1973 tarihli Nicholas Ray filmi We Can’t Go Home Again, geçen yıl büyük uğraşılar sonucu bulup izlediğim benim için her açıdan unutulmaz bir film. Gerçek anlamda bir sinemateği olmayan Istanbul’da özellikle son yıllarda bilindiği gibi her ay bir sinematek gibi film gösterimleri düzenleyen -bir kısmı müze olan- bir sürü kuruluş ve mekan var. Bunlardan biri de Pera Müzesi, Pera Film adıyla kemikleştirdikleri etkinliklerinin bu ayki ayağını müzedeki sergilerine uygun olarak Sokak Bizden Sorulur! Hayat, Sanat, Müzik bölümü oluşturuyor.
Bu etkinlikte başta unutulmaz olarak da nitelendirdiğim benim için etkinliğin sokak temasını gölgede bırakan We Can’t Go Home Again ve Ray’in dul eşi Susan Ray imzalı 2011 yapımı belgesel Don’ Expect Too Much gösteriliyor. İki yıl önce restore edilmiş We Can’t Go Home Again’in kaçırılmaması gerektiğini düşünüyorum, zaten Ray’i sevenlerin bir yerlede bulup filmi izlediğinden de eminim ama tekrar izlemek hatta bu iki filmi birlikte izlemek için de etkinliğin iyi bir fırsat olduğuna inanıyorum.
Zamanın birinde Trocadero’daki dört kafeden birinde, bir filmkurdu dünyanın en büyük yönetmeninin X veya Y olduğunu ileri sürdü, ama dünyanın en güzel filmini belki de Nicholas Ray yaptı. Bir akşam Bitter Victory, diğer bir akşam Bigger Than Life. Nicholas Ray her zaman diğer yönetmenlerden farklıydı. Sanki onunla ve sinema arasında bizim de korumamız gereken özel bir bağ vardı. Zaten biliyoruz ki Ray’in kariyeri hiç kolay olmadı, yani o özel bağ olmasa kırılmış olurdu. Orson Welles’den daha çok, en büyük kaybeden Ray’di. Ama belki de bazen kaybetmek kazanmak anlamına geliyordu. Kolay romantizm mi? Evet, ama biliyoruz ki, Ray daha önce Cahiers röportajında bunu söylemişti - onun için, sinema henüz başlangıcındaydı, biz sadece onun bize süpriz yapacak olan ışıltısını görüyorduk. Bir Hollywood film yapımcısından unutmamamız gereken tuhaf sözler. 1973’te Cannes’da, 1980’de ise Ray’in ölümüyle yeniden keşfedilen film, İngilizce ve gizlice bir hafta Action- Republique tiyatrosunun programındaydı, ve We Can’t Go Home Again bizim haklı olduğumuzu gösterdi. Ray’i ‘özel’ görmek de haklıydık, her ne kadar artık film çekmese de, ölümünden sonra ise Ray sinemanın bir döngüsünü kapattı. İki gözde konusunu - gençlik ve sinema - benzersiz bir yolla, onları en son maceralarında takip eden tek yönetmendi. 1970’lerin başında sürgününde, geri çekilmesinde, Ray kendi neslinin genç insanlarının ve sinemanın in vivo ne olduğuna tanıklık eden tek yönetmendi. Ve daha iyi yapacak bir şeyi olmadığı için de değil, hayatının sonlarında, yeni şeyler ‘denemeye’ çalışacaktı, çünkü Ray sadece çağdaş olabilen yönetmenlerdendi. Bu nedenle de Godard onu çok seviyordu. Bu nedenle hayal gücümüzde, ne Ray ne de sineması yaşlanıyordu. 1973 tarihli We Can’t Go Home Again de basitçe Ray’in bir başka filmiydi. 68 sonrası gençliği, cömert ve konuşkan, uyuşturucu almış ve faydacı, öfkeli ve duygusal konu alan başka bir ‘gençlik’ filmiydi. Ray’in büyük temasını, bu kez, film yapımcısını: bir isim, soluk bir zafer, geçmişte Rebel Without A Cause’u yapmış bir film öğretmeni olarak sunan başka bir ‘eğitim’ filmiydi. Oedipus kompleksine hile yapan, iliği kesemeyeceğimiz şekilde düğümleyen, ölümü taklit eden, başka bir ‘baba olmayan baba’ filmiydi. Gordian yönetmen Ray: filmin sonunda, bir ahırda terörize olmuş öğrencilerinin önünde gece kendi asar. Asılı duran adamın dış sesi genç öğrencilerine fısıldar ”Kendinize iyi bakın”. They Live By Night’ı nasıl aklımıza gelmez? Bir evin yokluğunda, paldır küldür telaşlı, dönüşün imkansız olduğu başka bir film. Bu filmi benzersiz yapansa: yönetmenim filmin özünü dağıtması ve tekrar biraraya getirmesi. Ekran titreşen, bir arada duran ve bulanıklaşan küçük görüntülerden oluşur. Çığlıklar ve itiraflar karanlık arka planda yüzer ama bu karanlık arka plan bazen çocukların çizdiği bir çatıyla bir evin gölgesi olur. Karakterler için bir ev değildir artık, ama ”bir evleri kalmamış görüntülerin evi”dir: sinema. Bir daha eve dönemeyiz… 1977’de, ilk Cahiers haftası New York’da Bleecker sinemasındaydı. Ray’den öğrendim ki - bir blok uzaklıkta öğretmenlik yapıyordu - Numero deux (2) deki gösterimi henüz terk etmişti. Hemen arkasından koştum. Tanıştık. Godard’ın filmlerini sevmiyordu; çok sert, entelektüel, kendi kendine zarar veren. İçimden güldüm. Godard’dan önce bu tip bir film yaptığını kabul etti, ama makara başka bir kurgulama aşamasında bir yerde kaybolmuş. 1980’de, dul eşi Susan Ray, Paris’e bu filmle geldi. Filmi bitirmek istiyordu, yeniden kurgulamak, Ray’in isteklerine uygun olarak bir şeyler eklemek istiyordu, sanki Ray filmden memnun kalmamış gibi. Susan Ray haklı mıydı? Emin değilim. Ama belli olan bir şey var ki dünyada hiç bir sinematek yok ki We Can’t Go Home Again’in bir blockhaus kopyasına sahip olmadığı düşüncesiyle huzurla uyuyabilsin.
theartofmadeline
areudirty
origamiaround
gummygunk
