sa ibayong x

[ibayox-blog]

El Duende

"Para Ralph, poeta Filipino, con mucho gusto de Alfredo." Nang sabihin kong taga-Filipinas ako, at isa ring makata, nangakislap ang kaniyang mga mata. Tinanong ako ng matandang makata kung sa Tagalog ba ako nagsusulat. Ani ko, por supuesto. Hindi pa raw siya nakararating sa Pilipinas, at malaon nang naninirahan sa Granada. Narito ang diwa ng kaniyang mga taludtod. Ngunit bakit ko naman ikinagulat na kilala ng isang matandang manunulat ang pag-iral ng Tagalog? Bahagi ng kaniyang kasaysayan ang aking pagkasakop. Bibili lamang dapat ako ng tubig bago maglakad pabalik sa pusod ng lungsod sa ilalim ng tanglaw ng tanghaling Granadino nang makita kong tampok sa estante ang mga aklat ng tula ng isang Alfredo Lombardo. Nasa bungad ako noon ng Museo de las Cuevas de Sacromonte, kapapakinig lamang sa rubdob ng musika ng flamencong umaalingawngaw sa loob ng malalamig na bahay-yungib. Kasing-aalab ng mga awitin ang-araw Andaluz, kasinlalim kung tumiim. Tila kontrapunto sa tahimik na pananaig ng kulay puti: mga munting gusali, ang mukha ng bundok, mga dingding ng binungkal na mga yungib. Pinulot ko ang lupon ng kaniyang mga soneto. Makatang Granadino iyan, anang barista. Malapit lang dito ang kaniyang bahay. Binili ko ang aklat. Hintay lang, anang barista sa akin. Wala raw siyang panukli. Pagbalik niya, may kasama siyang matanda, nakasombrero at makapal ang balbas. Ito ang makatang Alfredo Lombardo, pakilala niya sa akin. Kinamayan ako ng makata, pinasalamatan sa pagtangkilik at nagpakilala ako: kayumangging binatang nagsasalita ng kaunting Español, makata. Ibig ko pong lalong tumatas sa Español, at matutuhan ang panulaan ng España, ani ko. Maibigan ko raw sana ang kaniyang mga tula. Marahil, maisasalin ko sila sa Tagalog balang araw, tugon ko. Marami pa sana akong itatanong ngunit kinakapos ng mga salita ang dila kong nagsisimula pa lang tumatas sa Español. Nagpaalam na ako matapos kong mapalagdaan ang kaniyang lupon ng mga soneto. Tumawag lamang daw ako sa Museo kung ibig ko siyang makaugnay. Nagpasalamat ako nang ilang ulit. Hanggang noon, sumusulat pa rin daw siya ng mga tula. Doon, sa kanlungan ng duende ng kaniyang panulaan, patuloy na pinag-aalab ng makatupok-kaluluwang alindog ng Andalucia ang kaniyang mga taludtod. Hindi ito kataka-taka. Sa mga puting bahay-yungib ng Sacromonte rin isinilang ang flamenco Granadino, sayaw ng apoy na nagkatawang-tao, tugtugin at awiting umaapaw sa rubdob. Dito naglagablab ang nadadarang na damdamin ng mga morisko at hitanong pinalayas sa sinakop na lungsod ng Reyes Catolicos, kublihan ng kanilang bawal na kalinangan. Wala mang mapagkublihan sa init ng araw, kanlungan ng sining ang Sacromonte. Waring likas na pinagdiringas ang dibdib nitong lupain ng mga Garcia Lorca at Lombardo, sumasanib ang init sa katawan, sinasapian ng duende ang mortal. Hitik ang daan sa paanan ng Museo de las Cuevas de Sacromonte ng mga patalastas tungkol sa mga palabas ng flamenco sa gabi. Habang naglalakad pababa ng Sacromonte pabalik sa Albaicin at sa centro ng lungsod ng Granada, pinagnilayan ko ang kahulugan ng aking sining. Ibig kong manatiling maalab kahit hanggang sa pagtanda, gaya ni Alfredo, gaya ng mga mananayaw at mang-aawit ng flamenco, na lalo umanong pinagigilas ng gulang. Nakaugat lagi sa ating talampakan ang sining. Dito umaawit ang mga taludtod ni Alfredo; liblib man, kasintaal ng Sacromonte at ng Granada sa kaniyang diwa ang Alhambra sa Andalucia. Narito ang duende ng kaniyang sining. Tumatagaktak ang pawis ko sa lansangang walang lilim at lumilikaw-likaw pa ayon sa hubog ng Sacromonte. Pinangulilahan ko ang alinsangang may ginhawang dampi sa balat na bilad sa tanghaling tapat. Pagtingala ko, walang mga ulap na naglalayag sa bughaw na langit. Maaalaala ko ang himpapawid sa isang munting kapuluan sa malayong Silangan. Sa kaliwa, matikas ang blangkong mukha ng Palacios Nazaries ng Alhambra. Nakaukit sa lupa ritong hinahagkan ng araw ang kasaysayan ng kaharian. Humahalik ang araw sa balat na balot ng alinsangan. At nilalapnos ako ng tuyong hangin ng Andalucia. Tanto ko na; upang makatula, humanap ka ng lunang mauunawaan mo ang wika ng duende. At sa isang kapuluan sa malayong silangan, kinakausap ng punso ang aking puso, binabasbasan ng nuno, sinasapian ng duende ng lupaing tinatahanan ang kayumangging katawan. May mga katagang mabibigkas lamang sa basbas ng luad. Nang tanungin ako ng Lupalop at ng Tangway kung sa wika ng indio ba ako magsusulat. ¿Escribirás en Tagalo? Ani ko, oo.

[ibayox-blog]

Madrid, Día Primero

Hapon na nang dumating ako sa España. Bumaba ako ng eroplanong kumakabog ang dibdib sa naghahalong takot at sabik. Unang pagkakataon ko noong mapalayo sa Pilipinas nang mag-isa, at hindi pa ako bihasâ sa Español. Nakatatakot ang pag-iisa sa isang kakatwang lugar. Subalit ninais ko iyon, ang lusunging mag-isa ang nakalalaking mundo. Nararamdaman ko ang takbo ng panahon; kailangan kong makita ang daigdig. Kaya inalaala ko marahil ang hiyaw ng mga iskô – matatapang, matatalino, walang takot. At buhat-buhat ang mga gamit kong buhat pa sa Filipinas ng Ultramar, sinuong ko ang lamig ng hangin ng Madrid. Humingang malalim. Dama ang bahagyang kirot ng kurot ng banyagang taglamig, napagtanto ko – dito nagsisimula ang sapalaran.

Turistang-turistang bumaba akong bitbit ang mga gamit ko sa Calle Cañizares, isang maliit na kalsadang tumatarak sa tagiliran ng Calle de Atocha. Narito ang tinuluyan kong hostel, isang gusaling nakikipagsiksikan sa munting kalyeng iyon, katabi pa ng isang simbahang maliit. Kilala ang Cat’s Hostel, mahusay mag-Ingles ang mga kawani, at higit sa lahat, may mabilis at libreng wi-fi at mga komputadorang mahihiram. Nasa Dubai pa lamang ako, alam ko nang ipinagkanulo ako ng Globe – walang kasignal-signal ang selepono ko, bagaman inaasahan ko pa naman sana ang roaming. Kaya pagkalapag na pagkalapag ko sa mga gamit ko sa pang-anim na taong silid na aako ang gumamit, nag-internet agad ako upang ipaalam sa mga nag-aalala ko nang mahal sa buhay na oo, nasa Madrid na ako, buháy at handa nang gastusin ang salaping ipinagkatiwala nila sa akin.

Humahaba na ang mga anino nang makalabas ako sa hostel, at tinahak ko ang kahabaan ng Calle de Atocha hanggang magtagpo sila ng Paseo del Prado. Ang mga gusali ang una kong napansin. Anila, talagang napakaganda ng arkitektura sa España. Totoo nga, manghang-mangha ako sa mga mukha ng mga gusali, puno ng masasalimuot na disenyong nililok sa bato. Malalapad din ang mga bangketa ng mga daan kaya ligtas kong natititigan ang mga tanawin sa paligid. Napakasarap pang maglakad dahil hindi mainit.

Humantong ako paglaon sa Paseo del Prado, isang napakahaba at napakalawak na lansangang lumalagos sa gitna ng Madrid. Parke ang nagsisilbing island ng lansangang ito – liwasang nililigiran ng mga puno at pinapalamutian ng mga fuente. Napakalawak din ng mga bangketa sa magkabila nitong panig, na malilinlang kang wala ka sa pusod ng isang abalang lungsod, lalo’t nasa tabi mo lamang ang Real Jardin Botanico.

Nakalulula ang lawak ng Real Jardín Botánico. Aasahan mong lalamunin na ng lungsod ang ganitong lungting espasyo sa pusod nito, subalit nakatindig ang mga puno ng harding ito laban sa daluyong ng bato at usok. Maaliwalas sa loob, malayo sa ingay ng abalang mundo at tanging ang mga bumubulong na dahon at ang batong kumakaskas sa ilalim ng mga lagalag na paa ang maririnig ng hapông kaluluwa. Halaw sa iba’t ibang bahagi ng mundo ang mga halamang itinatampok nila dito, sa bawat bahagi ng harding kabigha-bighani. Maaari akong magtago rito, kung dito lamang ang nakatira, kung ibig kong takasan ang magulong araw-araw. May mga bangkông mapagpapahingahan, mga fuenteng mapagmumunihan, at may kalabit pa ang bansang nilisan sa anyo ng isang halamanang pawang mga supling ng mundong tropikal ang nakatampok. May Nepenthes pa ngang mula sa ilang nating mga bundok.

Kailangan natin ng ganitong mga espasyo sa Pilipinas. Sa dinami-rami ng magagaya sa ibang bansa, bakit hindi natin nagagaya ang mga marapat tularan? Unti-unti nating sinisira ang paligid, na kahit mga halaman natin, OFW na rin.

Walang museong maihahalintulad sa Museo del Prado ang Pilipinas. Isa ang Prado sa dakilang tatsulok ng sining ng Madrid. Napakalaki nito kung aaninagin lang mula sa labas ngunit nang makapasok ako nang walang bayad dahil nag-aaral pa ako, nagulantang ako sa tunay nitong lawak. Nakalulunod ang Prado – gapalasyo ang laki at may pasi-pasilyong pasikut-sikot at daan-daang mga kwadro ang nangakasabit sa mga dingding nitong di kayang saklawin ng tanaw ang abot. Na kailangan palang planuhin ng pupuntang gipit sa oras ang tatahakin niyang landas. Aling kwadro ba ang pinakaibig makita? Sinong pintor ba ang nais kilatisin?

Pumunta akong hindi handa. Kaya nalihis pa ang tuon ko sa panandaliang tampok sa mga kwadro ni Goya, gayong hindi raw dapat pinapansin ng mga unang dalaw ang mga panandaliang tampok. Hindi ko talagang nagalugad ang buong laki ng Prado. Kaya nagtuon na lamang ako ng pansin sa mga galeriya sa unang palapag, lalo ang salang pinagsabitan ng Pinturas Negras ni Francisco Goya. Diumano’y una niyang ipininta ang mga ito sa mga dingding ng Quinta del Sordo, o Tahanan ng Bingi, bago tinuklap upang ilapat sa loneta. Upang kumalat ang itim na kumot nitong itinatabing sa araw ng pag-asa – mga mangkukulam, mapighating peregrinasyon, si Saturnong kinakain ang sariling anak. Sa lahat ng natanaw ko sa Prado, ang mga ito ang pinakatumatak sa akin.

Hindi ko nalibot ang buong museo; sulyap lang ang dalaw ko sa ikalawang palapag, at ni hindi ko napagmasdan ang Las Meninas ni Velazquez. Gayunman, sapat na marahil na napagnilayan ko ang pagkamatay ni Juana Loca, na nakabili ako ng isang sipi ng Saturno ni Goya, na hinayaan kong alunan ako ng lagim ng Pinturas Negras.

[ibayox-blog]

1. Europa, pagkalipas ng isang taón.

Kung napag-uusapan ang pangingibambansa sa paglalakbay, madalas ipinagbibiro ng mga tao – nako, baka hindi ka na umuwi, o baka hindi mo na gustuhing umuwi. Ngunit bakit nga ba natin ipinangangamba ang halina ng ibayong dagat? O bakit natin iibiging lumisan kung wala namang matinding nagtutulak na pangangailangan?

Isang taóng singkad na, sa araw na ito, mula nang saglit akong pumuslit pa-Europa nang mag-isa. May dalawang kaibigan dapat sana akong kasama sa pakikipagsapalaran subalit ipinagkait ng malupit na pihit ng tadhana ang sabay-sabay na paglapat ng aming mga paa sa naturang lupalop. Subalit nagpasya akong tumulak nang mag-isa.

At natuklasan kong oo, napakaganda nga ng Europa, mula sa mga lumang gusali ng kaniyang mga lungsod na pawang mga obra ng sining hanggang sa matutulin nitong mga tren at sa di-mabilang na mga museo. Paglapag na paglapag ko pa lamang sa Madrid, talagang nabighani na ako. Nagulat. Na may posibilidad ng ganoon, na totoong umiiral ang gayong mga tanawin at lungsod hindi lamang sa mga pahayagan o sa mga libro o sa internet. Malalapad ang mga bangketa, maluluwag ang mga lansangan, malamig ang hangin, napakadaling kumilos. Puno ng sining ang bawat tanawin, atbp., atbp.

Subalit higit sa lahat, ang paulit-ulit na katagang tumutugtog sa isip ko ay “sana ganito rin sa Maynila. Sana ganito rin sa Pilipinas.”

Dahil sa lahat ng natuklasan ko sa Europa, ang pinakamahalaga, natuklasan kong, oo. Ipinagmamalaki ko, Pinoy ako.

[ibayox-blog]

Pasakalye

Sapagkat humihingi ang pag-iral ng patunay, at pagsulat sa tubig ang pagsisilid ng danas sa gunita lamang. Napakalawak ng buhay, ngunit napakarupok din ng rabaw ng tiyak. Humihingi ito ng pagsaksi. At sa pananambitan, muling nabubuhay ang nasaksihan.

Masusulat ang lahat sa Tagalog sapagkat bakit ko pipiliing iukit ang pag-iral sa wikang banyaga sa diwa? Ibig kong ipahatid ang lukob ng danas sa sariling wika, sapagkat lingid man sa marami, sapat at buong-buong mailalarawan ng aking wika ang ating daigdig. Napipiit ang danas sa wika. Hayaang ipinta ko ang mundo sa mga larawan at salita. Maligayang paglisan.