De Zwerm

Als metafoor voor zelfsturende organisaties

[dezwerm-blog]

Zelfmanagement bij Morning Star

In het boek Social Business by Design van Dion Hinchcliffe & Peter Kim wordt uitgebreid ingegaan op de vraag hoe online media te gebruiken zijn om anders samen te werken: intern, met klanten en met partners. Waar ze in het boek niet op ingaan is of bedrijven zich ook daadwerkelijk anders zouden moeten gaan organiseren. Het hiërarchische organisatiemodel blijft dominant in de voorbeelden die genoemd worden. Maar hoe logisch is dat eigenlijk?

In de zoektocht naar andere organisatiemodellen vonden we recentelijk een interessant artikel van Gary Hamel in de Harvard Business Review: "First, let's fire all the managers". Dit artikel gaat over het organisatiemodel van Morning Star dat in 1995 alle managementlagen heeft afgeschaft en "self-management" heeft ingevoerd.

Op basis van dit artikel heeft mijn collega Martijn Kriens contact gezocht met Morning Star om meer te weten te komen over hoe ze de organisatie dan precies hebben ingericht. Dit resulteerde in een uitnodiging om hun jaarlijkse seminar (ongeveer 50 deelnemers) over self-management te bezoeken in Sacremento, California.

Op Marketingfacts een kort verslag.

[dezwerm-blog]

De zwerm (door StudiumGeneraleUU)

De wetenschap laat zich steeds vaker inspireren en fascineren door zwermgedrag. Zwermen vogels, vissen en bijen lijken een geheel te vormen zonder een duidelijke leider. Hoe doen ze dat? Ook mensen gedragen zich regelmatig als zwerm. Denk aan het gedrag van voetbalsupporters en gedrag op de beurs. Hoe is dit zwermgedrag te verklaren? En is het geheel meer dan de som der delen? Studium Generale organiseerde de lezingenreeks De zwerm, waarin wetenschappers uit verschillende vakgebieden inzicht gaven in het fenomeen van de zwerm.

De lezingen zijn ook in hun geheel terug te kijken via: http://www.sg.uu.nl/programma/voorjaar-2012/de-zwerm/

[dezwerm-blog]

Economische crisis katalysator voor society 3.0?

Komende tijd schrappen de twintig grootste werkgevers van Nederland bijna 37.000 banen, 8 procent van het totaal aldus Volkskrant. De Volkskrant baseert zich daarbij op eigen onderzoek onder de top honderd grootste werkgevers van Nederland. Het aantal banen dat verdwijnt is zo hoog omdat juist grote werkgevers als overheidsdiensten en banken de komende jaren naar verwachting flink krimpen.

Dat er de komende jaren banen zullen verdwijnen is gezien de huidige economische crisis geen verrassing. Het Centraal Planbureau (CPB) waarschuwde deze week dat de werkloosheid het komend jaar snel gaat stijgen nu Nederland voor de tweede keer in korte tijd in een recessie is beland. Volgens het UWV worden vrijwel alle sectoren geraakt door de crisis.

Dat grote organisaties steeds kleiner worden is echter niet alleen een gevolg van de huidige economische crisis maar heeft ook te maken met een aantal marktontwikkelingen die we al jaren waarnemen.

Door sociale en technologische ontwikkelingen zien we dat een groot aantal organisatie-onderdelen niet meer direct nodig zijn of op eenvoudige manier kunnen worden uitbesteed. Dit varieert van eenvoudige administratieve handelingen als payrolling tot hoogwaardige kennisvergaring. Daarnaast neemt het belang van een herkenbare identiteit voor organisaties toe. Hoe groter een organisatie, hoe complexer het is om te komen tot een breed gedragen identiteit. In dit verband wezen we eerder al op het feit dat samenwerken beter is dan fuseren.

Persoonlijk blijf ik de huidige economische crisis dan ook zien als een zegen omdat organisaties zich daardoor moeten focussen op hun kerncompetentie (waarom besta je als organisatie en waar lever je echt toegevoegde waarde) en daarnaast op zoek moeten naar gespecialiseerde, kleinere en goedkopere partijen om mee samen te werken. Organisaties die geen toegevoegde waarde hebben en niet in staat zijn om samen te werken met andere partijen, zullen de komende jaren van het toneel verdwijnen. Ik ga dit weekend eens rustig de lijst van grootste werkgevers van Nederland bekijken en proberen een voorspelling te doen welke organisaties in 2020 niet meer bestaan.

[dezwerm-blog]

Logica spreeuwenzwermen ontdekt (door RTVOOG)

Dankzij het computermodel StarDisplay heeft onderzoekster Charlotte Hemelrijk van de Rijksuniversiteit Groningen nieuwe inzichten gebracht in het mysterie van spreeuwen die in harmonieus bewegende zwermen vliegen. In StarDisplay hebben onderzoekers een aantal rondvliegende zwermen boven een slaapplaats gesimuleerd. Daaruit bleek dat telkens als de spreeuwen buiten het gebied rond die plek kwamen, ze terug moesten draaien. Daarbij kregen ze te maken met opwaartse kracht, luchtweerstand, zwaartekracht en hellen bij bochten. Overal ter wereld blijken de zwermen een variatie te tonen. Zwermen die veranderen van trechters naar zandlopers, verdichtingen en verdunningen. Volgens Hemelrijk komt het allemaal voor. Dankzij StarDisplay concludeerde ze dat de vogels tot elkaar zijn aangetrokken. Ze bewegen dezelfde kant op en ze proberen botsingen te vermijden.

[dezwerm-blog]

Samenwerken beter dan fuseren?

Hans Schenk, verbonden aan de Utrecht School of Economics, onderzoekt al jaren het nut van fusies en overnames. Samen met 30 onderzoekers heeft hij inmiddels meer dan 25.000 fusies en overnames onderzocht (verdeeld over vijf grote industriële fusiegolven). En hoewel de omstandigheden en onderzoeksmethoden verschillen, telkens komt er hetzelfde uit: fusies gaan meestal mis.

De resultaten van Schenk zijn in de afgelopen jaren bevestigd door onderzoeken van adviesbureaus als KPMG, PriceWaterhouseCoopers (PwC), Boston Consulting Group (BCG) en Hewitt. En alhoewel de meeste van deze onderzoeken gaan over fusies in het bedrijfsleven, zien we een vergelijkbaar patroon bij organisaties als gemeenten, woningcorporaties,waterbedrijven (pdf), onderwijsinstellingen en zorginstellingen.

Maar liefst zeven van de tien fusies en overnames kosten meer dan dat ze opleveren en vijftien procent draait zelfs uit op een ramp. Slechts in vijftien procent voegt een fusie of overname iets toe. Overheden en organisaties weten dat. Toch zit er weer een nieuwe golf aan te komen. Dit keer moeten de publieke omroepen fuseren. De belangrijkste reden is dat men op deze manier een deel van de bezuiniging van 200 miljoen eurodenkt te realiseren. Maar zijn fusies daarvoor wel de beste oplossing en zo nee, wat is het alternatief?

Jos Bartels, die in 2006 aan de Universiteit Twente promoveerde op het gebied van veranderingsprocessen, stelde destijds al vast dat de helft van alle fusies mislukt door cultuurverschillen en het feit dat werknemers zich niet meer kunnen identificeren met de nieuwe organisatie. Bartels heeft het daarbij over de fusie van identiteiten waarbij hij o.a. verwijst naar de sociale identiteitstheorie uit de jaren 70.

De sociale identiteitstheorie stelt dat we onze identiteit voor een groot deel ontlenen aan groeperingen waarvan we ons deel voelen. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen de eigen groep en andere groepen. Volgens de sociale-identiteitstheorie wordt met identificatie een verband gelegd tussen individu en groep. Groepskenmerken worden eigen kenmerken en het falen van groepsleden wordt gevoeld als het eigen falen, net zoals hun succes het eigen succes wordt. Bartels: “Identificatie kun je het beste met een voorbeeld uitleggen. Je studeert een bepaalde opleiding X. Je bent op een feestje en andere mensen praten negatief over jouw opleiding X. Voel jij je dan beledigd door deze uitspraken? Ga je meteen in de verdediging? Zo ja, dan identificeer je jezelf sterk met deze organisatie X. Er is daarnaast een positief verband tussen de waardering van organisatie X en de identificatie van iemand met organisatie X.”

Afgelopen maand verscheen in Intermediair het artikel ‘Waarom bedrijven het fuseren niet kunnen laten‘ waarin opnieuw wordt gesteld dat fusies en overnames bijna altijd uitdraaien op een vernietiging van kapitaal, banen en ambities. Ook Intermediair verwijst naar het onderzoek van de Utrechtse fusie- en overnameprof Hans Schenk die stelt dat fusies in het algemeen geen geld opleveren maar geld kosten. De enigen die er altijd geld aan overhouden zijn bankiers, advocaten en consultants.

Als fuseren niet de oplossing is, wat dan wel? Samenwerken! Zeker in een tijdperk waarin de identiteit van een organisatie belangrijker is dan ooit. Organisaties hebben immers steeds minder controle over hun eigen communicatie en daarmee over hun imago. Die wordt in toenemende mate bepaald door medewerkers, klanten en andere betrokkenen. En laten we eerlijk zijn, wie voelt zich nog betrokken bij een bedrijf met 30.000 medewerkers, een school met 10.000 docenten of een publieke omroep zonder herkenbaar geluid. Persoonlijk geloof ik sterk in kleine(re) organisaties met eigen herkenbare identiteit en heldere propositie die op een slimme manier (oa. via digitale media) samenwerkt (zie ook: Hoe bepaal je de strategie van een succesvolle netwerkorganisatie?).

Dus samenwerken aan de ‘achterkant’, en een eigen herkenbare identiteit aan de ‘voorkant’. Ben benieuwd wanneer ze dat in Den Haag ook inzien!

[dezwerm-blog]

Wat kunnen organisaties leren van de rode oogstmier

In het kader van mijn onderzoek naar veranderende organisatiestructuren en businessmodellen, ben ik op dit moment het vorig jaar gepubliceerde boek ‘De kracht van de zwerm‘ van Jaap van Ginneken aan het lezen. Van Ginneken is als mediapsycholoog verbonden aan de vakgroep communicatiewetenschappen van de Universiteit van Amsterdam en houdt zich bezig met de mechanismen van rages, mediahypes en massagedrag. In het boek ‘De kracht van de zwerm’ zet Van Ginneken uiteen wat je van de natuur kunt leren over filerijden, virusmarketing, kudde-instinct op de beurs, maar ook over hoe organisaties werken (of niet werken). Als voorbeelden gebruikt hij daarbij het gedrag van o.a. schapen, vogels (zoals spreeuwen) en mieren.

Gisteren wees mijn collega Gerjanne Tiemens me op een al wat oudere, maar prachtige TED Talk van Deborah Gordon. Gordon doet al meer dan 20 jaar mierenonderzoek in de woestijn van Arizona (vlakbij de grens van Mexico). Het grootste deel van het jaar gebeurt er niets in het woestijngebied, maar in de zomer verschijnt Gordon. Dan bestudeert ze twee maanden lang elke dag van half zes ‘s ochtends tot een uur of twaalf ‘s middags, dezelfde mierensoort: de Pogonomyrmex barbatus (beter bekend als de rode oogstmier). Gordon verricht haar onderzoek al meer dan twintig jaar onveranderd. Ze telt de mieren die ‘s morgens in alle vroegte het nest verlaten om de omgeving te onderzoeken, ze telt de mieren die op zoek gaan naar voedsel, die terugkomen met voedsel, die het nest uitkomen met afval. Ze telt de interacties met buurmieren; ze observeert, telt en trekt daaruit haar conclusies. Aanrader!

[dezwerm-blog]

Hebben we leiders nodig? (door universityGroningen)

De meningen daarover zijn verdeeld. Volgens Charlotte Hemelrijk , hoogleraar zelforganisatie van sociale systemen, is een leider niet noodzakelijk nodig om goed te functioneren als groep. Zij kijkt om haar mening te onderbouwen, naar het dierenrijk.

[dezwerm-blog]

Deborah Gordon: How Ant Colonies Get Things Done (door GoogleTechTalks)

[dezwerm-blog]

Deborah Gordon: How do ants know what to do? (door TEDtalksDirector)

[dezwerm-blog]

Rod Beckstrom over zeesterren en spinnen

Een van de sprekers die me inspireerde tijdens The Next Web Conference was Rod Beckstrom. Beckstrom is een succesvol high tech entrepreneur en samen met Ori Brafman co-auteur van het boek ‘The Starfish and the Spider: The Unstoppable Power of Leaderless Organizations‘.

Beckstrom liet in zijn presentatie zien waarom gedecentraliseerde netwerken minder gevoelig zijn voor veranderingen dan gecentraliseerde netwerken. Hij gebruikte daarvoor de metafoor van zeesterren en spinnen.

Een zeester heeft geen centraal besturingsorgaan maar 5 (of meer) armen waarbij elke arm dezelfde organen bevat. Hak je een zeester in stukken, dan onstaan er meerdere zeesterren. Een spin heeft wel een centraal orgaan en als je die in stukken hakt dan is het dood.

Aan de hand van voorbeelden uit de geschiedenis zet Beckstrom zijn metafoor kracht bij. Hij laat zien hoe Hernan Cortas in 1519 in een periode van slechts twee jaar het machtige rijk van de Azteken veroverde en daarmee het begin inluidde van de Spaanse kolonisatie van Zuid-Amerika. Dit in tegenstelling tot de moeizame strijd die in Noord-Amerika werd gevoerd tegen de Apaches van indianenleider Geronimo.

Het grote verschil? De Azteken werden centraal aangestuurd vanuitTenochtitlan (voorloper van het huidige Mexico-stad) terwijl de Apaches niet als eenn volk samenleefde maar bestond uit een groot aantal stammen die behoren tot het Noord-Amerikaanse indianenvolk de Athabasken.

Vervolgens gaat Beckstrom naar de huidige tijd waarin hij de ontwikkelingen laat zien in de muziekindustrie. In de afgelopen decennia is de macht in de muziekindustrie heel langzaam verschoven van een groot aantal kleine muzieklabels naar 4 mediamagnaten die samen zo’n 80% van de omzet in deze industrie in handen hebben, namelijk Sony BMG, Universal Music Group, Warner Music Group, en EMI (Beckstrom heeft het over 5 partijen; wie is nu de vijfde?)

En toen kwam Napster, de eerste wereldwijd gebruikte muziekdeelservice die de muziekindustrie op zijn kop zette. Napster bereikte met 13,6 miljoen gebruikers in februari 2001 een hoogtepunt maar moest ten gevolge van diverse rechtzaken uiteindelijk toch sluiten (later als betaaldienst weer gestart). En zoals min of meer verwacht, stapten de gebruikers massaal over op alternatieven die nog slimmer de muziek decentraal verpreiden (via peer-to-peer) zoals eMule, KaZaA en BitTorrent.

Daarmee is de kern van Beckstrom’s boodschap duidelijk. Decentrale organisaties als Wikipedia, Grokster en YouTube hebben grote voordelen ten opzichte centrale organisaties als Britannica, Microsoft of CBS. Dat betekent overigens niet dat je alles decentraal moet organiseren (chaos?). Er bestaat een optimale mix tussen centrale en decentrale organisatie-elementen ook wel ‘sweet spot’ genoemd. Als voorbeeld noemt hij daarbij Citizendium.

Tot slot gaat Beckstrom kort in op de zogenaamde ‘katalysatoren’ (of ‘catalysts’). Mensen die in staat zijn om decentrale organisaties te creeren en in stand te houden. Katalysatoren hebben een aantal gemeenschappelijke eigenschappen zoals gemeende interesse in anderen, een groot netwerk, natuurlijke drang om anderen te helpen, emotioneel intelligent, vertrouwen in anderen en in decentrale organisatie, etc.

Zoals gezegd, Beckstrom heeft me weten te inspireren en dat betekent dat het boek ‘The Starfish and the Spider’ inmiddels op mijn verlanglijst staat voor deze zomervakantie.

Bronnen: The Starfish And the Spider (Wikipedia) Changing the Rules: Lessons from a Starfish World (ChangeThis.com) Boekrecensie Bertrand Weegenaar (Managementboek.nl) Boekrecensie Martijn Aslander TV-interview FOX News

Internationale boekrecensies die de moeite waard zijn: Red Hat Magazine

[dezwerm-blog]

Der Schwarm (De Zwerm)

Evenals de voorgaande jaren zit ik samen met mijn vriendin en twee kinderen in Toscane waar we een aantal weken genieten van mooi weer, lekker eten en drinken maar vooral ook rust. Het is de enige periode in het jaar dat ik toekom aan het lezen van romans. Een van de meest indrukwekkende boeken die ik dit jaar heb gelezen is Der Schwarm van Frank Schatzing. Een thriller waarin het klimaat op aarde drastische veranderingen ondergaat. Onder het oppervlak van de wereldzeeen beweegt zich een nieuw soort die intelligent, zeer gevaarlijk en ongrijpbaar is. De mensheid krijgt te maken met een natuurlijke vijand die intelligenter is dan de mens en die terugslaat.

Zonder alle details van het boek te beschrijven heeft het verhaal mij om meer dan een reden gepakt. Naast het besef wat de mogelijke gevolgen kunnen zijn van de menselijke overheersing van de natuur, kent het intelligente soort dat terugslaat vele overeenkomsten met de blogosfeer.

De intelligente soort dat in het boek wordt aangeduid met Der Schwarm bestaat uit miljarden eencelligen die vanaf het begin van het onstaan van de aarde zich bevinden onder het oppervlak van de wereldzeeen. Eencelligen die als individue een zeer beperkt aantal eigenschappen en intelligentie kennen maar als collectief een intelligentie vertonen die zijn gelijke niet kent. Informatie wordt op geniale wijze verspreid en opgeslagen, kennis raakt niet verloren en de snelheid van handelen is enorm.

Frank Schatzing, die communicatiewetenschappen studeerde en een eigen reclamebureau runt in Duitsland, heeft een van de meest indrukwekkende thrillers geschreven van de afgelopen jaren. Met bijna duizend pagina’s een boek dat je niet in een paar uur uitleest maar een absolute aanrader is!