στην Κωνσταντινούπολη και να ζητήσει από τον Σουλτάνο να απαλλάξει το νησί της Χίου από τη φορολογία (σημ. 39). Αυτό δεν επιβεβαιώνεται από τις ιστορικές πηγές της Τύνιδας επισήμως. Παρ’ όλα αυτά θα πρέπει να ήταν μία σκέψη του Γιάννη Στραβελάκη που συζητούσε με τον αδελφό του, Γεώργιο κατ’ ιδίαν και την οποία όμως δεν κατάφερε να υλοποιήσει, καθώς τον πρόλαβε ο θάνατος. Ο Κωσταντής Στραβελάκης θα επιστρέψει στην Χίο προκειμένου να παραλάβει την οικογένειά του και να επισκεφθούν εκ νέου την Τύνιδα (σημ. 40). Η ίδια η Ευγενία Στραβελάκη αναφέρει πως επισκέφθηκε την Τύνιδα το 1861 μαζί με τον άνδρα της Λαμπρινό Στραβελάκη, το γιο του Κωσταντή Στραβελάκη, όπου και παρέμειναν για δύο χρόνια. Η Χατζηευγενία μας πληροφορεί πως της έκανε βαθύτατη εντύπωση η έντονη θρησκευτική πίστη των μουσουλμάνων της τυνησιακής αυλής (σημ. 41). Επιπλέον, αναφέρεται στην παρουσία και άλλων Χιωτών στο παλάτι του Βardo, οι οποίοι είχαν ανέλθει σε διάφορα αξιώματα (σημ. 42). Από τις τυνησιακές πηγές πληροφορούμαστε πως ο Mustapha Khaznadar διατηρούσε έντονες τις αναμνήσεις από το νησί της Χίου, είχε επαφές με την εκεί οικογένειά του και επίσης είχε στείλει 10.000 riyals από το κρατικό ταμείο προκειμένου να σπουδάσει τα ανίψια του από την Χίο στο Παρίσι (σημ. 43). Πολύ σημαντική, επίσης, ήταν η συμβολή των δύο Χιωτών αδελφών στην ζωή της ελληνικής κοινότητας της Τύνιδας. Στην αφήγηση της Ευγενίας Στραβελάκη αναφέρεται πως ο Γιάννης Στραβελάκης παρέμεινε χριστιανός και έκτισε δύο εκκλησίες: τον Άγιο Γεώργιο και τον Άγιο Ιωάννη (σημ. 44)….

φωτογραφία: Αργύρης Χατζόπουλος

Η μεγάλη όμως καταστροφή και στην πολιτική καριέρα αλλά και στη χώρα του επήλθε εξαιτίας ενός διπλού δανείου που πήρε για να διασωθούν οι πόροι χρηματοδότησης της χώρας.

Η χώρα πτώχευσε και η διεθνής οικονομική επιτροπή (Γαλλία, Μεγάλη Βρετανία και Ιταλία) απάγγειλε σοβαρό κατηγορητήριο εναντίον του Μουσταφά Χασναντάρ. Σε συνεδρίαση που έγινε ενώπιον του μπέη ο Mustapha Khaznadar απεδέχθη τις κατηγορίες για λεηλασία των κεφαλαίων του τυνησιακού κράτους και ομολόγησε την ενοχή του.

Στις 21 Οκτωβρίου του 1873 υπέστη πλήρη ατίμωση, καθώς του αφαιρέθηκαν όλα του τα αξιώματα και οι τίτλοι, συνελήφθη και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό στο παλάτι του.

Ο Μουσταφά Χασναντάρ πέθανε απομονωμένος και μισητός από όλους στις 26 Ιουλίου του 1878 αλλά ενταφιάστηκε με τιμές ως μέλος της πριγκιπικής οικογένεια.

Γεώργιος Χαλκιάς-Στραβελάκης (Mustapha Khasnadar)

Σημειώσεις 1. Το παρόν άρθρο αποτελεί προδημοσίευση μιας μεγαλύτερης μελέτης. Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον σύζυγό μου Nabil Kasri για τη βοήθειά του κυρίως όσον αφορά σε ζητήματα που άπτονταν της αραβικής γλώσσας και τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Tunis-Manouba, κο Habib Kasdaghli για την πολύτιμη βοήθειά του στην παροχή υλικού, αλλά και τις εποικοδομητικές συζητήσεις που είχαμε όλο αυτό το διάστημα. 2. Για το χρονικό της καταστροφής της Χίου από τους Τούρκους το1822 και το ζήτημα γύρω από τους νεκρούς και τους αιχμαλώτους, βλ. Φραγκομίχαλος Κ.Ε., Οι σφαγές της Χίου το 1822. Ποιος ο ακριβής αριθμός των θυμάτων τους, Έκδοση του Πολιτιστικού Συλλόγου Κάβου Μελαν(ε)ιούς «Η Μέλαινα Άκρα», Χίος 1999. 3. Πρόκειται για το ξωκλήσι της Αγίας Μαρίνας που βρίσκεται νότια των Καρδαμύλων. 4. Βίος Στ., Η σφαγή της Χίου εις το στόμα του χιακού λαού, Ομήρειο Πνευματικό Κέντρο Δήμου Χίου, Χίος 1987, σ. 100. 5. Ό.π. 6. Ό.π. 7. Ό.π. 8. Ό.π., σ. 101. 9. Σύμφωνα πάντοτε με την αφήγηση της Χατζηευγενίας Στραβελάκη, η μητέρα των αγοριών πέθανε στην Κωνσταντινούπολη, όταν πήγε να αναζητήσει τα παιδιά της, βλ. Βίος, ό.π., σ. 102. 10. Ό.π., σ. 101. 11. Οι μαμελούκοι αποτελούσαν τις στρατιωτικές ομάδες δούλων, οι οποίοι πολλές φορές κατάφεραν να ανέλθουν στην εξουσία ισλαμικών κρατών. Βλ. Brown L.C., The Tunisia of Ahmad Bey, 1837-1855, Princeton University Press, Princeton, New Jersey 1974, σσ. 41-53. 12. Ό.π., σ. 44. 13. Ahmad Ibn Abi Diyaf, Ithaf Ahl al-zaman bi Akhbar muluk Tunis wa 'Ahd el-Aman, vol. vi, Secrétariat d' Etat à l' Informacion et à la Culture, Tunis 1963-1966, σ. 179. 14. Bosworth E. andal. (επιμ.), The Encyclopedia of Islam, vol. vii, E.J. Brill, Leiden-New York 1993, σ. 717. 15. Ό.π. 16. Ο αδελφός του, Γιάννης Στραβελάκης, έλαβε ένα δευτερεύον αξίωμα στο ιππικό και είχε ως πλήρες όνομα το Ahmad Amir Liwaal-Khiyala. Είναι λανθασμένη η ονομασία Ahmad Khaznadar, αφού το khaznadar δεν αποτελούσε οικογενειακό επίθετο, αλλά τίτλο αξιώματος. Ο Γιάννης Στραβελάκης ως αδελφός του Mustapha Khaznadar, αλλά και μαμελούκος του Ahmadbey ανήκε στο στενότερο κύκλο της τυνησιακής αυλής. Είναι μάλιστα γεγονός πως ο Khaznadar μπορούσε να βασιστεί πάνω του πάντοτε. Ο Ahmad Amir Liwaal-Khiyala πέθανε εν ώρα καθήκοντος το 1849. Είχε σταλεί στο δυτικό τμήμα της χώρας προκειμένου να αποτρέψει το λαό να έρθει μέσα στην πόλη της Τύνιδας και να επεκταθεί με αυτόν τον τρόπο η επιδημία της χολέρας. Τελικά, και ο ίδιος χτυπήθηκε από την αρρώστια και υπέκυψε. Η προφορική παράδοση που λέει πως ο Γιάννης Στραβελάκης δολοφονήθηκε από δηλητηριασμένο βέλος κρίνεται ανακριβής και ανιστόρητη, βλ. Brown, ό.π., σ. 51, υποσ. 29 και 222. 17. Bosworth, ό.π., σ. 717. 18. Ahmad Ibn Abi Diyaf, ό.π., v. 4, σ. 12-13. 19. Brown,ό.π., σ. 222. 20. Bosworth, ό.π., σ. 718. 21. Ό.π. 22. Ganiage J., LesoriginsduProtectoral francais en Tunisie (1861-1881), Paris 1959, σ. 280. 23. Desfossés Ed., La disgrace de Mustapha Khaznadar, Paris 1875, σ. 16. 24. Ό.π. 25. Πρόκειται για την ημερομηνία κατά την οποία τελείωσε η επανάσταση του Aliben Ghadahum. 26. Ganiag, ό.π., σ. 415-419. 27. Πρέπει να σημειώσουμε πως πρώτος ο Mustapha Khaznadar έλαβε τον τίτλο του Μεγάλου Βεζύρη το 1855, καθώς οι προκάτοχοί του έφεραν τον τίτλο απλώς του πρωθυπουργού. 28. Πρόκειται για το Ahdal-aman. 29. Bosworth, ό.π., σ. 719. 30. Ganiage, J., La révolte de Ali Ben Ghdahem. 1864, Bibliothèque historique, Tunis 1965, σ. 20 κ.ε. 31. Bosworth, ό.π., σ. 719. 32. Το παλάτι του Khaznadar βρισκόταν στη συνοικία Halfaouine κοντά στην Bab Souika. Σήμερα το κτίριο στεγάζει το Εθνικό Θέατρο της Τυνησίας, βλ. McGuinness, J., Footprint Tunisia, Footprint Handbooks Ltd, 2002³, σ. 88. Φυσικά, δεν ήταν η μοναδική του κατοικία, καθώς διέθετε παλάτι και στην Le Kram κοντά στην Καρχηδόνα, βλ. Revault, J., Palais et demeures d' été de la région de Tunis (XVIe-XIXe siècles), Centre National de la Recherche Scientifique, Etudes d’ Antiquites Afriquaines, Paris 1974. 33. Δεν είναι αληθές ιστορικά πως ο Mustapha Khaznadar δηλητηριάστηκε από τη σύζυγό του, επειδή αποκαλύφθηκε πως ήταν κρυπτοχριστιανός. Ο Khaznadar είχε ασπασθεί την ισλαμική θρησκεία χωρίς αυτό βέβαια να τον κάνει να ξεχνά την ελληνική του καταγωγή. 34. Πρόκειται για τον τόπο ταφής (μαυσωλείο) των μπέηδων της Χουσεϊνιτικής δυναστείας, καθώς και των υπουργών τους και των οικογενειών τους. Χρονολογείται το 18ο αιώνα και σήμερα είναι επισκέψιμο μνημείο προστατευόμενο από την Unesco. Βλ. Ben Mami, B., Les tourbas de Tunis, Agence de mise en valeur du patrimoine et de promotion culturelle (AMVPCC), Tunis 2004, σ. 30-61. Επίσης, Tahar Ayachi, « Agir pour Tourbet El Bey », La Presse de Tunisie, 22 septembre 2008, όπως ανακτήθηκε από http://archives.lapresse.tn/index.php?opt=15&categ=14&news=79058 στις 12/11/2010. 35. Βίος, ό.π., σ. 102. 36. Ό.π. 37. Ό.π. 38. Ό.π. 39. Ό.π., σ. 103. 40. Ό.π. 41. Ό.π. 42. Ό.π., σ. 103-104. 43. Gallagher N.E., Medicine and Power in Tunisia, 1780-1900, Cambridge University Press, 2002, σ. 75. 44. Βίος, ό.π., σ. 102. 45. Ό.π. 46. A.N.T. Série H. C. 252, D. 692. Lettre en date du 20 novembre 1868, de Spiridοn Logiotatidis, consul de Grèce à Chio, à son excellence Mustafa, Premier ministre. 47. Kasdaghli, H., “Communautés méditerranéennes de Tunisie. Les Grecs de Tunisie: du Millet-i-rum à l'assimilation française (XVIIe-XXe siècles)”, Débats intellectuels au Moyen-Orient dans l'entre-deux-guerres 95-98, avril 2002, σ. 450

*Αρχαιολόγος, Θεολόγος, Υποψ. ∆ιδάκτωρ Α.Π.Θ

[pestinistoria]

Οι θύμησες που δεσμεύομαι να ξερνάω: Απ’ τη Σφαγή της Χίου μέχρι σήμερα

Της Στέλλας Ασλανίδου*

φωτό: Αντιγόνη Κουράκου

Ήταν πάλι μία απ’ αυτές τις ημέρες που στρώναμε βρεγμένες κουρελούδες κάτω απ’ τις πόρτες, για να μην εισχωρούν τα δακρυγόνα της αστυνομίας μέσα στο σπίτι, και τυλίγαμε τα πρόσωπά μας με βρεγμένες πετσέτες, για να μην κλαίνε τα μάτια μας. Ήμουν παιδί τότε, 8 ετών.

Εκείνη την ημέρα έμαθα πως η γιαγιά της γιαγιάς μου, που την ελέγαν Αθηνά, ήταν μωρό δύο χρονών όταν έγινε η Μεγάλη Σφαγή της Χίου. Ένα κορίτσι, η δωδεκάχρονη τότε Μαρία, τράβηξε την Αθηνά απ’ τα ματωμένα ρούχα της αποκεφαλισμένης μάνας της και την πήρε αγκαλιά.

Έτσι αγκαλιασμένες τις μάζεψαν οι Τούρκοι και τις στοίβαξαν στα καράβια, μαζί με πολλά γυναικόπαιδα απ’ το νησί, κι αγκαλιασμένες έμειναν σ’ όλη την υπόλοιπη ζωή τους, κι αυτές, κι οι κόρες τους, κι οι εγγονές τους. Δυό βδομάδες μετά τη Μεγάλη Σφαγή,  έφτασαν στο Λίβανο και μεταφέρθηκαν σ’ ένα υπαίθριο «στρατιωτικόν πεδίον αιχμαλώτων».

Μερικές μέρες αργότερα,  τις αγόρασε ένας δουλέμπορος και, με συνοδεία στρατιωτών, τις έκλεισε σ’ ένα μεγάλο κτίριο όπου έμεναν προσωρινά τα «Ανήλικα Κοριτζόπουλα προς Πώλησιν». Εκεί, τις εντόπισε, τις παζάρεψε, και τελικά τις αγόρασε μία επιτροπή μέριμνας που ταξίδεψε από την πόλη της Τραπεζούντας στον Λίβανο, με ειδικό σκοπό να λευτερώσει απ’ το σκλαβοπάζαρο και τους μουσουλμάνους, κάποια παιδιά που προέρχονταν απ’ το μαρτυρικό νησί.

Περίπου 300 παιδιά της Χίου αγοράστηκαν τότε και, στη συνέχεια, μεταφέρθηκαν με καραβάνια στην Τραπεζούντα, όπου υιοθετήθηκαν από διάφορες οικογένειες της περιοχής και πολιτογραφήθηκαν Πόντιοι… Δυό απ’ αυτά τα παιδιά ήταν η Μαρία, και η μικρή Αθηνά, η γιαγιά της δικής μου γιαγιάς, που έμεινε σχεδόν άλαλη σ’ όλη την υπόλοιπη ζωή της.

Από εκείνη την ημέρα που άκουσα όλ’ αυτά, η ιστορία της Αθηνάς έγινε ο δικός μου προσωπικός μύθος και παράμυθος. Ήμουν εγώ, η εγγόνα της, που θα μπορούσε να μεγαλώνει σαν σκλάβα, οπουδήποτε…

Όταν ήμουν ξύπνια και διάβαζα για το σχολείο, στη «γεωγραφία», φανταζόμουν τις εικόνες του τόπου όπου θα μπορούσα να ζω. Όταν διάβαζα «ιστορία», αναπαρίστανα στη σκέψη μου τα ιστορικά γεγονότα όπου θα μπορούσα να παρευρίσκομαι. Όταν διάβαζα «θρησκευτικά», λογάριαζα αν θα μπορούσα να φοράω φερετζέ.

Κι όταν διάβαζα λογοτεχνικά βιβλία, ταυτιζόμουν με τον ήρωα γιατί ήμουν σίγουρη πως θα μπορούσα να βρίσκομαι στη θέση του. Όλος ο κόσμος γινόταν δικός μου, γιατί θα μπορούσε πράγματι να είναι ο δικός μου Κόσμος αν, εκείνη η γιαγιά Αθηνά, πουλιόταν δούλα σ’ οποιονδήποτε αφέντη και σ’ οποιονδήποτε τόπο. Όλη η ιστορία των Βαλκανίων, της Μέσης Ανατολής, της Ευρώπης και της Ασίας, ήταν και δική μου Ιστορία. Κι εγώ, ήμουν Ελεύθερη … να φαντάζομαι και να ζυγιάζω τις περιστάσεις…

φωτο: Αντιγόνη Κουράκου

Όμως, όταν κοιμόμουν τις νύχτες,  ονειρευόμουν κι έβλεπα εφιάλτες, την Αθηνά που στεκόταν άλαλη, ματωμένη κι αλυσοδεμένη, εμένα που είχα στο μέτωπό μου μια βαθιά ουλή, το τυπωμένο σημάδι του οικόσημου ενός αφέντη, που μέσα στον ύπνο μου μπερδευόταν με τα σήματα  των εμπορευμάτων που πωλούνται στην αγορά. Κι ένιωθα δούλα… υποταγμένη στη βούληση άλλων και σε καταστάσεις που μου  επιβάλλονταν με τη βία…

Ντρεπόμουν τον εαυτό μου γι’ αυτούς τους εφιάλτες μου, κι ένιωθα τύψεις που ήμουν ελεύθερη να περιπλανιέμαι, και νόμιζα πως αυτή τη σκλαβιά -που λευτερώνεται από τύχη ή από την μοίρα, δεν πρέπει να τη μάθει κανείς, πρέπει να μείνει μυστική, για να μην φανερωθεί το κρυφό σημάδι που είχα αποκτήσει στο μέτωπό μου, κι η πραγματική ουλή που είχε σημαδέψει την ψυχή μου. 

Ευτυχώς, την πρώτη εκείνη ημέρα της αποκάλυψης, η γιαγιά μου κι ο παππούς μου -που κατακεραυνώθηκαν απ’ τις ερωτήσεις μου-,  με διαβεβαίωσαν πως «Τώρα πια δεν πουλάνε ανθρώπους σαν σκλάβους, Απαγορεύεται!  Ούτε υπάρχουν σημαδεμένοι δούλοι. Βλέπεις κανέναν να έχει σταμπαρισμένα σχέδια επάνω του;».

Και με έπεισαν, και με καθησύχασαν, γιατί τότε, μόλις 20-25 χρόνια μετά τις θηριωδίες των ναζί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, τα τατουάζ που σημαδεύουν για πάντα την σάρκα δεν ήταν της μόδας όπως είναι τώρα, και γιατί δεν μπορούσα να δω τα καλά κρυμμένα νούμερα που ήταν σταμπαρισμένα στα χέρια των ελάχιστων επιζώντων εβραίων της πόλης μου.

Κι αν καμιά φορά έβλεπα σταυρό χαραγμένο στα μέτωπα ηλικιωμένων γυναικών –όπως γινόταν παλιά σε μερικά χωριά της Μακεδονίας, νόμιζα πως αυτές οι γυναίκες γεννήθηκαν σκλάβες, που αργότερα, με την απαγόρευση, απελευθερώθηκαν. Και τις κοίταζα κοκαλωμένη, χωρίς να τολμήσω να μιλήσω ή να ρωτήσω για αυτούς τους σταυρούς, για να μην φανερωθούν και τα δικά μου κρυφά σημάδια.

Το βιβλίο «Η καλύβα του μπαρμπα-Θωμά» που μου αγόρασε ο μπαμπάς εκείνο τον καιρό, για να με «διαφωτίσει» στο θέμα της δουλείας και της ελευθερίας, το διάβασα πολλές φορές απανωτά. Όμως έδωσα ολόκληρες μάχες με τον εαυτό μου για να πειστώ πως οι ήρωές του δεν είναι τίποτ’ άλλο παρά άνθρωποι από πολύ παλιές ιστορίες που θα μπορούσαν να ήταν και δικές μου, μόνον αν γινόμουν η προ-προ-γιαγιά μου. Κι ευτυχώς, αυτό δεν μπορούσε να γίνει στον ξύπνιο μου, κι εγώ έμεινα ελεύθερη να φαντάζομαι τα δεινά των παλιών χρόνων, κι έναν υπέροχο κόσμο για το παρόν…

φωτό: Αντιγόνη Κουράκου

Την ημέρα που σκότωσαν τον Μάρτιν Λούθερ Κίνγκ, τον Απρίλη του ’68, δεν έπεφταν πια τοξικά δακρυγόνα στη γειτονιά μου -είχαμε δικτατορία. Ωστόσο εγώ κι ο μπαμπάς μου κλάψαμε και πάλι μαζί, αγκαλιασμένοι σφιχτά, γιατί εκείνη την ημέρα μου έμαθε πως υπάρχουν ακόμη άνθρωποι που ζούνε σαν δούλοι και σκλάβοι, και γιατί εκείνη την ημέρα του έμαθα πως στον ύπνο μου γινόμουν κι εγώ σκλάβα, σαν την προ-προ-γιαγιά μου την Αθηνά.

Όταν υπογράφηκε το Μεσοπρόθεσμο Πλαίσιο για την αξιοποίηση της περιουσίας του Ελληνικού Δημοσίου, τον Οκτώβρη του ’12, έκλαψα όπως και τότε –χωρίς τον μπαμπά μου που ευτυχώς πέθανε νωρίτερα, γιατί ένιωσα ξανά στο πετσί μου πως, όπως και τώρα, όπως και τότε, όπως και πάντοτε, οι αφέντες κι οι εξουσίες πουλάνε τους υπηκόους τους σαν πραμάτεια μαγαζιού, με σκοπό να γεμίσουν τα ταμεία τους, να ξεπληρώσουν τα χρέη τους απ’ το κόστος των επιδρομών τους, να χρηματοδοτήσουν νέες επιδρομές, για νέες λεηλασίες γης,  φυσικών αγαθών κι ανθρώπινων ψυχών.

Από εκείνη την ημέρα του Μεσοπρόθεσμου, αηδιασμένη απ’ αυτά που συμβαίνουν γύρω μας και μέσα μας, και για να μην ξαναπάθω εγκεφαλικό,  αποφάσισα να γράψω για όλα αυτά που σημάδεψαν τη ζωή μου, να βγάλω από μέσα μου όλα αυτά που έφραξαν το λαιμό μου, να προσπαθήσω να διακρίνω τα αληθινά πρόσωπα του ολοκληρωτισμού που κρύβονται πίσω από ποικίλα, σκληρά, βίαια  ή, κάποιες φορές, παράδοξα, παρδαλά, ανόητα, αστεία ή χαζά προσωπεία και μάσκες.  

Γιατί οι ολοκληρωτισμοί που μπορούν να κυριεύσουν το σώμα μας, το μυαλό μας, τις αισθήσεις μας και τις θύμησές μας, πληγιάζουν, ματώνουν, κι αφήνουν βαθιές ουλές και στη νόηση και στην κατανόηση…, και γιατί, τα διάφορα θεραπευτικά πρωτόκολλα απαιτούν να πετάξουμε τις στολές που φοράει η ψυχή μας, να λευτερωθούμε απ’ τις χειροπέδες που σφίγγουν τη σκέψη μας και να ξεράσουμε τους κόμπους που πνίγουν τον λαιμό μας, βγάζοντας τις λαιμαριές μας.

  * Η Στέλλα Ασλανίδου είναι Ιστορικός Τέχνης και το άρθρο της είναι αναδημοσιευμένο από το TVXS - Χωρίς Σύνορα, 29 Μαρτίου 2015

[pestinistoria]

Πες την ιστορία των προγόνων σου

Πώς μαρτύρησαν, πουλήθηκαν ως δούλοι ή σώθηκαν οι πρόγονοί σου στη Σφαγή της Χίου του 1822

Η μνήμη

δεν είναι μόνο ιδέα, ένα αντικείμενο. Είναι μία σχέση μεταξύ αυτών που έφυγαν και αυτών που ζουν, μεταξύ αυτών που μαρτύρησαν και αυτών που “μαρτυρούν”. Κάθε ξεχασμένη μνήμη, κάθε χαμένη ιστορία, τραγούδι πρέπει να διασωθεί. 

Πες

την ιστορία των προγόνων σου, γίνε μάρτυρας, πάρε μέρος στο νέο project του Θεάτρου του Θερμαϊκού που αποτελεί συνέχεια της παράστασης “Βγερού γλυκά φανού”. Βοήθησε να συλλεγούν οι προφορικές αφηγήσεις των προγόνων σου για τη Σφαγή της Χίου στις αρχές του 19ου αιώνα και της δουλειάς που την ακολούθησε, οι οποίες έφτασαν σ’ εσένα από στόμα σε στόμα και δεν έχουν καταγραφεί ποτέ ή γράφτηκαν στο χαρτί και έμειναν αδημοσίευτες. Ας αφηγηθούμε την ιστορία των προγόνων μας για να πολεμήσουμε τη λήθη που χαρακτηρίζει τον σύγχρονο κόσμο και τους καιρούς μας.

Στείλτε μας (Submit)

τις ιστορίες των προγόνων σας, πατώντας πάνω στο SUBMIT, και εκτός του ότι θα τις δείτε δημοσιευμένες σε αυτό το σάιτ, το Θέατρο του Θερμαϊκού θα τις αξιοποιήσει δημιουργώντας μία παράλληλη, με την παράσταση “Βγερου γλυκά φανού”, έκθεση-διάλεξη-συζήτητη τον Οκτώβριο του 2015.

Όπως “ακούσαμε”, διαβάσαμε την ιστορία της Βγερούς, και την είδαμε να “ξαναζεί” μπροστά στα μάτια σας με την παράσταση “Βγερού γλυκά φανού”, δώστε κι εσείς “φωνή-ζωή” στους δικούς σας προγόνους, λέγοντάς μας πως μαρτύρησαν ή πουλήθηκαν ως δούλοι ή σώθηκαν στη Σφαγή της Χίου του 1822.

Το κείμενο πρέπει να είναι ενυπόγραφο (μπορεί να συνοδεύεται και από φωτογραφίες) και θα δημοσιεύεται ύστερα από έλεγχο της ταυτότητας του αποστολέα. Για οποιαδήποτε απορρία:

Θέατρο του Θερμαϊκού, [email protected], facebook

φωτoγραφίες: Αντιγόνη Κουράκου