het geluid van:

Coöp. Zuivelfabriek "De Venen" is een kunstproject van Edwin Stolk. Tijdens zijn verblijf bij KiK in deze fabriek te Kolderveen, wil hij samen met u het geluid van vroeger terugbrengen in het industriële erfgoed van vandaag.

[zuivelfabriekdevenen]

De mooiste tijd bij 'De Venen'

(Ron midden, in voormalige centrifugeruimte.)

Dan is hier alweer mijn laatste verslag van de mooie reeks gesprekken die ik mocht voeren tijdens mijn verblijf bij KiK (Kunst in Kolderveen) in de voormalige Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’. Ik wil iedereen bedanken die langs is gekomen en heeft meegeholpen dit project tot een succes te maken!

Het woord coöperatie fascineert mij en ik heb het gevoel dat de betekenis van dit woord vandaag steeds belangrijker wordt of weer opnieuw zou moeten worden. Op internet staat het zo omschreven:

De coöperatie is een vorm van zelforganisatie van producenten of verbruikers, gericht op het vergroten van economische macht en het behalen van schaalvoordeel. 

Coöperaties hebben een belangrijke rol gespeeld in de economische emancipatie van grote groepen van de bevolking, vooral rond de eeuwwisseling van de 19de naar de 20e eeuw. Via de coöperatie konden producenten (vooral boeren) en consumenten zich verenigen en zo gezamenlijk doelen bereiken die voor elk individu onbereikbaar zouden zijn geweest, vooral op het gebied van investeringen. Wereldwijd zijn vele coöperaties actief.

Op een avond werd ik gebeld door Ron Oosterveen, mijn brief aan ex-werknemers had hem iets later bereikt dan de bedoeling was en hij vroeg mij of het nog steeds mogelijk was om langs te komen en van gedachten te wisselen over de fabriek. Een aanbod wat ik natuurlijk niet afsloeg en we maakten een afspraak op 8 december aan het begin van de avond.

Het werd een gesprek over arbeidskansen, Ron was opgeleid voor de bouw maar in de tachtiger jaren stond die er net zo beroerd voor als vandaag. De fabriek leek hem wel wat en na een paar keer informeren werd hij in 1982 aangenomen. Hij was overigens niet de enige die vanuit de bouw werk vond in de zuivelfabriek, er waren er meer. Hij startte bij de inpakafdeling en werkte daarna onder chef kaasmaker Frans Stoker. Ron kon net niet zijn 12,5 jarig jubileum bij de fabriek volmaken maar spreekt vandaag nog over ‘zijn mooiste tijd’ bij de fabriek.

Al vanaf 1988 ging het rumoer door de wandelgangen dat er niet meer werd geïnvesteerd en dat het wel is snel gedaan kon zijn met de productie in Kolderveen. In 1995 was het dan zover, de sluiting was een feit, er werd nog wel 24 uur gestaakt. Een meerderheid van het personeel deed hieraan mee, iedereen verzamelde bij het restaurant/café Oranjewoud te Heerenveen schrijf ik op. De sfeer tussen de stakers en niet-stakers had hier later wel onder te lijden op de werkvloer, gelukkig kreeg iedereen ander werk of een goede regeling.

Daar waar in 1894 vijf boeren het initiatief hadden genomen om de coöperatie in het leven te roepen en daarmee kansen te creëren die het individu zelf niet kon realiseren, krijgt het nu bijeffecten die voor het individu oncontroleerbaar zijn. Daar waar de kansen voor de eenling leidend waren in het collectief, werd steeds meer het collectief centraal gesteld over de eenling. Denk ik misschien te eenvoudig hardop. Want als het aan Ron had gelegen dan was de fabriek nooit dichtgegaan, er werd immers nog steeds winst gemaakt. Zoals ook ex-werknemer Albert Manden aangaf in een eerder gesprek. De individuele belangen moesten -naar het lijkt - plaatsmaken voor wat vandaag Friesland Campina moest worden. Een wereldspeler in een globale markt, op het podium naast Unilever, DSM en Akzo Nobel.

Waar groei eerst werd vertaald in de uitbreiding van de architectuur, het groter worden van het gebouw en de productie binnen haar muren. Zorgde het voor een groeiend aantal kansen voor mensen om een boterham te verdienen. Door de tijd heen stuurde een groeimarkt aan op het verzamelen van een efficiënte groep gespecialiseerde fabrieken onder één merk. Deze tendens heeft er in mijn ogen voor gezorgd dat het merk boven de mensen is uitgestegen en daarmee boven hun individuele belangen. Dit is geen aanklacht of protest, maar een vervelend onderdeel van een systeem dat gebaseerd is op groei en waar we allemaal onderdeel van zijn geworden. De coöperatie bestaat vandaag nog steeds, de vraag is alleen of we ons in de huidige vorm nog steeds herkennen?

De bank die ooit begon als boerenleenbank, heeft in de globale bancaire wereld steeds meer moeite om lokale ideologische grondslagen een plek te geven in haar gedachtegoed. Het moet immers concurreren in een wereldmarkt. De sociale aspecten zijn ondergeschikt, zo haalt zij na het lokale kantoor ook de pinautomaat uit dorpjes weg waar het ooit allemaal eens is begonnen. Ik zeg dit omdat ik het gevoel heb dat we getuige zijn van een ingrijpende verandering die vraagt om coöperatieve antwoorden en discussie, maar misschien zijn we wel net te veel gewend geraakt aan onze rol als individu om dit als groep te beïnvloeden.

Er zijn stemmen die beweren dat het kapitalisme een fase is die nodig was om vooruitgang te brengen maar die nu vraagt om nieuwe alternatieven. Het heeft welvaart en technologische ontwikkelingen gebracht die deze nieuwe fase mogelijk moeten maken, alleen het kapitaal wat gelijk staat aan macht is op dit moment in verkeerde handen.  Daarmee houdt het kapitalistische systeem zoals we dat vandaag zien zich op irrationele wijze zelf in stand. Waardoor al die aspecten die in mijn gesprekken met ex-werknemers naar voren kwamen, als brood op de plank, een fijn huis en een gezonde sociale werkomgeving, langzaam van ondergeschikt belang worden. Het kapitaal wordt niet langer teruggeïnvesteerd in de samenleving maar dient de durfinvesteerder en de aandeelhouders. Het staat  niet meer in dienst van de groep. Ik denk dat Arend als gepensioneerd veehouder terecht zegt dat de coöperatie (Friesland Campina)niet beursgenoteerd moet worden. Maar ook constateert hij dat de menselijke maat vandaag onderdruk staat. Wat kunnen we uitrichten tegen deze tendens en waar liggen de collectieve kansen voor morgen?

Toen ik vertelde dat ik geluiden ging opnemen in Rouveen bij de Kaasspecialiteiten fabriek vertelde menigeen dat deze fabriek in particuliere handen was gebleven en dat juist dit de kracht van deze fabriek was en niet de schaalvergroting die de fabriek in Kolderveen fataal werd.  Wat als werknemers die er samen voor zorgden dat de fabriek in Kolderveen draaide zich konden verenigen ten tijde van de sluiting en de deur op eigen initiatief open konden houden? Dit is zomaar een gedachte die door mijn hoofd speelt. In Rouveen opent begin dit jaar een volledig geautomatiseerde afdeling in de fabriek, wat betekend dit voor de werkgelegenheid? Hoeveel winst vloeit hieruit terug naar de gemeenschap?

(voor een stukje over de sluiting zie pagina 205)

Veranderingen zijn van alle tijden. Ron vertelt dat er op het laatst 35 mensen bij de fabriek werkten. Er kwamen toen ook meer mensen van ‘buiten’, van fabrieken die de deuren eerder moesten sluiten. De investering en overgang naar vierkante kazen heeft ertoe bijgedragen dat ze toch nog wat langer door konden werken in Kolderveen. We staan bij een kleine ruimte wat ooit kleedruimte is geweest. Het liefst gingen we in onze witte kleding naar huis, maar dat was niet meer toegestaan op een gegeven moment.

Het kaasmaken startte in alle vroegte, kwart over twee schrijf ik op. Ron verteld hoe hij aankwam met de auto en dan even bij de melktanks stopte vooraan de weg. Daar keek hij welke tank klaar was voor het kaasmaken. Dan zette hij eerst het roerwerk aan voor de ideale melk, daarna parkeerde hij de auto en werd het ketelhuis opgestart…

[zuivelfabriekdevenen]

Met 100.000.- gulden op de fiets!

Het is zondagmiddag 30 november wanneer de tentoonstelling bij KiK net weer haar deuren heeft geopend. Het wordt kouder en daarom houden de suppoosten van de tentoonstelling het kantoortje dicht zodat de warmte een beetje binnen blijft. In de aangrenzende kaashal is het behoorlijk fris te noemen. Terwijl ik wat zit te praten hoor ik gerommel in de kaashal. Als ik de schuifdeur op een kiertje doe zie ik een keurig geklede man op leeftijd die over de kaart van de fabriek gebogen staat. Ik stel me aan hem voor. Het is Dhr Jelsma, nu 91 jaar oud en hij was 32 jaar lang de directeur van deze zuivelfabriek.

Op de grote foto in de kaashal staat het huis waar hij met zijn gezin lange tijd heeft gewoond. Voor de deur van het huis staat zijn dochter, hier nog een klein meisje en nu een vrouw van 66. Als ik Dhr Jelsma uitnodig voor een kop koffie in het warme kantoortje verteld hij dat zijn zoon hem heeft gebracht en dat hij beneden in de kelders rondloopt. Later schuift ook hij bij ons aan tafel aan.

Dhr Jelsma was directeur bij ‘De Venen’ van 1953 t/m 1985, hij heeft de zuivelschool afgerond in Bolsward en dan ben je een gediplomeerde  ‘Suvel’. Als we het over het geluid van de fabriek hebben dan zijn het met name de melkbussen die herinneren aan veel lawaai. Bussen van wel 30 liter, een man als Koos Drost pakte er wel vier tegelijk, een andere krachtpatser die hij herinnert was de melkrijder Arend Piest. 

Op mijn laptop komt een foto voorbij van de spoelmachine waar Dhr Jelsma zelf bij op de foto staat (helemaal rechts). Tot die tijd moesten de boeren zelf de melkbussen schoonmaken en sommigen, zo merkt hij op, schuurden alleen de buitenkant! Daarom werden ze gekort op het melkgeld. Deze situatie was over na de komst van deze spoelmachine. Ik realiseer mij dat de oude foto op het moment dat deze werd gemaakt getuigde van de technologische vooruitgang. De fabriek werd door de jaren heen eerst aangedreven met kolen, later met olie en nog weer later met gas, zoals dat nu nog steeds het geval is. Als het stil was in de fabriek was er iets mis, verteld Jelsma, wanneer dat vroeg in de morgen was gingen we naar het huis van de technische man Gerard Lutke en gooiden we steentjes tegen het raam om hem wakker te maken. Vaak was vocht in de olie een boosdoener, de olie was storingsgevoelig.

Dan komt de verzuiling in ons gesprek aan bod, de fabriek ‘De eendracht’ in Nijeveen was een gereformeerde en die in Kolderveen kon aangemerkt worden als een openbare fabriek. Ook hier waren mensen natuurlijk vaak wel aangesloten bij één of andere (hervormde)kerk. Gereformeerde boeren leverden aan de ‘De eendracht’ en de andere boeren aan wat later ‘De Venen’ zou gaan heten.  Ook legt hij uit waarom ieder dorp zijn eigen fabriek had, omdat de melkbussen met paard en wagen naar de fabriek werden gebracht moesten alle boeren in een straal van 5 kilometer van een fabriek wonen.

De fusie (zie foto hierboven) tussen de fabriek in Nijeveen en die van Kolderveen was een spannende periode begrijp ik uit ons gesprek. Junior spoort Senior aan om meer te vertellen over deze periode maar de directeur valt niet uit zijn rol, wel laat hij weten een poosje de directeur te zijn geweest van beide fabrieken en dat dit een onmogelijke situatie was omdat beide fabrieken elkaars concurrent waren. Waar de fusie die hij heeft begeleid in 1962 misschien enigszins geforceerd tot stand was gekomen, er was duidelijk iets aan de hand, is hij van mening dat dit er wel voor heeft gezorgd dat hierdoor de fabriek  in Kolderveen nog vrij lang heeft kunnen draaien, omdat het al een vergrotingsslag had gemaakt.

De schaal was echter niet te vergelijken met zoals deze nu is, de boeren zijn vandaag nog wel lid van een coöperatie maar ze hebben niets meer te vertellen, merkt hij op.  Aaltje Pals had elke maand als eerste alle cijfers op orde, waar hij zichtbaar zeer tevreden over was. Er ging iedere maand een circulaire naar de boeren toe. Verder schrijf ik in mijn aantekeningen woorden als, rendabel, balans doorsturen en ledenblad. Over bedragen van een paar ton werd de ledenvergadering geraadpleegd. Kortom iedereen was betrokken en op de hoogte van wat er gebeurde.

Wanneer dit bedrag van een paar ton valt is er nog een mooi verhaal te vertellen. Eén keer per maand fietste Dhr Jelsma van de fabriek in Kolderveen helemaal de Meppelerweg uit (nu de parallelweg) naar de Landbouwbank in Meppel (+/- 6 km) om het melkgeld op te halen. Daar haalde hij soms wel 100.000.- gulden in contanten, waarmee hij stipt iedere maand dezelfde weg weer naar huis terug  fietste om het daar in de kluis op het kantoor op te bergen. Later mocht hij deze rit niet meer fietsen, van wie dat niet meer mocht blijft onduidelijk, tot hij zelf een auto kocht maakte hij toen gebruik van een taxi. Zijn zoon kijkt wat verbaast als hij hoort dat de herdershond mede hierom werd aangeschaft  en niet vanwege de gezelligheid die het dier met zich meebracht. ’S nachts hield een politieagent een oogje in het zeil zo schrijf ik op.

Op het kantoor was ook iemand van de fok en controlevereniging aanwezig. Deze gaf gezondheidsverklaringen af en wanneer er een kalf werd geboren maakte deze een schets van de vlekken. In mijn aantekeningen schrijf ik de naam van Albert Piest op, Jelsma verhaalt dat hij een keer afwezig was en hijzelf op locatie een schets moest maken. Maar als een groot tekenaar herinnert hij zichzelf niet, waarop hij moet lachen.

We gaan terug naar de grote foto in de kaashal, het huisje wat er naast de woning staat is inderdaad een TBC huisje, de vrouw van Jelsma’s voorganger Dhr Selder leed hieraan. Je kon vanuit de woning in dat huisje komen. Ook vraag ik Dhr Jelsma of het klopt dat er een bibliotheek was in het huis, waarop hij antwoord dat er naast een gereformeerde bibliotheek toch ook een hervormde bibliotheek moest zijn. Deze was iedere vrijdagavond open in de gang van hun woning. Het stelde allemaal niet zo heel veel voor voegt Jelsma eraan toe. Nu de bibliotheek in Nijeveen onlangs is gesloten fantaseer ik wie de gang in zijn huis nu beschikbaar wil stellen als bibliotheek? Een dorp zonder bibliotheek kan toch eigenlijk niet…

Ook was het in eerdere gesprekken nog onduidelijkheid of er ooit melk per boot is aangevoerd naar de fabriek en dat was zo hoor ik, kort na de oprichting kwam er melk via het water uit de bovenboer naar de fabriek. Na de tweede wereldoorlog is de grift gedempt. Ook herinnerd de voormalige directeur zich een vraag uit het dorp om een ijsbaan aan te leggen achter de fabriek. Deze vraag werd gehonoreerd, het was immers een koud kunstje om het koelwater van de fabriek achter op het land te laten lopen...

Wanneer we afscheid nemen verteld Jelsma junior (nu 55 jaar) dat hij een fototoestel had gekregen waar hij toen veel foto’s mee heeft gemaakt op de werkvloer in de fabriek. De dia’s daarvan zal hij opzoeken. In de middag krijg ik een telefoontje dat deze dia’s bij zijn vader zijn gevonden en dat hij ze nog even komt langsbrengen.  

Een digitale versie van deze dia’s ziet u hierboven, de dia’s heb ik na afloop aan de Historische Vereniging Nijeveen overgedragen die er eerst naar kijken alvorens ze deze weer terug zullen bezorgen bij Dhr Jelsma. Bedankt voor het delen van dit bijzondere verhaal!

[zuivelfabriekdevenen]

Geluidsopnamen maken bij Rouveen Kaasspecialiteiten

In de aanloop naar Het Geluid van Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’ werd ik via de Historische Vereniging Nijeveen in contact gebracht met Aaltje Pals. Zij heeft vroeger bij de fabriek gewerkt en werkt nu bij Rouveen Kaasspecialiteiten.

Het was dankzij haar inspanningen dat we, Michiel de Boer (geluidstechnicus) en ik op 1 december om 10 uur welkom waren om geluidsopnamen te maken van het productieproces. Omdat dit hét moment was waarbij ik oog in oog kwam te staan met het geluid waar tot dan toe iedereen mij over had verteld, was ik die dag best een beetje gespannen.

Bij de receptie hadden we afgesproken elkaar te ontmoeten en wanneer we daar beide zijn aangekomen vragen we de receptioniste om ons in verbinding te brengen met Justin Koster. Hij heeft de ‘Suvelskoalle’ gevolgd en is daarmee een gediplomeerde ‘Suvel’. Vanaf dat moment gaat alles vrij snel, Justin verteld enthousiast over het proces van kaasmaken, over de fabriek en de mogelijke situatie zoals die was ten tijde van de productie bij Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’. Vandaag zo verteld hij draait er nog een proces waarbij handmatig de kazen in vormen worden gedaan en daarom was dit het beste moment voor de opnamen. Michiel en ik dragen de opnameapparatuur nadat we beide in het wit zijn gekleed en voorzien van de juiste haarnetjes. Hygiëne staat vandaag voorop.

Later zal Michiel mij vertellen nog nooit zo snel geluidsopnamen te hebben gemaakt. Bij het ene proces laat hij opnameapparatuur achter en zo lopen we door naar het volgende onderdeel. Dan lopen we weer terug en verplaatsen de apparatuur. Met een specifieke richtmicrofoon die op de kaasbak wordt gelegd maakt hij opnamen van de messen die door de melk snijden.

De geluiden in de fabriek zijn zeer indrukwekkend, zo nu en dan probeer ik een filmpje te maken of schiet ik wat foto’s en dat alles tegelijk terwijl we ons verplaatsen door de fabriek. Van melkontvangst naar zuursellokaal en van daar weer verder naar de ketelruimte en het centrifugelokaal. In een indrukwekkende omgeving van roestvrijstalen buizen en ketels, heet spoelwater over de grond, is het geluid werkelijk  overweldigend.

Wanneer we het geluid van de inpakruimte hebben opgenomen en tijdelijk even de radio hebben stilgelegd om in onze korte opname niet steeds het zelfde nummer voorbij te horen komen als we dit later achterelkaar zetten, zit het er ook voor de werknemers in de fabriek op. De lunchpauze begint en de werkvloer raakt langzaam stil en leeg.

Ook Justin moet zich weer opmaken voor een volgende afspraak dus terwijl we afscheid nemen en wat flyers uitdelen stappen we beneden weer de buitenlucht in. Al de geluiden op mijn lijstje zijn we langs geweest, ik wist dat we het geluid van melkbussen niet meer zouden aantreffen maar met de laatste situatie van 'De venen' als uitgangspunt weet ik bijna wel zeker dat het geluid behoorlijk gemoderniseerd is in de tussentijd. Ik ben benieuwd wat de ex-werknemers van ‘De venen’ zeggen wanneer ze deze geluiden in hun fabriek terughoren.

Justin vertelde zelfs dat er een nieuw deel van de fabriek wordt opgeleverd aan het begin van 2015 waar het gehele kaasproces is geautomatiseerd. Een geluid wat we nu bijvoorbeeld al niet meer konden opnemen was de spoelmachine die de plastic kaasvormen weer schoonmaakt. Dat gebeurd nu in een roestvrijstalen spoeltunnel waar je niet meer bij kan komen.  

Na de opnamedag hebben we de geluiden gesorteerd en heeft Michiel de opnamen achter elkaar gezet, uiteindelijk waren er 21 geluiden waar ik zelf nog vier geluiden bij gezocht heb. Zoals de RMS Relais schakelkast die nu bij alle fabrieken is vervangen door een computergestuurd systeem.

Vervolgens heb ik al deze geluiden weer op cd gezet en met hulp van de huidige bewoners van de fabriek zijn deze 21 december om vijf uur op 25 verschillende geluidsinstallaties teruggebracht op de juiste plek in de Coöp. Zuivelfabriek ‘De venen’.

Meer over dit geluidsproject is hier te lezen:

http://www.edwinstolk.nl/gedachte_experiment.html

Meer fotomateriaal van de opnamedag hier:

https://www.flickr.com/photos/edwinstolk/sets/72157645523638166/

Wat videomateriaal van ons bezoek is hier te vinden.

http://youtu.be/Ay_9q756FMQ 

[zuivelfabriekdevenen]

Het mysterie van de ontbrekende kazen…

In de ochtend van 21 november ontving ik een telefoontje, of het nu Geert Bouwknecht was of Albert Manden dat weet ik niet meer, maar de mannen waren van plan de zuivelfabriek aan te doen. Geert heeft met zijn melkvee altijd geleverd aan de fabriek en Albert heeft er gewerkt. Beide wonen nog steeds op een steenworp afstand en zijn buren.

De fabriek ingekomen beginnen de heren gelijk te vertellen en omdat mijn velletje papier voor de aantekeningen boven ligt nodig ik ze uit in het kunstenaarsverblijf. Wanneer we daar binnenlopen krijg ik al gauw de indruk dat zij hier niet eerder zijn geweest. De twee mannen  proberen de oude situatie te reconstrueren in de nieuwe omgeving. Een gevoel wat ikzelf steeds vaker omgekeerd uitvoer wanneer we praten over de oude situatie, een situatie die voor mij altijd denkbeeldig zal blijven maar waar ik al wel steeds meer een idee van begin te krijgen.

Albert steekt van wal, hij was manusje van alles zoals dat heet wanneer je veel verschillende functies hebt op de werkvloer. We gaan terug in de tijd als hij verteld over de papboer die een pan bij de voordeur neerzette. Ik maak aantekeningen over het uitventen met een bakfiets, later werd dat een Volkswagen busje. Ook hebben we het over de melkrijder en het geldkistje. Wanneer de boeren uitbetaald werden en de melkrijder bracht het geld naar de boer toe kreeg je wel is een sigaar.

Als hij naar wat nu het podium bij KiK (Kunst in Kolderveen) is wijst, verteld hij dat daar drie kaasbakken moeten hebben gestaan en hier ergens moest de draineerbak zijn geweest, legt hij met armgebaren uit. Albert wijst op het feit dat een dergelijke draineerbak niet meer wordt gebruikt, als ik naar Rouveen opzoek ga naar de geluiden zal ik die niet vinden. Over de grote schakelkast beneden in de kelder weet hij te vertellen dat wanneer zij in alle vroegte in de kaasmakerij aan het werk waren en daar ging iets mis, bijvoorbeeld omdat iemand op een verkeerd knopje had gedrukt,dan betekende dat een extra rookpauze voor de kaasmakers. De technische dienst begon namelijk later met hun dienst en de kaasmakers hadden van die schakelkasten hoe kan het toepasselijker geen kaas gegeten.

Over het geluid van de fabriek merkt hij op dat vakantiekrachten het maar veel lawaai vonden, waarop de vaste werknemers van de fabriek opmerkten dat het geluid  van de muziek in hun auto wanneer ze naar de fabriek toereden pas echt lawaai was!  Maar wanneer Albert even later het geluid van de fabriek nauwkeuriger probeert te omschrijven heeft hij het over een geluid zoals ijzer op ijzer klinkt. Nu ik op bezoek ben geweest in Rouveen bij de zuivelfabriek waar iedereen gehoorbeschermers draagt kan ik mij daar een voorstelling van maken. Toen ik de verschillende cd-spelers en versterkers in de fabriek aan het uittesten was voor de finale op zondag 21 december, kwam het meest overeenkomende geluid tot stand wanneer ik alle bassen helemaal wegdraaide en de tremble (de hoge tonen) helemaal open zette. De warme geluiden waarmee wij naar muziek luisteren hebben niets te maken met de klank van het industriële geluid.

In de studio van KiK stonden 3 persen gaat Albert verder, met aan weerszijden twee lopende banden naar het pekelbad. Vervolgens leer ik over de stroming in de pekel die de kaas naar de kooien dreef en ervoor zorgde dat de kaas er aan de ene kant inging en uiteindelijk aan de andere kant er weer uit kwam. Daar was ook nog wel een mooi verhaal over te vertellen zegt Albert,  er gingen eens -laten we zeggen- 100 kazen het bad in en tot ieders verbazing kwamen er maar 75 uit! Dit zorgde voor nogal wat onrust op de werkvloer want wie was er vandoor met de ontbrekende kazen? Tot ze op een gegeven moment stijf op de bodem van het pekelbad werden gevonden, toen pas was het mysterie opgelost. Waarschijnlijk waren ze door schommeling van het rek geraakt en naar de bodem gezonken. Voor scheve of beschadigde kazen kreeg je natuurlijk niet de volle prijs.

Dan doet Geert een duit in het zakje, over mooie verhalen gesproken! Hij verteld over een medewerker en noemt een naam die ik niet meer terug kan vinden in mijn aantekeningen. Deze medewerker kwam ‘s ochtends om zeven uur aan de voorkant van de fabriek naar binnen, om daarna iedereen goedemorgen te wensen, om zo voorts via de achteruitgang weer terug naar huis te gaan. Waarop de twee mannen hartelijk moeten lachen.

Geert diept wat feiten op, de Coöp. Zuivelfabriek is ontstaan in 1894 uit een initiatief van vijf boeren, afkomstig uit Wanneperveen, Nijeveen en Kolderveen.  Omdat Aaltje Pals mij vertelde dat er iemand op het kantoor was die specifiek de boeren te woord stond, vraag ik Geert waarom hij vroeger naar het kantoor ging? Een reden voor de boeren om naar de fabriek te gaan was eigenlijk heel simpel, niemand had telefoon in die tijd en op de fabriek was er wel een. Als ik het goed heb opgeschreven had Geert zelf vanaf 1964 telefoon op zijn bedrijf. Dus Geert verteld dat als er een kalf was of als hij een koe wilde verkopen of als hij een koe wilde opgeven voor inseminatie, dan moest hij bij het kantoor van Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’ zijn.

Ik vraag de mannen even te poseren voor de foto, voor we nog een rondje lopen door de fabriek. 

Ook staan er altijd van die dingen in mijn aantekeningen die ik niet meer kan thuisbrengen maar die mij wel fascineren, zo gok ik dat ‘bollo’ een stierkalf is, maar de reden van deze notitie ben ik even kwijt. Wel staat er in de buurt van deze notitie, melkbus met bezem, naar slager…

[zuivelfabriekdevenen]

Impressie in beeld: Het Geluid van De Venen

Zondag 21 december was het dan zover, het moment van de waarheid was aangebroken om te kijken of we het geluid konden terugbrengen in het industriële erfgoed van vandaag. Tijdens dit bijzondere experiment zijn er veel foto’s gemaakt, o.a. door Pim Trooster van KiK (Kunst in Kolderveen). Wanneer u de link hieronder volgt krijgt u een idee van de sfeer tijdens Het Geluid van Coöp. Zuivelfabriek De Venen.

 https://www.flickr.com/photos/pim_trooster/sets/72157649461586308/

Wanneer u ook foto’s heeft gemaakt die ergens te zien zijn of die u met mij wilt delen stuur dan even een berichtje naar:  info[at]edwinstolk.nl

De komende tijd zal ik nog een paar verslagen op deze projectpagina plaatsen.

Voor nu wens ik u alvast fijne kerstdagen!

Edwin Stolk

[zuivelfabriekdevenen]

Zondag 21 december om 17.00 uur de ontknoping van Het geluid!

(Michiel de boer, geluidstechnicus heeft mij geholpen bij het opnemen van het geluid.) 

De afgelopen twee maanden ben ik als gastkunstenaar bij KiK (Kunst in Kolderveen) geweest, tijdens mijn verblijf stond de voormalige Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’ in het teken van het gedachte-experiment.  Komende zondag 21 december om 17 uur is het zover en volgt de ontknoping. Met de titel Het Geluid van Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’ zijn verschillende ex-werknemers langs geweest om te vertellen over het werken bij de fabriek. Deze verslagen heb ik nog niet allemaal af kunnen maken, maar dat ga ik na zondag zeker nog doen.

Door al deze gesprekken heb ik een beeld kunnen krijgen van de situatie op de werkvloer, bij Rouveen Kaasspecialiteiten heb ik gezocht naar de geluiden die daar bij horen. Aanstaande zondag komen al deze geluiden eenmalig terug op hun plek in de fabriek en krijgen we antwoord op de vraag of we samen in staat zijn geweest om het geluid van vroeger terug te laten klinken in het industriële erfgoed van vandaag?

Nadat we het resultaat van dit kunstproject samen hebben beleefd belicht de Historische Vereniging Nijeveen, waar ik heel fijn mee heb kunnen samenwerken, vanuit hun archief de rijke zuivelgeschiedenis van dit bijzondere gebied.

De tijden voor zondag op een rij:

Groepstentoonstelling Gedacht-Experiment is as. zondag nog open van 13.00 – 17.00 uur.

Het Geluid van Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’ zondag 21 December om 17.00 tot 18.00 uur bij KiK (Kunst in Kolderveen)

Presentatie van de Historische Vereniging Nijeveen is aansluitend.

Na deze presentatie is er een warm buffet en praten we gezellig verder, voor ex-werknemers en hun partners, betrokkenen bij dit project is dit gratis voor alle overige gasten vragen we voor het eten een bijdrage van 5.- en worden de drankjes apart afgerekend.

Adres:

KiK (Kunst in Kolderveen)

Kolderveen 26 / 26a 7948 NJ Nijeveen

[zuivelfabriekdevenen]

De Venen hoorde bij de wereldtop

(Foto gemaakt door Pim Trooster)

Op woensdag 19 november rond koffietijd sprak ik bij de voormalige zuivelfabriek af met Frans Stoker. Keurig op tijd kwam de tweeënnegentig jaar oude chef kaasmaker met zijn Peugeot het erf bij de fabriek oprijden.  Zoals mij eerder overkwam wanneer ik met ex-werknemers heb afgesproken begint ook Frans gelijk bij binnenkomst in KiK enthousiast te vertellen over vroeger. Het meisje wat voor de deur staat bij de directeurswoning (zie foto beneden) was de dochter van directeur Jelsma en zij speelde altijd met de dochter van Frans.

(Bron: HVN)

Frans heeft eerst als knecht bij een boer gewerkt, als ik het goed heb begrepen moest hij als 16 jarige jongen de boerderij runnen voor een rijksdaalder per week, met kost en inwoning. Dat heeft hij een half jaar gedaan toen de boer de wapenen moest opnemen om tegen de Duitsers te vechten. Daarna heeft hij 4,5 jaar bij een grote kaasfabriek in Oosterwolde gewerkt, 5 jaar bij Ons belang in Tuk dicht bij  Steenwijk en kwam hij in 1958 bij de zuivelfabriek in Kolderveen werken, waar hij in 1985 met pensioen ging.

(Foto gemaakt door Pim Trooster)

Met zijn handen gebaart hij waar de kaasbakken moeten hebben gestaan, op het huidige podium stond een nood bak. Waar we over praten voor een leek op het gebied van kaasmaken, bakken waar wel 12500 liter melk in ging. Er stonden er wel 5 en als ik het goed heb begrepen gingen deze wel 3 tot 4 keer vol. Een getal van 275000 liter melk per dag schrijf ik op terwijl ik naar Frans luister.

Zijn gezicht straalt wanneer hij verteld over de prijs die in 1980 werd gewonnen in Amerika, waar hij samen met Dhr Jelsma naartoe is gevlogen. Ik meen dat een vierkante blokkaas van 12 kg de derde prijs heeft gewonnen en dat een ronde Goudse van 10 kg de tweede prijs in de wacht sleepte. De productie van kaas bij De Venen was in de juiste handen en hoorde bij de wereldtop. Een tweede kans om naar Amerika te gaan liet hij aan zich voorbij gaan, hij was er immers al geweest. Toen hij later hoorde dat ze een auto hadden gehuurd en veel hadden rondgereden bespeur ik zo achteraf toch een beetje spijt van die keuze…

Waar in het begin nog zuivelproducten aan de fabriek werden verkocht, ging later de opslag direct naar de NCZ in Meppel. Verschillende soorten kaas passeren in ons gesprek de revue, waaronder ‘Sjedder’, als ik na ons gesprek op internet zoek vind ik eerst geen resultaten maar dan vind ik het Cheddar! Frans legt uit dat dit in roestvrijstalen vormen wel een hele nacht onder de pers ging en dat er warm water werd gebruikt zodat ze weer loskwamen uit de vorm. Het was zwaar werk want als ze er niet uitkwamen moesten deze vormen op de grond worden gegooid om de kazen weer uit hun vorm te krijgen. Frans glimlacht wanneer hij verteld dat de vloer daar op zijn zachts gezegd niet mooier van werd. Omdat de tegels kapot gingen bestelde de directeur later een rubberen mat die het ook snel moest ontgelden. Over het geluid van de fabriek gesproken, in de zomer wanneer de dubbele deuren bij het hoge bordes openstonden en om 4 uur in alle vroegte de kaas ‘uit de vorm’ werd ‘gegooid’ gebeurde het nog wel is dat de buren die naast de fabriek woonden kwamen klagen over het lawaai.

Ook verteld Frans over het vochtgehalte van de kaas wat niet te hoog mocht zijn en de boete die erop stond als dit wel het geval was. Deze processen waren toen nog handmatig en rekenden in grote mate op de ervaring van de kaasmakers. Ik leer over het pasteuriseren van de melk op 72 graden en het terugbrengen van de juiste bacteriën in de kaas. Een half uur in de eerste versnelling schrijf ik op als het om kaasmaken gaat en dan de tweede versnelling, wanneer de wrongel mooi is de wei aftappen en water erbij. Deze wei wordt nu niet meer gezien als afvalproduct, toen gebruikt voor diervoeder, maar nu is gebleken een hoogwaardig product voor babyvoeding.  De wei werd nogmaals gecentrifugeerd zodat het laatste vet eruit ging en dat ging weer terug in de ondermelk om het vetgehalte op het juiste niveau te brengen. Volle melk wordt kaas en vet wordt boter, de productie was afhankelijk van het aanbod uit de omgeving.  Een pauze duurde 15 minuten waarbij iedereen op de fiets naar huis ging, je kon wel begrijpen dat als je aan de roekebosscheweg woonde dat daar snel wat minuten bij opgeteld werden.

De sfeer zo verteld Frans is naar zijn ervaring in Drenthe veel gemoedelijker dan in Friesland, maar hij geeft wel aan net als Gerard import in het gebied te zijn, een ruzie werd hier snel bijgelegd. Ook de verschillende fabrieken waren anders, zo werd er hier of daar nog wel is makkelijk omgesprongen met de hygiëne, maar bij De Venen was dat niet overdreven maar wel mooi in balans. Zeker toen de beschadigde vloer werd gerepareerd konden ze dat veel beter schoonhouden.

Met name in de winter als er weinig aanbod van melk was werden er wel is grotere projecten gedaan. Zo herinnerd Frans zich dat tweemaal het hele pekelbad is leeggepompt, de eerste keer werd dat nog in zee geloosd maar de tijden veranderden snel, een tweede keer was dat vanuit milieuoogpunt niet meer mogelijk. Ze kwamen er achter dat er een bepaalde stank in de kaas zat en dat bleek te komen door ‘de blubber’ op de bodem van het bassin. Maar elk jaar was er een landelijke kaaskeuring en daarbij werden wel 5 gouden medailles in de wacht gesleept!

Frans geeft aan dat inmiddels het nachtelijke dromen over fouten in het proces van het kaasmaken langzaam minder is geworden. Een mooi gesprek met een bevlogen kaasmaker, die onlangs weer een verlenging heeft gehad van zijn rijbewijs, ik zwaai hem uit als hij met de auto wegrijdt bij de fabriek. Bedankt voor het delen van dit bijzondere verhaal!

[zuivelfabriekdevenen]

Het gedachte-experiment en de menselijke maat

Op dinsdagmiddag 18 november had ik om 13.30 uur met Arend Tissingh afgesproken bij de fabriek, toen hij hoorde dat ik die ochtend eerst bij de molen langs ging vertelde hij dat we elkaar daar ook zouden treffen want Arend is daar één van de vrijwilligers, evenals Gerard Lutke waar ik eerder mee sprak. Arend heeft nooit op de fabrieksvloer gewerkt maar kent de fabriek heel goed omdat hij met zijn melkveebedrijf altijd heeft geleverd aan deze fabriek. Als lid van de coöperatie was hij ook actief betrokken in bestuursfuncties waarbij hij het reilen en zeilen op de fabriek van nabij heeft kunnen volgen.

Net als Gerard arriveert ook Arend op de fiets bij de fabriek, werken en wonen waren dicht bij elkaar georganiseerd en het bedrijf van Arend, wat nu door zijn zoon wordt gerund, bevindt zich dan ook vlakbij de voormalige Zuivelfabriek De Venen. Als we samen de ruimte van KiK binnenlopen vraag ik hem of hij hier wel is vaker komt, waarop hij ontkennend antwoord. Hij verteld niet zo heel veel met kunst te hebben, daarin is hij natuurlijk niet de enige, zelf vraag ik mij af of dit gevoel misschien komt door de beeldvorming die rond het idee van kunst hangt, maar daarover later vast meer. De fabriek gaat hem echter wel na aan het hart en daarom voelt hij zich betrokken bij dit kunstproject. We praten over het belang van geschiedenis en de lokale historie, eerder had hij hier niet zoveel interesse in, maar dat is door de jaren heen wel gegroeid. Zo is hij nu ook actief lid van de Historische Vereniging Nijeveen en zet hij zich met anderen in om met verschillende presentaties het verleden door te vertellen met beeld en geluid aan jongere generaties en andere geïnteresseerden.

Arend belicht Zuivelfabriek De Venen van een meer bestuurlijke kant, zo verteld hij over het belang van zekerheid en plezier bij het werk wat je doet. De Zuivelfabriek was onder leiding van Dhr Jelsma in balans, het was prettig werken bij de fabriek.  De fabriek was natuurlijk niet zo modern als hedendaagse zuivelfabrieken, toch lag het ziekteverzuim laag, zo rond de 1%. Dit percentage liep echter sterk op toen de fabriek werd onderworpen aan verschillende fusies en wisselende directeuren. Van 1%, misschien wel naar 7 %. Dit laat denk ik goed zien hoe belangrijk regelmaat, zekerheid en perspectief zijn als voorwaarde om je  goed te voelen in een bepaalde werksfeer.

Het gesprek met Arend vond ik erg interessant, het ging over beeldvorming en het belang van de menselijke maat. Waar het zware boerenleven zijn tol eist biedt de mechanisatie nieuwe mogelijkheden die positief zijn te noemen. Iets wat het melkveebedrijf van zoon Tissingh verder heeft geholpen naar het boerenbedrijf van vandaag, waarbij het mogelijk is geworden om een juiste balans te vinden tussen aan de ene kant duurzaam werk en aan de andere kant een prettig sociaalleven. Het wordt mij wel duidelijk dat er heel veel is veranderd in de vier generaties die tot op heden voor het bedrijf zorgen.  

Als onderdeel van Friesland Campina zijn ze net als vroeger nog steeds onderdeel van een coöperatie, weliswaar een hele grote, één die zelfs bezig is met uitbreidingen in China. Op mijn vraag hoe de inspraak nu geregeld is legt hij uit dat alle leden zelf een melkveebedrijf hebben waardoor de belangen van alle boeren zijn zeker gesteld.  Alleen in de top van de coöperatie zijn bestuurders aangesteld die fulltime de belangen van de boeren behartigen. Arend wijst erop dat ze geen beursgenoteerde onderneming moeten worden, dan komt het belang van aandeelhouders  voorop, dit zou de huidige coöperatie van boeren en hun belangen ondermijnen.

Bij de maquettes van Sil Krol raken we aan de praat over de menselijke maat die vandaag de dag onder druk staat. Waar de kunstenaar met zijn maquettes de architectuur probeert te ontwerpen waar mensen weer bij elkaar kunnen komen en met elkaar in gesprek kunnen raken, benadrukt ook Arend dat de menselijke maat vaak mist. De betrokkenheid van vroeger en de wijze waarop deze betrokkenheid georganiseerd was zijn we kwijt of raken we langzaam kwijt.

Arend verteld over de melkrijder die voorop de wagen een geldkistje had en bij het terugbezorgen van de lege melkbussen eens per maand een envelop met melkgeld tussen de deksel van de bus aan de weg voor de boerderij zette. Het was zelfs mogelijk dat de boer pas aan het eind van de dag de lege melkbussen met de inkomsten ging binnenhalen. Een situatie die we ons nu maar moeilijk kunnen voorstellen. Als het gaat om contacten dan heeft zijn zoon nu veel meer email contact met collega’s door het hele land dan vroeger het geval was. Na het werken op de boerderij sprak hij ‘s avonds enkel met die of gene bij bestuursvergaderingen van de coöperatie in de regio.

In de kunstenaarswoning van KiK (Kunst in Kolderveen) aangekomen praten we bij een kop koffie verder. Op een usb-stick krijg ik meer afbeeldingen te zien van de zuivelfabriek in Nijeveen die in 1962 fuseerde met de fabriek in Kolderveen.  Op de plek van die fabriek staat nu een sporthal met dezelfde naam, De eendracht. Veel kinderen weten niet meer dat deze naam naar de fabriek van vroeger verwijst. We praten verder en komen weer uit op beeldvorming, iets wat een belangrijke rol speelt bij mijn projecten. Want beeldvorming is vaak gestuurd en zeer bepalend bij onze ideeën over wat werkelijkheid is of volgens bepaalde normen moet worden. Het wordt duidelijk dat we meer gemeen hebben dan we eerst dachten. We discussiëren verder over of een koe wel of niet in de weide thuishoort. Als je me dat eerst had gevraagd zou ik volmondig ja gezegd hebben. Het wordt duidelijk dat Arend zich een beetje stoort aan de beeldvorming hierover op de televisie. Hij legt mij de voordelen uit ten aanzien van het welzijn van de dieren wanneer de koeien in de stal worden gehouden en laat mij een filmpje zien van een melkrobot. Ik realiseer mij eens te meer hoe weinig ik eigenlijk weet over het boerenbedrijf zoals dat vandaag de dag is ingericht.

Weer beneden gekomen in de tentoonstellingsruimte geeft Arend aan dat deze grote ruimtes toch om veel meer vragen dan ik nu aan werk van kunstenaars laat zien. Hij schetst mij een situatie van een presentatie met een beamer ondersteund met mooie achtergrond muziek. Ook vindt hij het jammer dat de historische foto’s van de fabriek beneden in de kelder hangen en niet boven in de voormalige kaashal. Na ons afscheid denk ik die avond nog lang na over de vele aspecten van ons gesprek.

Dan ontvang ik die avond plots een mailtje met de vraag wanneer de tentoonstelling in zijn geheel te zien is. Ik antwoord dat KiK iedere vrijdag en zondagmiddag tussen 13.00 en 17.00uur open is. Arend geeft aan langs te willen komen en ik wil hem graag een keer rondleiden en meer vertellen waarom juist deze werken hier nu te zien zijn. Ook vraag ik hem of ik een keer op de boerderij mag komen kijken, op internet zie ik filmpjes van de melkrobot, maar niet van de koeien die achter deze machine leven. Zogezegd zo gedaan, een bijzondere uitwisseling die mijn ideeën over het melkveebedrijf heeft geüpdate en aangescherpt. Die koeien bedenk ik mij, leven misschien eigenlijk wel in een utopische omgeving, waar hun partners worden geselecteerd en de voeding en omgeving precies wordt afgesteld voor hun optimale gezondheid en productie. Eigenlijk vinden we hier veel aspecten van terug in de mensenwereld, geïsoleerde en geventileerde behuizing, elektronische patiënten dossiers, gps-systemen in onze smartphone's die volgen waar we zijn en banken of bonuskaarten die registreren en opslaan wat wij zoal nuttigen…

[zuivelfabriekdevenen]

Als de stoomfluit klonk wist iedereen hoe laat het was…

Op woensdag 12 november om 10 uur had ik een afspraak met de technische man van weleer Gerard Lutke, die de hele installatie van hoe het in de zuivelfabriek was, goed kent.  Annelouk, vrijwillger van KiK (Kunst in Kolderveen) was er ook en heeft de ontmoeting op beeld vastgelegd. Om precies te zijn twee uur voor Gerard vroeger de stoomfluit liet klinken en iedereen in de buurt wist hoe laat het was.

Gerard was eigenlijk de eerste ex-werknemer die ik voor mijn onderzoek online wist te traceren, omdat hij op foto’s in het historisch archief afgebeeld stond in zijn werkplaats. Vandaag is hij één van de molenaars en drijvende krachten van de Korenmolen Sterrenberg in Nijeveen, een molen waar nog op ambachtelijke wijze meel wordt gemalen. 

(Bron: HVN)

In 1956 kwam hij bij de fabriek werken en wist ons te vertellen dat de foto op de flyer geen hele oude foto was omdat de nieuwbouw van de fabriek rond 1960 moest zijn voltooid. Later na de fusie met de zuivelfabriek van Nijeveen werd verder uitgebreid. Waar de fabriek in de beginjaren 7 miljoen kg kaas op jaarbasis produceerde was dat in 1992 wel 11 x zo veel. Om maar eens wat getallen te noemen die ik in mijn aantekeningen heb opgetekend. Van een zelfstandige coöperatie veranderde de fabriek, deze werd onderdeel van DOMO wat staat voor Drentse Ondermelk-Organisatie, daarna kwam hij in handen van Friesland Frico DOMO en nog weer later werd het Friesland Campina. Deze veranderingen hadden ook invloed op de werksfeer, er werden meer eisen gesteld aan scholing en als je daar niet in mee ging kon je wel is je baan verliezen.

Maar het algemene beeld dat we krijgen van de fabriek is een warme sociale werkomgeving waar het fijn toeven is.  Drie diensten, nacht, ochtend en middag.  Als ik informeer naar de kantine dan horen we dat die weinig voorstelde, een paar tafels met wat stoelen. Nee in de pauze gingen de werknemers op de fiets langs huis. Er was geen sprake van een hiërarchische omgeving, de directeur Jelsma deed de ronde en hoorde zo van iedereen wat er speelde in de fabriek. Een radio schalde niet door deze fabriek. De werknemers woonden en wonen vaak nu nog in de voormalige dienstwoningen van de fabriek. Wel een groot verschil met de betrokkenheid van werkgevers vandaag, bedenk ik mij.

De Venen, zo horen we, werd in het begin aangedreven met kolen en die werden aangevoerd met een treinverbinding tot Nijeveen. Van deze treinverbinding is vandaag natuurlijk weinig meer over. Daarna werd olie de brandstof en nog weer later werd dat gas. Uiteindelijk besloeg de technische dienst zes mensen. De kleine inpandige werkplaats werd te klein en daarvoor in de plaats kwam een werkplaats met magazijn net buiten de fabriek. We horen over de bijnaam van de inpakruimte, die we eigenlijk niet hardop mogen noemen, dus dat zal ik ook maar niet doen.

Omdat we opzoek zijn naar het geluid van vroeger en dat terug willen brengen in het industriële erfgoed van vandaag, merkt Gerard op dat hij precies kon horen waar het mis ging in de fabriek. Het geluid vertelde waar iets aan moest gebeuren.

Er werd ons ook verteld dat die indrukwekkende (koel)machine die nog steeds in de kelder staat nooit heeft gewerkt, wel is er een gat voor in de muur gemaakt om hem naar binnen te halen. Hij staat vlakbij de ijswaterbakken die ervoor zorgden dat de melk werd gekoeld, het water circuleerde als het ware door de hele fabriek. Waar ik mij voorstelde dat er heel veel lawaai moest zijn geweest in deze gangen en kelders, verteld Gerard dat het een rustig deel van de fabriek was. De dikke betonvloeren lieten weinig geluid door van wat daarboven gebeurde.

Als Gerard een paar keer op zijn klokje kijkt verteld hij een belangrijk detail over de aansturing van de fabriek, zo zijn er twee systemen, het PLC en een RLS besturingssysteem die laatste werkt op relais en was aanwezig bij De Venen. Gerard legt uit hoe je dat hoorde tikken in de schakelkasten. Wanneer er iets aan de hand was, een storing in de fabriek dan lag er bij de schakelkasten een dik boek wat uitkomst moest bieden. De kasten zijn vandaag gedeeltelijk ontmanteld, in één kast zijn zekeringen gemaakt van de appartementen erboven en het grote boek ontbreekt.

De sluiting van de fabriek ging in fasen, er was een vergadering in het dorpshuis en er is 1 dag gestaakt tegen de sluiting in 1995. Dat laatste zat niemand echt in het bloed, maar het was moeilijk te begrijpen dat een fabriek die winst maakte en een sociale motor was van de gemeenschap moest wijken voor een visie van hogerhand.

De fabriek is misschien gestopt in 1995, maar als ik Gerard Lutke beluister leeft deze meer dan ooit voort bij de lokale gemeenschap. Het is twaalf geweest, Gerard springt op de fiets tijd om langs huis te gaan...

[zuivelfabriekdevenen]

Drenthe Toen, melkrijders en het geluid nu

Bron foto: Historische Vereniging Nijeveen.

Vorige week kwam Drenthe Toen-verslaggever Rinus Bouwmeester langs bij KiK in de fabriek om meer te horen over het project: Het geluid van Zuivelfabriek ‘De Venen’. Vanmiddag wordt deze opname tussen 14 – 15 uur uitgezonden op de radiozender van RTV Drenthe. Rinus vertelde dat de zuivelfabriek centraal stond in een reeks uitzendingen. Ook verhaalde hij over de vele melkfabriekjes die Drenthe heeft gekend en vertelde hij dat zijn vader melkrijder was.

Toen we het over het geluid van vroeger hadden en het ontbreken van geluid bij veel historisch materiaal nu, herinnerde hij het geluid van het ophalen van de melkbussen in alle vroegte tussen 5 en 7 uur. Aan het geluid kon je precies horen hoe ver de melkrijder nog weg was en hoe lang het zou duren voor deze dichterbij kwam. Rinus sprak uit dat het mooi zou zijn om ook dat geluid nog eens terug te horen, net als dat van de fabriek. Als u dit leest en denkt dat valt te realiseren, misschien zijn er nog oude voertuigen ergens en een verzameling melkbussen, aarzel dan niet en neem even contact met mij op: info[at]edwinstolk.nl / 0610244413 of kom langs bij Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’, vanmiddag zijn we weer open  tussen 13.00 en 17.00 uur!

Hartelijke groet,

Edwin Stolk

[zuivelfabriekdevenen]

Met zaklampen de verlaten fabriek in...

Welkom op dit blog over Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’. In deze fabriek verblijf ik de komende twee maanden bij KiK (Kunst in Kolderveen). Dit is een Artist in Residence (AIR) en onderdeel van het tijdelijke binnenland atelierprogramma van het Mondriaan Fonds. Voor mensen die niet goed weten wat dit inhoudt, op een plek als deze mag een kunstenaar een periode wonen en werken.

Tijdens mijn verblijf in de fabriek wil ik proberen het geluid van vroeger terug te brengen in het industriële erfgoed van vandaag. Mijn bezigheden kun je zien als een gedachte-experiment, Het geluid van… is een denkbeeldige situatie die als functie heeft de consequenties van deze actie te onderzoeken. Zo ben ik zeer geïnteresseerd in de manier waarop deze voormalige Coöp.  Zuivelfabriek zich heeft ontwikkeld door de jaren heen, de functie die het vervulde, tot en met de sluiting van de fabriek in 1995. Nu staat de fabriek aangemerkt als industrieel erfgoed en wonen en werken er kunstenaars en andere kleine zelfstandigen. Met mijn onderzoek wil ik kijken naar de betekenis van dit industriële erfgoed vandaag en probeer ik de richting te analyseren van het gebouw naar de toekomst.

Loes Heebink is een kunstenaar en één van de mensen van het ‘eerste uur’. Op internet kwam ik haar flimpje Tropenkolder tegen wat nu o.a. te zien is in de tentoonstelling. Voor mij was dit filmpje aanleiding om eens contact te zoeken met Loes. We besloten elkaar bij aankomst op de fabriek te ontmoeten en zo gebeurde. In een schitterende ruimte van de fabriek waar zij nu woont stonden vroeger de tanks van de melkontvangst en waar de centrifuge ruimte was is nu een mooi atelier gerealiseerd. Het was een bijzonder gesprek, over hoe de liefde iemand naar het mooie Drenthe brengt en het idealisme wat heeft geleid tot de fabriek zoals we die nu kennen.

Dit klinkt natuurlijk allemaal heel erg mooi, maar Loes gaf ook aan te twijfelen of ze met de kennis van nu een dergelijke transformatie van een fabriek opnieuw zou ondernemen. Vanaf het moment dat ze met zaklampen de verlaten fabriek introkken tot de situatie zoals deze vandaag is, heeft om veel inzet en energie gevraagd. Coöperatieve idealen moesten door de tijd worden bijgesteld vanwege financiële haalbaarheid en deze privatisering van het gebouw heeft er toe geleid dat langzaam de sociale dynamiek veranderde. Waar de fabriek in eerste instantie een verzamelplaats van kunstenaars moest worden met KiK (Kunst in Kolderveen) als kloppend hart en laboratorium functie, zijn veel appartementen in de fabriek nu niet of moeilijk te betalen voor de gemiddelde kunstenaar. Hierdoor veranderd de achtergrond van de bewoners langzaam en daarmee ook de betrokkenheid bij een laboratorium als KiK.

Niet alleen de fabriek heeft een andere dynamiek gekregen, maar deze trend is ook breder te voelen in gehele regio. Boeren bedrijven worden geïntensiveerd en grootschaliger gemaakt, waardoor menig boerderij in de straat nog slechts een woonfunctie heeft en onderdak verschaft aan mensen van buiten de regio. Deze verschuiving is goed voelbaar en maakt een onderzoek naar deze transformatie denk ik zeer relevant. Help ook mee met dit onderzoek naar de fabriek, wanneer u achter de schuine kant nog een cd-speler of versterker, misschien speakers heeft staan? Leen deze dan tijdelijk uit aan dit project;  Het geluid van Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’ zo maken we dit experiment samen mogelijk.

Hartelijke groet,

Edwin Stolk

[zuivelfabriekdevenen]

De fabriek, bewegen door de tijd

Foto nr.:2145,Titel: Zuivelfabriek Kolderveen, Plaats/dorp: Nijeveen, Locatie: Kolderveen, Fotograaf/maker: Dol, Henk, Nijeveen. Deze foto is afkomstig uit De Beeldbank Nijeveen.

  Vorige week mailde ik de Historische Vereniging Nijeveen omdat ik verschillende foto’s op het internet tegenkwam van Coöp. Zuivelfabriek “De venen”.  Ik ontving daarop vrijwel direct een enthousiaste reactie terug namens de vereniging van dhr. Lourens Schipper.

  In mijn mail vertelde ik, dat ik als kunstenaar in de maanden november en december in de voormalige melkfabriek zal verblijven bij KIK (Kunst in Kolderveen). Tijdens mijn verblijf wil ik heel graag in gesprek raken met oud werknemers en andere mensen die de fabriek van toen nog goed kennen. Ik wil een verslagje van deze gesprekken later op deze website plaatsen. Aan de hand van al die verhalen wil ik kijken of we het geluid van toen, voor één dag samen terug kunnen halen naar de fabriek. Daarvoor wil ik -als dat mag- met een professionele geluidstechnicus opnamen maken bij de Coöperatieve Zuivelfabriek 'Rouveen'.  Ik hoor van verschillende mensen dat deze fabriek nog het meest lijkt op Zuivelfabriek ‘De venen’.

  Lourens  Schipper gaf direct aan dat er ex-werknemers in het dorp zijn die wel iets willen vertellen over hun geschiedenis op de fabriek. Hij bood daarbij aan mij te helpen en enkele van hen te polsen of ze mee willen helpen. Ook begreep ik dat er veel fotomateriaal bij de Historische Vereniging is. We besloten op vrijdag 12 september af te spreken bij de bibliotheek van Nijeveen om samen eens verder te praten over de mogelijkheden.

  In een kleine ruimte achter de bibliotheek huist de Historische Vereniging. Het is bijzonder en belangrijk dat het verleden door vrijwilligers hier in kaart wordt gebracht. Oude foto’s van alle burgervaders sieren aan de wand en vormen een indrukwekkende tijdlijn.  Er blijkt ook nog een pakket foto’s te zijn van ex-werknemers die eerder zijn gemaakt door fotograaf Albert Brunsting in de kaashal van de fabriek. Vervolgens laat Lourens Schipper veel foto’s zien waar de fabriek op voorkomt. Het mooie van al deze foto’s vind ik, dat ze allemaal laten zien hoe de architectuur van de fabriek door de jaren heen steeds veranderde door de vraag. Tot er op een zeker moment wordt besloten om de fabriek te sluiten en we naar de situatie gaan die wij vandaag kennen. Nu is de fabriek aangemerkt als industrieel erfgoed en wonen er mensen in, ook zijn er bedrijfjes in gevestigd.

  Lourens Schipper kan mooi vertellen waardoor ik veel leer over het verleden van deze streek en het functioneren van deze fabriek. Zo verteld hij over de griften, een woord wat ik niet goed kende maar wat een gegraven vaarweg is. Zo vermoed hij dat in het allereerste begin van de fabriek de melk mogelijkerwijs nog met schuiten is aangevoerd. Hoe vaak denken wij nu nog na over al deze waterwegen en dat deze eens met noeste arbeid zijn uitgegraven. Bij foto’s van het lossen van de melkbussen (zie foto hierboven) wijst hij op de tweede deksel in de hand, die werd gebruikt bij het losslaan van de deksel die vaak vast zat in de bus. Ik stel me het geluid hierbij voor...

  Het lijkt me geweldig om een tentoonstelling van een selectie van deze foto's te maken in de fabriek, die dan op zondag 9 november zal worden geopend. Lourens Schipper zal dit verder bespreken met de overige leden van de Historische Vereniging. Een tentoonstelling waar we dan een tijdlijn kunnen zien van de historie van dit gebouw, waar mensen coöperatief samenwerkten.  Beelden waar we het zien bewegen door de tijd.

Tekst: Edwin Stolk