EEN BOEK OM ER DE TUSSENTIJD VOOR TE NEMEN
“Schrijven is een verhouding zoeken tot de tijd, want schrijven is luisteren naar de cadans van de zinnen en de dynamiek tussen alinea’s en hoofdstukken, die soms moet worden versneld en dan weer eindeloos vertraagd, om zo het eigenzinnige en zelden regelmatig kloppende ritme van het leven op de staart te trappen.”
Een boek dat over tijd gaat. Met verhalen waardoor ik even uit de tijd ben. In dat ogenblik van lezen, in de eeuwigheid binnenga. “Ogenblik & Eeuwigheid” van Joke J. Hermsen is een boek met 12 essays dat niet enkel de tijd als onderwerp heeft. Natuurlijk is die tijd een belangrijk onderdeel van het leven en in dit boek. Het niet te vatten begrip tijd. De mens probeert het vast te leggen in kloktijd en jaartallen, seizoenen, gisteren, vandaag en morgen. Maar dat is onbegonnen werk.
De kunstenaar beweegt zich in de niet-tijd wanneer hij bezig is met een kunstwerk. In de tijd tussen nu en straks legt hij in een moment de eeuwigheid vast. Want eeuwigheid gaat voor het moment. Wanneer ik dan kijk naar het kunstwerk heb ik tijd nodig dat moment te zien. Zodoende leeft de kunstenaar, de schrijver, de mens op dat moment in een tussentijd. De tussentijd, het eeuwigdurend ogenblik. Het stilstaande altijd-en-eeuwig, met het blote oog niet waarneembaar. De tijd tussen aanvang en uitkomst. De tijd van zien tot begrijpen. Om te scheppen en om het werk al ziend, lezend, horend – of met welk ander zintuig ook – te herscheppen in mezelf, er mijn eigen realiteit aan toevoegend. Want daar is die tussentijd, in mezelf. Buiten tikt de klok door, almaar door en daardoor voel ik me opgejaagd. Want de tijd gaat door, maar ik ben zelf die tijd. Dat leert mij dit boek.
Dit boek vol essays is een uitgave vol belerende verhalen. Eerder geschreven voor media, maar nooit te boek gesteld. Nu was daar de tijd rijp voor, het te boek te stellen, ook al omdat er een lans gebroken moet worden meer tijd te zetten in en voor de kunst. Schrijver Joke Hermsen spit daarom dit fenomeen aan de hand van denkers en doeners diepzinnig uit. Het “Ogenblik & Eeuwigheid” gaat ook over kunst. De kunst van het schilderen, de kunst van het schrijven, de kunst van de stilte, de ontroering. De kunst om de stilte te verbeelden.
In het eerste essay beschouwt Hermsen meteen (de) tijd. Het is een goede binnenkomer en precies volgens mijn verwachting. Hermsen leidt mij binnen in het doolhof van het begrip tijd. Zonder klok zou ik daar niet uit komen, denk ik, uit dat labyrint. Maar de klok legt de tijd niet vast, geeft het enkel weer in wijzers die langs vakken kruipen. De kloktijd bepaalt hoeveel tijd er voorbij is en hoeveel er nog komt. In mijn eigen tijd ervaar ik de indrukken en ervaringen opgedaan in mijn leven. Kijk ik niet voortdurend op de klok, de klok die dwingend tikt: ‘dit moet, dat moet, dit moet dat moet, doorgaan, niet stilstaan’, maar neem ik rust dan komt mijn eigen tijd bij me binnen. Overzie ik het en neem de tijd kunst te zien, staat de tijd stil terwijl ik een schilderij bekijk of muziek beluister, een gedicht lees. Ik houd bij wijze van spreken de pas in, vertraag en ontsnap aan de waan van mijn dag. Tegelijk wordt mijn voorstellingsvermogen aangevuurd om het werk te begrijpen. De rede namelijk kan het beeld niet onmiddellijk op begrip brengen, waardoor ik dit met de ‘oneindigheid’ van mijn verbeeldingskracht moet overbruggen; lees ik ergens in het boek.
Zo komt ook het kunstwerk tot stand, in het moment van rust nemen, de tijd stilzetten. Vervolgens vraagt dat kunstwerk van mij iets langer stil te staan en ruimte te maken voor verwondering. Het vraagt aandacht, onverdeeld. Want kunst heeft meer tijd voor mij dan de uren van de klok die heeft. Kunst vraagt mij te leren kijken. Te leren in het moment te zijn. Dat stilzetten van de tijd valt te leren. Hermsen verdedigt het kunstonderwijs, de aandacht voor kunst. Verstand hebben van kunst houdt de samenleving menselijk, stelt ze. Wanneer je weet waar je naar kijkt, het begrijpt, onderken je er de noodzaak van.
In haar essays beschrijft Hermsen aan de hand van voorbeelden – ze haalt kunstenaars als Sean Scully, Mark Rothko en Paula Modersohn-Becker aan, citeert schrijvers als Virgina Woolf en Thomas Mann, denkt mee met Hannah Arendt – waarom we de kunst meer dan nodig hebben om te ontdekken wie we zijn, hoe we denken en waarop we mogen hopen. Aan de hand van filosofen en critici probeert Hermsen tot een eigen visie te komen, althans haar visie op het werk te grondvesten, te funderen. Ze vraagt zich daarbij af hoe kunstenaars zich verhouden tot de tijd. “Iets nieuws maken betekent maar al te vaak ook durven wachten. De tijd eindeloos oprekken en de uren laten vertragen. De minuten tot stilstand dwingen, dagdromen, ijsberen of de lege ruimte in staren.” Het vergt concentratie om dat ene moment van inspiratie vast te houden. Te bevriezen op doek, papier of in de derde dimensie. De tijd versmelt met het kunstwerk, het staat erin stil. Zo moet ik voor het werk stilstaan om de tijd die de kunstenaar erin heeft gelegd in me op te nemen, te doorvoelen. Neem ik de tijd, kom ik tot rust en stap ik uit de kloktijd, dan kan ik scheppen en herscheppen, creëren en recreëren. In het boek lees ik dat ergens zo: “Pas als de klok zwijgt, komt de ware tijd tot leven.”
Soms raak ik tussen de pagina’s in het boek de tijd even kwijt. Word mijn aandacht getrokken door andere gedachten die zijn opgeschreven. Over het maken van kunst, het denken over, het kijken naar, het lezen en luisteren. Alles hangt met alles samen. Het doen in de tijd. Hermsen bladert door boeken om vat te krijgen op de tijd, het zijn. Ze maakt een uittreksel en ik zou willen dat ik dat boek had gelezen. Hermsen weet de teksten goed te beschouwen en juist op de lezer over te brengen. Maar het omschrijven is soms wel wat al te diepgaand, wanneer het bijvoorbeeld gaat over Mann en Nietzsche. De hoofdpersonen verwikkeld in een filosofische strijd. Alsof de schrijver ervan zijn denkwijzen moet en wil verantwoorden, gedachten die heen en weer gaan van diverse zijden bekeken. Dit is het maar het kan ook het andere zijn. Een tweestrijd in zichzelf die via tweede en derde persoon is uitgeschreven.
Schrijven drijft de spot met de logica van de klok. Want verleden en heden, zelfs de toekomst, kan erin samen komen. Een verhaal vertellen is luisteren naar de tijd achter het tikken van de klok. Dat betekent de aandacht richten op het zijn in de tijd, afstemmen op de stroom van herinneringen die het verhaal persoonlijk maken. De tijd is vluchtig, het snelt voort en ik krijg er geen grip op. Maar de tijd wordt vastgezet in het verhaal, het schilderij, de compositie. Het bevroren moment, en daar kan ik een vinger achter krijgen wanneer ik er de tijd voor neem. Het lezen van een roman brengt mij in die door Hermsen genoemde tussentijd. Van de wereld af. Ik zit lijfelijk op de bank, maar in gedachten ben ik bij de tijd in het boek. Ik zweef boven mijzelf. Mijn partner kan iets tegen me zeggen, in eerste instantie hoor ik het niet. Ik ben er niet. Denk in een andere wereld, leef in de tussentijd. Op dat moment.
Ogenblik & Eeuwigheid, meer tijd voor de kunst. Joke J. Hermsen. Uitgeverij De Arbeiderspers, 2020.
