Hayır
Evet.
“Hayır demeyi bilmek”, “hayır demenin önemi”, “hayırda hayır vardır (!)” vs. Son yılların klişe önerilerinden oldu “hayır”.
Bu yazıda biraz tersten, aslında ters de değil, alışık olunmayan bir yönden bakacağız.
https://www.youtube.com/watch?v=evm9Z6aH5cs
Hayır, “Olumsuz cevap anlamında, olumsuzluğu direkt ifadeden kaçınan bir hüsnü tabirdir. 17. yy'dan itibaren yaygınlaşmıştır.”¹ Orta Asya’da daha çok “yok” kelimesi ve türevleri kullanılıyor. Arapçadaki “hayr” (hayırlı) kelimesinden türediğini söyleyenler vardır. Hayırlı olanın reddetmek olduğunu kibarca iletmek için bu şekilde dönüşmüş olabilir.
Evet ise, peki, tamam, elbet anlamına karşılık geliyor. Onaylama kelimesi.
Genelde, sevmediğimiz şeyler için hayır, istediğimiz şeyler için evet deme eğilimdeyiz. Yani hayır kelimesini “istemediklerimizle”, evet kelimesini “istediklerimizle” bağdaştırırız. Bir anlamda, hayır mutsuzluk, evet mutluluk getirecektir! Elbette böyle olmaz, olay daha girifttir, her ikisi de mutlu veya mutsuz sonuçlara varabilir.
Günlük dilde pek çok kullandığımız onaylama, ret, inkâr ifadeleri taşıyan evet, hayır gibi yanıt ifade eden sözcüklerin gramerimizdeki yeri tartışmalı konulardan biridir. Bazı araştırmacılar bu sözcükleri zarflar içinde gösterirken bazıları edat bazıları ünlem olarak ele almaktadır.²
Anlatım ve anlam arasında sabit bir ilişki yoktur. “Hayır” cevabının kabalık veya incelik olarak algılanması, muhatabın özelliklerine göre değişiyor. Kabalık - incelik kuralları devingen, bağlamsal, hatta daha kişiseldir denilebilir. Bunları anlamak için sadece dil kullanımının incelenmesi yeterli değildir. İletişimin başarılı olabilmesi için konuşmacı (verilen cevap) kadar dinleyiciye (cevabı alana) da dikkat edilmelidir.³
Hayır demeyi olgunlaştıran pekiştireç veya boyutlar vardır. Örneğin bir araştırmada, uyuşturucu madde kullanma teklifini reddeden (“hayır” diyen) gençlerin, ebeveynleriyle daha iyi ilişkiler içinde olduğu belirlendi.⁴ “Hayır” derken neye “evet” dediklerini çok iyi biliyorlardı.
İddialı olmak (kendine güvenmek) ve “hayır” deme gücü ile ruh sağlığı arasında anlamlı bir ilişki olduğu görülmüştür.⁵ “Psikolojik iyiliğin” insanı daha kaliteli evetlere götürdüğü ortadadır.
“Hayır için evet, evet için hayır demek: Bir Çin kuralı” adlı çalışmada, kimi kültürlerde tam anlamıyla metin temelli bir iletişimin işe yaramayacağı, anlatılanın yalnızca bağlamsal olarak anlaşılabileceği, bu detayın uluslararası iletişimde birçok soruna neden olduğu ifade edilmiştir.⁶ Hayır’ın hayır olarak anlaşılamaması çok anlaşılır bir şey! Burada kavram kargaşası değil kültürel altyapı önem kazanmaktadır.
Oysa reddetmenin de çeşitleri vardır değil mi: Doğrudan sözlü olmayan reddetmeler, doğrudan sözlü reddetmeler ve dolaylı sözsüz reddetmeler.⁷
“hayır”: dediğin gibi değil
“hayır”: beni yanlış anladın
“evet”: zaman ver, düşünüyorum
“evet”: saçmalama
“hayır”: tabi ki evet!
“evet”: kesinlikle hayır!
Karar ifade eden evet ve hayır kelimeleri, tam olarak kararı ifade edemiyorsa kelime anlam kaymasına uğruyor.
Aslında bin yolla evet veya hayır deriz. Vücut dili, yaşanmışlık, bulunduğun ortam, inançların, kültürün, zorunlulukların ve söylemin! Hangisi güçlüdür?
Alışverişte
Size yapılan teklifleri, zorlamaları, cazip alternatifleri reddetmenin yolu “kısaca, hayır” demek midir? Yoksa “hayır” diyerek, güç kazanmanız veya kaybetmeniz için birazcık ara vermiş mi olursunuz sadece? Yani hayır demenin ilk sonucu hayır olsa da “son sonucu” hayır olarak kalmakta mıdır, evete mi dönüşmektedir?
Reklamları izlediğimizde, sözlü olmasa da düşünce olarak zihnimizden bir sürü evet ve hayırlar çıkar. “Hmm pek iyiymiş. Hayır, beğenmedim. Bunu almalıyım. Bu alınır mı!” vs.
Reklamların belli bir süreklilikte izlenmesi (tekrarlar) verilen bilinçsiz cevapların hayırdan evete dönmesini kuvvetlendirir. Rahatsız edecek derecede sık tekrarlanan reklamlara bir de bu açıdan bakınız. Hissettiğiniz rahatsızlık, bilinçaltına o ürünü daha kalıcı şekilde yerleştirmektedir.
Görüleceği gibi, hayır demek bazen pek de mümkün değildir!
Hayır’dan kuşkuya düşersiniz. Evet’i kaçırıp üzülmekten korkarsınız. Hayır deyip “tehlikeye” girmektense evet deyip (gerekirse sonra) kendinize kızmayı yeğ tutabilirsiniz
Duygusal bütünleyiciler adeta hipnoz etkisiyle kişiyi çepeçevre sarabilir ve karar mekanizmanızı sabote edebilir
Her şeye rağmen “evet” demenin gücü!
Hayır dediğinizde bile aslında bir başka şeye evet diyorsunuz. Reddetmenin zorluğundan ve duygusal risklerinden kurtulmanın yollarından biri dolaylı evetleri artırmak olabilir.
O şeyi satın almaya “hayır” dediniz, niçin, çünkü başka bir şeye “evet” demek istiyorsunuz.
Arkadaşlık teklifine “hayır” dediniz, niçin, çünkü içinize pek sinmedi, umduğunuz bu değildi, “şu” şekilde olsaydı “evet” diyebilirdiniz.
Eşiniz çocuk istedi, “hayır” diyemediniz, niçin, çünkü kırmak ve reddetmek başka riskli sonuçları doğuracaktı. İstemediğiniz bir gebelik yaşadınız. Oysa “evet” diyebileceğiniz başka şeyler vardı. Onları daha görünür yapabilseydiniz dolaylı ve güzel evetlere daha çok yaklaşabilirdiniz.
Hatırlatma: Buradaki anlatım koçluk bağlamında ele alınmıştır. Hayati bir risk yaşadığınız durumlarda bir hekime, adli mercilere veya avukata başvurmaktan çekinmeyiniz.
İki kelimenin ortası var mıdır? Havet, e-hayır, eh, he? ;)
Koçlukla ilgisi
Yanlış kararlar.
Mutsuzluk.
Söylemle eylemin, eylemle gerçeğin ve iç tatminin uyumsuzluğu. Bu da atılan adımları ve hedef belirlemeyi olumsuz etkiliyor.
Evet derken evetten, hayır derken hayırdan emin olmama. Kararın kararsızlık içermesi.
Beynimiz anlık olarak sayısız evet ve hayırlarla, karşılaştırma ve değerlendirmelerle çalışıyor. Her hayır durağının bir sürü evet bileşeni oluyor. Bu evetleri artırmak, hayırları evetlerle beslemek kişinin başarısını yükseltiyor.
Doğru iletişim bir çeşit ortaklıktır. Kararlar ve cevaplar bu ortaklığı etkiler. Kişisel olarak haklı olmak ile ortaklık sürecinde “ortaklıkça” haklı olmak arasında nüans ve incelik vardır. Hayır ve evet cevapları ortaklık içinde ayrıklık doğurabilir. Ya da ortaklık güçlendirilir.
Çözüm yolları
“Teşekkür ederim.”
“Şunu tercih ediyorum.”
“Bana biraz zaman verir misin.”
“Bunu detaylı konuşalım mı?”
Bir şeyi onaylama veya reddetme noktasına geldiysek ama “hayır” cevabı vermekten korkuyorsak, iki adım geriye dönüp o noktaya nasıl geldiğimizi düşünmeliyiz.
Elbette evvel zamana gitmek mümkün olmayacaktır ama bundan sonrası için “evetleri artırmanın yolu”, yürüdüğümüz güzergahın bizi nereye götürdüğünü baştan düşünmektir.
Anlık mutluluğun uzun ömürlü mutluluklara götürüp götürmeyeceğini iyi değerlendirerek.
Konuştuğumuz kişiyi - kitleyi çok iyi tanıyarak. Verdiğimiz cevabın kabalık veya incelik olarak algılanıp algılanmayacağını baştan bilip planlayarak.
Hayır demeyi olgunlaştıran pekiştireç ve boyutlara çalışarak. Örneğin ebeveynle, arkadaşlarla, çevreyle ilişkileri daha sağlam tutarak. Kendi gücümüzü artırarak. Reddetme durumunda olabileceklere karşı önceden hazırlıklı olarak.
Kararımızı ifade etme noktasına gelene kadar, kendi özgürlüğümüzü ve özgünlüğümüzü karşı tarafa çok iyi anlatarak (gerekirse dikte ederek).
Kuralları en baştan koyarak. “Zamanında bunu söylemedin ama” tepkisine uğramamak için ön alarak.
Karşıdaki kişinin zayıf noktalarının güçlenmesine yardım ederek (!) Düşük benlik algısı (kendini sevmemek, değersizlik, yetersizlik) veya başka bir sıkıntısı varsa, bunu halletme yoluna giderek. Böylece size yönelebilecek tepki baştan azalabilecektir.
Size kurulabilecek oyunu - kurguyu fark ederek. Nereye götürüldüğünüzü, gittiğinizi zaman zaman analiz ederek. Böylece belki de riskli bir karar vermek zorunda kalmayacaksınız.
Bilenlere danışarak.
Okuyarak.
Kendi karar süreçlerinizi analiz ederek. Böylece önceden kestiremediğiniz durumları baştan kestirmeniz mümkün olabilir.
Sonuç
“Hayır” cevabı, noktadır. Cümleyi bitirir. Bitmediyse bile, noktadan sonra boşluk ve büyük harf olacaktır. Yeni bir başlangıç.
“Evet” cevabı onaylamadır.
Onaylanacak şeyleri artıralım.
Ne dersiniz?
A) Evet
B) Evet
Fatih Gökler
_______________
¹ Nişanyan sözlük
² BARAN, Burhan. YANIT İFADE EDEN EVET, HAYIR VE BENZERİ SÖZCÜKLER ÜZERİNE. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 2017, 6.3: 1306-1315.
³ HATIPOĞLU, Çiler. Yalın hayır ve incelik (sizlik) derecesi. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 2010, 1.
⁴ ANDREAS, Jasmina Burdzovic; PAPE, Hilde; BRETTEVILLE-JENSEN, Anne Line. Who are the adolescents saying “No” to cannabis offers. Drug and alcohol dependence, 2016, 163: 64-70.
⁵ POURJALI, Fariba; ZARNAGHASH, Maryam. Relationships between assertiveness and the power of saying no with mental health among undergraduate student. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 2010, 9: 137-141.
⁶ MA, Ringo. Saying “yes” for “no” and “no” for “yes”: A Chinese rule. Journal of Pragmatics, 1996, 25.2: 257-266.
⁷ MARCANTONIO, Tiffany L.; JOZKOWSKI, Kristen N.; LO, Wen-Juo. Beyond “just saying no”: A preliminary evaluation of strategies college students use to refuse sexual activity. Archives of sexual behavior, 2018, 47.2: 341-351.