Nog herinner ik me de clubavonden met de verzamelde weekbladen als Libelle, Margriet, Panorama en Nieuwe Revu in stapels. Was er op een moment geen actueel onderwerp geprogrammeerd om het over te hebben, een boom op te zetten en te bediscussiëren dan konden we creatief knippen en plakken. Onze gedachten laten gaan over thema’s als oorlog, vrede of de toestand in de wereld. Liefde en armoede, zon en regen. Plaatjes uit de bladen knippen, rangschikken op een leeg vel en een evenwichtige compositie samen stellen. Zo ontstond kleurig knutselwerk waarin wij onze ziel en zaligheid in beelden uitspraken. Deze werd voor een periode aan de muur gehangen om later in de papierbak te verdwijnen. Roemloos ten onder gaand in de tijd, want het betrof slechts handvaardigheid en had niets om het lijf dat maar enigszins belangrijk kon zijn. Destijds wist ik (nog) niet dat het maken van een collage een kunstvorm is. Ontstaan tijdens de Dada-beweging in het in de eerste wereldoorlog voor kunstenaars veilige Zwitserland. Men linkte de oorzaak van de oorlog aan de bekrompen bourgeoisie, academisme en conservatisme. Daarop moest een reactie komen, een nieuw begin – een schone lei. Alle materialen waren bruikbaar, het leven van alle dag werd verheven tot kunst. Kunstenaars gebruikten niet alleen penseel en doek, maar ook scharen, papier en lijm.
Het ontstaan van deze onorthodoxe kunstvorm in de eerste helft van de twintigste eeuw wordt door museumdirecteur Paulo Martina uit de doeken gedaan in zijn voorwoord op het boek “Coollage”. Een inspirerend kunstboek voor jong en oud, maar waar vooral kinderen op een interactieve manier wegwijs worden gemaakt in de wereld van de kunst met name waarmee ze zelf kunnen werken. In de bijzondere uitgave is een keur aan artiesten uit 29 landen verzameld, kunstenaars die zich bezig houden met de collagetechniek. Uit het enorme aanbod gekozen door de kunstpedagogen Bart Heesen en Rob Benders. Zij zijn creatief op het gebied van boekdruk en collage. Zetten deze technieken in als communicatiemiddel op scholen en bedrijven. In kunsteducatie en tijdens teambuilding. Collage is daarbij een goede inzet om samen te werken waarbij iedereen invloed heeft op proces en resultaat. Ik herinner me nog dat we na de knip- en plaksessie het er over hadden: waarom en hoezo is het beeld aldus samengesteld, wat is de bedoeling ervan, wat wil je daarmee zeggen.
Coollage is vooral een kijkboek. De collages die erin zijn afgedrukt geven veel kijkplezier. De meeste zijn zoekplaten, er valt voldoende te beleven en je kunt er veel bomen tot een bos over opzetten. De samenstellers laten de lezer die vooral kijkt beter zien. Want op de bladzijde naast ieder werk staan 12 ronde fragmenten uit die afgebeelde collage. Deze details dienen terug geplaatst te worden in het betreffende werk. Kun je deze terug vinden is de vraag. In de platen is soms wel een overdaad aan gegevens vast gelegd. Maar in het geval van deze kunstenaars hebben die allemaal een betekenis, een diepere grond, een dubbele bodem. Wat deze is daar kan over gesproken worden, beredeneerd en geargumenteerd. Zoals dat in principe kan over alle soorten van kunstvormen. Maar de collage gebruikt vooral beelden uit het dagelijks leven, voorstellingen die we om ons heen zien gebeuren en waar we deel van zijn. Het vergt verbeeldingskracht om de maatschappelijke thema’s te doorzien. Achterin het boek staan de afbeeldingen in thumbnail vorm nog eens afgedrukt, met maker en titel en het adres van de website van de betreffende kunstenaar zodat deepdown te zoeken is naar achtergronden en inspiraties.
Collage is kunst zonder drempel, hoewel de manier waarop de techniek gebruikt wordt de werkelijkheid lijkt te versimpelen, te abstraheren. Het abstracte kijken tot realiteit maakt, zodat deze beeldtaal niet altijd goed leesbaar is. Het geeft een manier van anders zien, van doorzien en beschouwen. In beelden is het een cryptische omschrijving van de wereld waarin we leven. Geen understatement derhalve, want het zijn geen afgezwakte uitdrukkingen die de kunstenaars zichtbaar maken. Het schreeuwt zich vaak uit het beeld met een ironisch oververhitte ondertoon. Is het verhaal van de kunstenaar niet altijd even goed te volgen, de bedoeling van degene zonder jarenlange kunstopleiding kan soms ook nauwelijks te duiden zijn. De mix van gangbare beelden leidt tot een mengelmoes van gedachten en ideeën, die voor een ieder een eigen beleving inhoudt. De kunstenaar weet echter dit op een artistiek verantwoorde manier samen te stellen, zijn vorming heeft hem of haar inzicht gegeven in perspectief en compositie. De collage wordt in dat geval niet een moodboard van bijeen geveegde plaatjes, maar geeft een evenwichtig werkstuk als resultaat.
In de collage verbeelden de gebruikte elementen de werkelijkheid, de uit de geïllustreerde pers geknipte onderdelen zijn bestaande gegevens. Deze worden echter gebruikt als metafoor voor de realiteit en geven een abstracte beleving weer. Deze beleving is in beeldvorm in te leven, maar voor wat betreft de uitdrukking niet telkens te duiden. Het is de beeldtaal van de maker die niet altijd even goed te lezen is voor de kijker. Bij de abstracte gedachte wordt realistisch beeldmateriaal gezocht. Veelal zijn het verbeelde bedoelingen die een cryptische omschrijving geven, maar ook wel is het beeld wat de taal bedoeld – precies dat.
Om een collage te maken hoef je niet academisch geschoold te zijn. Iedereen kan een schaar en lijm pakken om plaatjes uit tijdschriften te halen en er een kleurige compositie mee te maken. Collage is de gangbare techniek geworden om kunst een hedendaags uiterlijk te geven, merkt Martina nog op in zijn voorwoord. “Immers, door hedendaagse media uitingen als bronmateriaal te gebruiken, maak je het kunstwerk actueel. Pop Art was een beweging die op deze manier beelden van de moderne industriële wereld in de kunstwereld bracht om de kloof te dichten die was ontstaan tussen hoge en lage kunsten. Daarnaast is het maken van een collage heel toegankelijk. Iedereen kan het!”
COOLLAGE, een inspirerend kunstboek door Tintenkillers Bart Heesen en Rob Benders samengesteld uit het werk van 45 collage kunstenaars in 29 landen. Uitgeverij Komma, 2022.
‘Coollage’ is een doe- en zoekboek voor alle leeftijden met collages van 45 internationale kunstenaars. Uit elk werk zijn 12 fragmenten geha
