Gemeenteraad moet het middenveld op
Burgerparticipatie als medicijn voor bloedarmoede in gemeenteraad
Onze democratie verkeert in een crisis. Dat is geen boude stelling, maar een nuchtere analyse van politieke wetenschappers in binnen- en buitenland. Stephan Coleman en Jay Blumler vatten het in hun laatste boek mooi samen met een lijst van recente academische werken: “Why we hate politics”, “The vanishing voter”, “The decline of the public”, “The critical citizens”, of ook “Dissaffected democracies”. Telkens een variatie op hetzelfde thema: de relatie tussen zij die verkozen zijn en zij die verkiezen zit scheef. Maar, en dat is dan het goede nieuws, hoewel mensen hoe langer hoe meer ontevreden zijn over hoe het politieke systeem vandaag functioneert, gelooft men nog steeds rotsvast in democratische principes. Mensen zijn wel hun geloof in de huidige politiek kwijt, maar niet hun geloof in democratie. En terwijl de legitimiteit van de traditionele politieke instituten onder druk komt te staan, zien we dat niet-institutionele politieke actiemiddelen aan legitimiteit winnen. Steeds meer mensen zoeken andere en bijkomende kanalen om hun ongenoegen te uiten, om politiek druk uit te oefenen, de democratie te organiseren: via betogingen, in sociale bewegingen en drukkingsgroepen, via allerlei soorten acties, bijeenkomsten en burgerinitiatieven. De representatieve democratie zoals we die vandaag kennen, staat onder flink wat druk. De roep om meer deliberatieve en participatieve elementen aan de bestaande instituties toe te voegen klinkt steeds luider.
Als onderzoeker aan de Universiteit Antwerpen, binnen de onderzoeksgroep Media, Middenveld & Politiek (M2P), ligt mijn focus in eerste instantie op hoe protest tot stand komt en hoe protestengagementen duurzaam kunnen zijn. Het mobilisatievraagstuk is ruim een eeuw oud, maar wint opnieuw aan actualiteit door recente maatschappelijke veranderingen, niet in het minst de globalisering van de politieke en economische sfeer en de introductie van nieuwe communicatietechnologieën. Beiden hebben zonder meer een impact op de manier waarop mensen zich mobiliseren en organiseren om deel te nemen aan het politieke proces. De wereld is complexer, de verantwoordelijken voor wat onrechtvaardig is vaak moeilijker te lokaliseren en te bekampen. Nieuwe media maken het voor burgers en bewegingen dan weer gemakkelijker om protest globaal te organiseren, het kan allemaal sneller en massaler gaan. Al zijn er ook gevaren: zo is er nog steeds het probleem van de participatie elite, de deepening divide tussen zij die al politiek actief waren en zij die dat niet zijn. Protest, al dan niet online, dreigt zo de spreekwoordelijke megafoon te worden voor mensen die ook elders reeds hun stem kunnen laten weerklinken, maar niet voor zij die nog geen stem hadden.
De weg van verontwaardiging naar effectieve deelname aan een protestacties blijkt bezaaid met vele hindernissen. Belangrijker voor sommigen dan de vraag hoe mensen zover te krijgen dat ze zich engageren, is de vraag hoe ze actief te houden. Het geruststellende, statistische antwoord is dat de kans om opnieuw aan een protestactie deel te nemen heel groot is als je al een keer hebt deelgenomen. “The first time is the hardest”, schreven Stefaan Walgrave en Joris Verhulst enige tijd terug. Het komt er dan alleen nog op aan de geëngageerde op te pikken in een meer structureel samenwerkingsverband. En daar hebben sociale bewegingsorganisaties, een belangrijke rol te vervullen: zij verzekeren het aanbod aan activiteiten en acties om rond te protesteren en zorgen zo dat mensen hun engagementen duurzaam kunnen uitbouwen.
Protest en sociale bewegingen zijn een integraal deel van onze moderne samenleving. En dat is niet onbelangrijk: van oudsher is protest immers de motor gebleken van heel wat belangrijke sociale en politieke veranderingen. “Never doubt that a small group of thoughtful, committed citizens can change the world.”, beweerde Margaret Mead ooit stellig. Onderzoek toont ook aan dat participatie in sociale bewegingen en de acties die zij organiseren belangrijk is als leerschool voor burgerschap en democratie. Mensen kweken er bepaalde politieke attitudes en bouwen er sociaal kapitaal op. Maar ondanks dat vandaag steeds meer mensen en meer diverse mensen participeren, verkeert de democratie dus in een crisis. Het huidige politieke systeem blijkt niet aangepast aan een groeiende groep mondige burgers die niet alleen in het stemhokje zijn zeg wil doen, maar ook onderweg het beleid wil evalueren en bijsturen. De zogenaamde crisis van de democratie wordt daarom door sommigen ook wel teruggebracht tot een crisis van het publieke debat met in de eerste plaats een kwalijke hoofdrol voor media- en persorganisaties. Zo ver wil ik hier niet gaan. Ik heb een andere schietschijf in gedachte: de gemeenteraad.
Voor de zoektocht naar het herstel van het publieke debat en een nieuwe verhouding tussen de burger en de politiek, de vertegenwoordigde en de vertegenwoordiger, heeft het lokale niveau een sleutelrol te vervullen. De gemeentelijke, lokale democratie staat het dichtst bij de burger. Het lokale niveau is daarom een ideale testcase om te sleutelen aan de representatieve democratie die wij vandaag zo vanzelfsprekend zijn beginnen vinden.
Als gemeenteraadslid in Edegem, een middelgrote gemeente in de rand van Antwerpen, droom ik van een actieve, professionele raad die autonoom het college van burgemeester en schepenen kan uitdagen, door haar controletaak naar behoren uit te voeren, maar ook – en vooral – door degelijke beleidsinitiatieven te nemen. De gemeenteraad moet het kloppend hart van de lokale democratie zijn. De plek waar het politieke debat gevoerd wordt. Voorlopig is, althans in Edegem, het debat vaak ver te zoeken. Met de bespreking van de “laatste” begroting voor deze legislatuur, ontglipte me zelfs een verontschuldiging voor de lange tussenkomst die zou volgen. What a mistake to make. In de raad moet er juist méér debat zijn. Het begint met de interne verhoudingen. Op dit moment is de raad te veel eenrichtingsverkeer tussen oppositie en het college. De raadsleden van de meerderheidspartijen komen er nauwelijks of niet aan te pas. Dat is bijzonder jammer. Het debat in de gemeenteraad mag zich echter niet beperken tot de raadsleden. Maak van de maandelijkse gemeenteraad en commissies expliciet formele uitwisselingsmomenten tussen burger en politici. Tijdens de vergaderingen moeten raadsleden burgers, experten en ervaringsdeskundigen kunnen uitnodigen om agendapunten toe te lichten en uit te diepen. De ploeg van professor De Rynck formuleert in dat opzicht interessante voorstellen: laat de gemeenteraad participatiemomenten uitwerken en coördineren; maak van de gemeenteraad als het ware een participatieknooppunt.
Het versterken van de lokale democratie en burgers meer betrekken bij de lokale politiek is niet alleen een kwestie van democratische legitimiteit. Meer nadruk op burgerparticipatie moet op lange termijn ook een medicijn zijn voor de bloedarmoede waar politieke partijen en gemeenteraden mee te kampen hebben. Net zoals andere sociale bewegingsorganisaties, kan de gemeenteraad mee zorgen voor een structureel aanbod aan activiteiten om burgers de kans te geven te (blijven) participeren in het beleidsproces. Het kan nieuwe mensen goesting geven om actief de lokale politiek in te gaan. De gemeenteraad moet met andere woorden als ‘professionele organisatie’ mee het middenveld op. Midden tussen burger en uitvoerende politiek. De raad organiseert participatietrajecten rond eigen beleidsinitiatieven en plannen die opgenomen zijn in het strategisch meerjarenplan. Ook initiatieven van burgers ondersteunt de raad door kennis, informatie en middelen te delen, mensen samen te brengen, een wijkvergadering voor te zitten, een online bevraging te organiseren,... Als inwoners zelf meer verantwoordelijkheden en budgetten krijgen om hun wijk of straat in te richten, kan de raad hen daarbij faciliteren. De voorzitter van de raad heeft een belangrijke coördinerende rol en zet zijn “team” van raadsleden, zowel van meerderheid- als minderheidspartijen, efficiënt in. Het college moet het kader scheppen waarbinnen burgers en de raad initiatieven kunnen nemen. Hogere vergoedingen voor de raadsleden verzekeren de nieuwe rol die zij moeten opnemen. Dit gaat allemaal uiteraard geld kosten, maar de return is in wezen onbetaalbaar: meer betrokkenheid, sociale cohesie, politiek vertrouwen door meer realistische verwachtingen, een open bestuur, en vooral meer gedragen en deskundige oplossingen voor de kleine en grote vraagstukken in de gemeente.
Deze bijdrage werd ook gepubliceerd in de VVSG-pocket “Toekomsten voor participatie”, uitgegeven door Politea: http://www.politeia.be//article.aspx?a_id=TOEKOM925A
pixelskylines
vaporwave
jacobvanloon
theartofmadeline
origamiaround
turnnoffyourmind