Over Daan Gielis (voordracht PXL-MAD Faculty, 5 oktober 2023)
In 1568 schilderde Pieter Breughel de Oudere een schilderij dat de naam De Misantroop meekreeg. Er is veel onzeker over dit werk. Was het van oorsprong misschien een vierkant doek? De handtekening en datering lijken niet van Breugel zelf… Ook het opschrift ‘om dat de werelt is zo ongetru / daer om gha ic in de ru’ is waarschijnlijk later aangebracht.
Maar het tafereel zelf is trefzeker. We zien een man in de rouw, gehuld in een zwarte mantel. Hij laat zijn hoofd en schouders hangen, hij keert zich af van een wereld die hem ontrouw is. Die wereld, op het middenplan, lijkt rustig en lieflijk. Een herder hoedt zijn schapen, de windmolen draait. Maar op het achterplan, aan de horizon, stijgen dikke rookpluimen op. De huizen staan in brand.
De rouw is herkenbaar. Onze wereld staat letterlijk in brand. Recent onderzoek naar klimaatstress en -depressie onder jongeren tussen de zestien en de vijfentwintig toont dat 77% zich ernstige zorgen maakt over de toekomst, 68% van de ondervraagden worstelt met sombere gevoelens, en 63% kampt met angst.
Het verhaal van Breugel is niet af. We treffen de mensenhater op een beslissend moment. Zijn rechtervoet is in beweging, nog één stap en hij verwondt zich aan de kraaienpoten die linksonder op hem wachten. Achter hem staat een klein mannetje op het punt om hem te beroven. Als hij zich nu niet omdraait, raakt hij kwijt wat hem dierbaar is.
Wat gaat hij doen? En wij, hier en nu, wat gaan wij doen?
Voor even zitten we gevangen in dit onmogelijke moment, geconfronteerd met een onoplosbaar dilemma. De wereld lijkt om zeep, maar als we ons wegdraaien raken we alles kwijt. Er zijn geen simpele oplossingen, alleen deze paradox: eender welke stap we nu zetten, er zal schade zijn.
Dus, wat doen we?
Het is een beklemmende vraag, maar voor Daan Gielis (1988-2023) was ze urgent. Ze raakt aan de kern van zijn kunstenaarschap, maar ook aan wie hij was als mens.
Van jongs af aan werd Daan geplaagd door een ingrijpende autoimmuunziekte. Dat maakte hem kwetsbaar, er was nooit een eenvoudige oplossing. Wat goed was voor het hart, beschadigde de nieren. Wat goed was voor de nieren, beschadigde het hart. In One Day You Will Ache Like I Ache [2021] houden de nieren en het iele wereldmannetje van Breugel elkaar in balans. Is het toeval dat dit een mobiele is, een beweeglijk speeltje dat we boven het hoofd van de allerjongste hangen? Hoe makkelijk raakt alles weer uit balans, hoe breekbaar is dit evenwicht?
Je zou denken dat dit tot rouw leidt, tot zorgen over de toekomst, tot somberheid en angst. Dat was ook zo. Daan was vertrouwd met al deze gevoelens. Zijn beeldend werk, zijn keramieken in het bijzonder, tonen ons een vreemde binnenwereld, volkomen in zichzelf gekeerd, met planten en levensvormen die enkel dankzij de verbeelding en gevoeligheid van Daan bestaan. Vogels vluchten vol verdriet [2021] raakt mij diep. Verdriet lijkt een natuurwet in dit universum: de zwaartekracht drukt de bladeren van deze vreemde plantensoort naar beneden. Ik sta oog in oog met een levensvorm, en al heeft dat leven zich teruggetrokken in zichzelf, dit is een echte ontmoeting. Ik voel een verbinding, ik word herkend in mijn verdriet.
En toch is de zwaarte niet wat overheerst. Niet bij Daan als kunstenaar en niet bij Daan als mens. Ik heb de afgelopen tijd veel over Daan gesproken, met vrienden, familie, collega’s. Dit kwam steeds naar voren: Daan kroop in je hart. Dat deed hij niet door te pleasen, zeker niet, maar door wie hij was, door hoe hij was: grappig en gevat, gevoelig en kwetsbaar, oprecht en energiek. Bij Daan voelde je je echt gehoord, alles werd lichter in zijn nabijheid.
Het was de energie van steeds weer opnieuw proberen, nog één laatste keer, ook wanneer de omstandigheden echt onmogelijk zijn. In zijn beeldend werk overheerst die energie, dat licht. In Vogels vluchten vol verdriet is iets merkwaardigs aan de hand. In zichzelf gekeerd en teneergeslagen? Zeker. Maar de allerkleinste bladeren, in dat allerkleinste topje bovenaan, richten zich op. Ze glanzen in het licht. Hier gebeurt iets, nieuwe energie verzamelt zich. Opnieuw en opnieuw en opnieuw en opnieuw richt het leven zich op.
Dat licht, zo wars van alle simpele oplossingen of grote woorden, is leidend in het werk van Daan. Het maakt zijn werk uniek, en uiterst relevant voor ons vandaag.
In veel van zijn werken vertrekt Daan van bestaande beelden. Het iegelijke mannetje, de geldbuidel, de kraaienpoot en de misantroop die Breugel in de vroegmoderne tijd schilderde om uitdrukking te geven aan zijn zorgen, wekt Daan opnieuw tot leven. Twijfelend dwalen ze rond in onze eigen tijd, zoekend naar het onmogelijke evenwicht. De mobiele is licht, en altijd in beweging.
De Wilting Flowers reeks waar Daan de afgelopen jaren aan werkte, en waarvan de PXL-MAD Faculty vandaag Wilting Flower #2 onthult als permanente installatie, vertrekt van houtsnedes van flora uit diezelfde vroegmoderne tijd.
Daan had een oog voor beelden waarin een onmogelijk moment zit: de misantroop staat op het punt in de kraaienpoot te stappen, de bloem staat op het punt te sterven. Dat is Daans startpunt, hierop speelt hij in. Onze eigen situatie brengt hij in contact met dat onmogelijke moment. Het begin van de moderne tijd: de voet van de misantroop komt in beweging. Onze eigen tijd: de kraaienpoot is nu zoveel groter, zoveel kwetsender. Het begin van de moderne tijd: een hernieuwde interesse om alle plantensoorten in kaart te brengen, om ze te kunnen controleren. Onze eigen tijd: een ongekend verlies aan biodiversiteit, een aanzwellende klimaatcatastrofe.
Maar het verhaal van Daan is niet klaar. In dit onmogelijke moment, waarin wij vandaag zitten, zijn er geen eenvoudige oplossingen. In het werk van Daan, dat ons dilemma zo fijnzinnig op scherp stelt, evenmin. De bloem schittert, maar ze sterft. De voet van de misantroop is al bijna van de grond, de kraaienpoot ligt klaar. Maar daaronder, dieper en fundamenteler, zit licht en energie. De bloem sterft, maar ze schittert. De voet is van de grond, nu pas kunnen we bewegen. Dit is niet zonder pijn, het licht is breekbaar en vergankelijk. Maar het licht schittert wel, het kan overgedragen worden op anderen, het geeft ons de moed om nog een keer te proberen.