Slaan waar het pijn doet

'Wees abject, dan bent u oprecht!'

[lucdegroen]

Oorlog

‘Als je vrede wilt, bereid je dan voor op oorlog’ Romeins spreekwoord

Sinds de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo lijkt het duidelijker dan ooit: wij (het vrije westen, met die prachtige verworvenheden) zijn in oorlog. Er is een kwaad op de wereld dat onze prachtige samenleving bedreigd te vernietigen. Een kwaad dat onvrijheid predikt, dat al onze verworvenheden wil afnemen en die allen die niet geloven zoals zij zal onthoofden.                 Tot de aanslag in Parijs waren deze engerds ergens heel ver weg, in Syrië, Irak en waarschijnlijk ook in Iran en Afghanistan (we weten het dan wel niet heel precies, maar daar lijken ze wel op de griezels met van die zwarte vlaggen). En in Afrika gebeuren er ook vreselijke dingen, maar daar worden geen blanken journalisten onthoofd, dus dat is dan toch moeilijker om van op de hoogte te blijven.                 Maar nu blijkt opeens dat ze onder ons zijn! Dat ook hier in onze prachtige, westerse samenlevingen er aanslagen kunnen worden gedaan op alles wat ons dierbaar is. Dat ze ons niet alleen een paar vakantiebestemmingen afnemen (wat ook niet zo heel erg is, want in de zomer is het sowieso veel te warm in Syrië voor een beetje een gezellige vakantie), maar dat alles wat wij in 2015 jaar tijd (want het begon natuurlijk allemaal met de komst van onze verlosser) hebben opgebouwd aan prachtige vrijheid, gelijkheid en broederschap in een klap van tafel kan worden geveegd!                 Maar gelukkig laten wij (de goede mensen die al onze vrijheden en verworvenheden in ons toch al zo rijke en verlichte hart meedragen) ons niet kisten: met de wereldleiders van bijna alle prachtlanden zoals de onze (en een paar ietwat dubieuze, maar dat zien we op zo’n moment maar even door de vingers) en drie miljoen mensen houden wij een protestmars! En als klap op de vuurpijl voeren we alle wetten die we er de afgelopen jaren niet door kregen vanwege dat gedoe over ‘privacy’ enzovoorts, nu wel snel door, want dat is uiteindelijk het enige wat ons deze oorlog kan laten winnen!

Misschien klinkt het in het bovenstaande al een beetje door: ik kan nogal cynisch worden van de gebeurtenissen. Overal ligt de hypocrisie op de loer en bijna niets lijkt een oplossing te kunnen bieden die intelligenter is dan lozen kreten over liefde en solidariteit (alsof we voor de aanslag ons allemaal zo ontzettend bezield solidair en liefdevol toonden jegens Charlie Hebdo).                 Toch is er een aanslag gepleegd waarbij twaalf mensen zijn gedood die satirisch cartoons tekenden. Zij die een constante ridiculisering van alles wat macht heeft voorstaan en die daarmee een kernwaarde van onze liberale democratie verdedigen (de vrijheid om constant alle geschreven en ongeschreven (morele) wetten te bevragen), zijn vermoord vanwege het werk dat zij verzette. Dan moeten we toch iets doen?                 Voor mij is het lastige van het iets moeten of willen doen, dat het vaak de nuanceringen overslaat. Dat het geen ruimte laat voor de vraag of er eigenlijk wel iets is veranderd sinds de aanslag in Parijs. Dat komt volgens mij doordat we solidair, schouder aan schouder, willen laten zien dat dit ons iets aangaat en dat wij hiervoor willen vechten. Dat wij de oorlog willen voeren.                 Maar wat betekend het idee van oorlog eigenlijk? Het betekend dat er twee kanten zijn die met elkaar strijden. En precies in dit idee zit alle hypocrisie verscholen. Het lijkt namelijk dat wij in deze oorlog echt willen strijden voor de satirici, voor de (soms moeilijke) vrijheid van meningsuiting en tegen de moslim-extremisten en Jihadisten. Maar wij zijn zelf veel meer verdeeld dan dat. Wij willen best serieus vechten tegen moslim-extremisten, maar als Boko Haram in Nigeria honderden, misschien wel duizenden mensen vermoord vinden we het even heel erg, maar verliezen we toch snel onze betrokkenheid. We zijn wel voor vrijheid van meningsuiting, maar er zijn voor ons wel degelijk grenzen en we vinden helemaal niet dat alles zomaar gezegd of getekend moet kunnen worden.                 Een oplossing heb ik ook niet. Want ondanks alle bedenkingen die ik heb bij concepten als oorlog en alle hypocriete en negatieve effecten die het versimpelen van de realiteit heeft, is het misschien nog altijd beter dan het verlammende cynisme. Daarom hoop ik dat er nog meer posities mogelijk zijn, dat het mogelijk is om kalm en weloverwogen te denken, zonder onze betrokkenheid en bevlogenheid te verliezen. Dan hoop ik dat we willen diezelfde drie miljoen mensen en al die wereldleiders weer bij elkaar zien als in Afrika mensen worden vermoord, of in Palestina. En dat we concepten als oorlog niet meer nodig hebben.

[lucdegroen]

Opstand

”Do not go gentle into that goodnight, Rage, rage against the dying of the light” Dylan Thomas – Do not go gentle into that goodnight

Ik weet niet of het is opgevallen, maar op de Universiteit van Amsterdam (UvA) woed de afgelopen weken een brand. Het gaat in een notendop hierom: de faculteit moet bezuinigen (want er is een financieel tekort) en heeft daarvoor bepaalde hervormingsplannen aangekondigd. Deze hervormingsplannen bestaan er vooral uit het bachelor onderwijs te verbreden en het master onderwijs te verminderen (de UvA heeft momenteel 63 masteropleidingen, met relatief weinig studenten per opleiding). Bij de aankondigingen van deze plannen is er een bom ontploft; de studenten, de docenten, de medezeggenschapsorganen, iedereen schreeuwde moord en brand. Godzijdank.

In zou hier graag een lofzang willen zingen voor de studenten die deze protesten (en ik heb het nu dan in het bijzonder over de Humanities Rally) organiseren en voorstaan. Hoewel het namelijk logisch klinkt dat studenten als eerste de barricades opgaan is dat het niet: studenten hebben zelf ook een razend druk leven met allerlei verplichtingen en hobby’s. Studeren moet zo snel mogelijk afgerond worden, maar tegelijkertijd is de kans dat je met een universitaire opleiding een baan krijgt alleen maar reëel als je je ook buiten je studie hebt bemoeid met de wereld (middels stages, verenigingen etc.). Daarbij staat hun baan niet op het spel en zullen zij persoonlijk nooit iets van de hervormingen van het onderwijs merken. De meeste mensen die ik erover spreek vinden het dan ook vreselijk wat er in de hervormingsplannen staat die worden gepresenteerd, maar kunnen niet overgaan tot actie.

Hulde daarom juist voor diegene die het wel lukt om iets te doen. Om een daad te stellen tegen onrecht dat zij zien, juist als het om een abstract en voor hun directe leven minder tastbaar onrecht gaat. Zij stellen ons namelijk in staat te zien wat we niet voelen: dat dit onrecht is. Dat wij allemaal op zouden moeten staan en ons hard zouden moeten maken voor goede geesteswetenschappen op de Nederlandse universiteiten. Zij tonen ons dat er iets verloren gaat als we niet oppassen. Dat er dingen zijn die het waard zijn om voor in opstand te komen. Want ondanks dat het heel logisch lijkt dat we allerlei prachtige idealen hoog op de agenda hebben staan, toch is er niets zo moeilijk, als in een wereld die wordt gedomineerd door praktische, pragmatische belangen en beslissingen je bewust te blijven van de kwetsbare schoonheid die verloren gaat als je er niet af en toe even voor vecht.

En ook al gaan de bezuinigingsplannen waarschijnlijk gewoon door en hebben zij voor een verloren zaak gestreden, dan nog heeft iedereen gezien dat er zaken belangrijk zijn die we niet direct voelen of waar we niet direct gevolgen van ondervinden. Dan is er opstand geweest, verzet. Dan is er weer even een strijd voelbaar waarin niet de pragmatische compromis, maar de idealistische inhoud voorop heeft gestaan. Want ik moet zeggen dat ik nog nooit zo trots op mijn faculteit ben geweest als tijdens deze tijden van protest.

[lucdegroen]

Liefhebber

‘Ik voel zo gauw, Zo veel ook. Dingen die er helemaal niet zijn. Maar ben ik in het theater: niets voel ik. Er is ook niets! Kunst. Kut!’ (Gerardjan Rijnders- Liefhebber. Pagina 19)

Ik las laatst met een groepje studenten de tekst Liefhebber van Gerardjan Rijnders. Het is een van mijn lievelingstheaterteksten. Niet in de laatste plaats omdat ik er een kritiek in lees. Een kritiek op het theater. In de voorstelling zelf wordt aan deze kritiek een sterke tegenklank gegeven (en Gerardjan Rijnders hem misschien wel veel minder streng of stellig bedoelde dan ik hem lees), maar toch zou ik heel graag de kritiek willen bespreken. Omdat het voor mij nog steeds een van de meest onoplosbare problemen lijkt waar het theater mee te kampen heeft. Omdat ik helemaal niet weet of Gerardjan Rijnders dit nou echt als de kritiek zag en ik ook niet weet of het überhaupt bedoeld was om serieus genomen te worden, wil ik de kritiek graag als mijn eigen presenteren, maar weet dat ik het gelezen heb in Liefhebber.

Voor mij komt de kritiek neer op het volgende: dat ieder mens in tegen wil en dank in staat is de meest diepe en betekenisvolle tragedies te voelen, maar dat het maar niet lukt om die oprechte gevoelens op het toneel te krijgen. Het probleem bestaat er in die zin uit dat bij de vertaalslag van een mens die iets voelt, naar een acteur die dat wat hij voelt moet tonen op het toneel, er iets verloren gaat. Ik zou dat iets oprechtheid willen noemen. En de kritiek bestaat er in die zin dus uit dat de oprechtheid die we in ons dagelijks leven niet eens zouden kunnen vermijden, niet op het toneel bestaat.                 Het resultaat is dat we altijd maar naar een schim zitten te kijken. Hevig uitgedost met grootse decors, sprekende kostuums en meeslepende kostuums. Maar als de acteurs en actrices uiteindelijk aan het spelen gaan kunnen ze ons hooguit herinneren aan alles wat we in het echte leven wel kunnen voelen, op het toneel komt er niets tot leven.                 Het nare hiervan is dat in het theater juist dat voelen de grote kruiwagen is. Het is in het hedendaags theater bijna nooit een doel op zichzelf, maar het is bijna altijd het vehikel waarmee inhoud wordt bereikt: een denkwijze waar we onszelf normaal misschien verre van zouden houden kan middels die voelbaarheid begrijpelijk worden gemaakt, ons kan iets worden verteld over de menselijke conditie. Als er dus iets mis is met het vehikel, kunnen we ons nog wel inleven dat we nog echt toegang hebben tot al die inhoud waarover theater ons zou willen beroeren, maar we kunnen net zo goed een goed filosofisch traktaat over de menselijke conditie lezen. We denken het op een oprechte, nieuwe manier te kunnen benaderen, via het levende gevoel dat in het theater zit, maar als juist dat gevoel niet tot leven kan komen kunnen we alleen komen tot wat wij zelf al wel konden bedenken.

Het theater heeft dus een probleem als deze oprechtheid ontbreekt. Ik had het er met het groepje, met wie ik liefhebber had gelezen, over wat zij van mijn uitleg van de kritiek vonden. Het antwoord dat ze gaven was dit: ik ben het wel met de kritiek eens, maar geloof ik niet dat het klopt, want ik ga heel graag naar het theater en geniet daar ontzettend van! En eerlijk is eerlijk, ik zit ook wekelijks in het theater en kom lang niet altijd negatief naar buiten. Nu hoort daar zeker nog een tweede kritiek bij; de kritiek op de toeschouwer, maar daarover meer in de volgende blog. Maar wat ik maar wil zeggen is dat ondanks deze kritiek we nog niet direct al het theater af hoeven te zweren. Maar wat denk ik wel van vitaal belang is voor het voortbestaan van het theater is als we deze kritiek serieus nemen. Dat makers zich blijven afvragen of het vehikel dat ze gebruiken wel echt werkt. Dit is de afgelopen eeuwen constant gedaan, bijvoorbeeld door Bertolt Brecht met het episch theater, waarbij niet via emoties maar juist via het denken werd gewerkt. Of wat sinds de jaren ’60 veel ziet is theater dat vertrekt vanuit het persoonlijke verhaal van degene op het toneel, waarmee gezocht wordt naar een oprechtere manier van spelen.                 Maar het laatste dat ik zou willen is dat we ons terugtrekken op bekend terrein (alleen nog maar Shakespeare en Tsjechov spelen) en het publiek laten genieten van een schim van wat theater zou kunnen zijn. Want dan denk ik dat theater over 50 jaar niet meer bestaat.

[lucdegroen]

Feminisme en kunst

Ik ben een feminist. Dat wil zeggen, ik geloof dat zowel mannen als vrouwen gebaat zouden zijn bij een meer evenwichtige wereld. Een wereld waarin we niet meer geloven dat mannen gewelddadige beesten zijn en vrouwen onschuldige slachtoffers.      Ja, ik sta daarom altijd vooraan bij bh verbrandingen, maar nog belangrijker dan dat vind ik het om op te staan als er een norm wordt gezet. Als er dingen worden gezegd als: ‘ja, maar mannen zijn nou eenmaal niet zo gevoelig.’ Of: ‘ja, maar vrouwen zijn ook gewoon niet zo goed in leidinggeven.’ Het gaat voor mij mis wanneer iemand stelt dat A ‘toch gewoon zo is’.        Maar waarom is dit dan zo’n probleem? Dat is omdat daarmee een norm wordt gezet. Met de zin ‘ja, maar vrouwen zijn gewoon het beste in het huishouden’, zeg je dat het normaal is dat je als vrouw het liefst thuis zit en op die manier ook optimaal tot bloei komt. Mocht jij dan als vrouw niet het huishouden willen doen, dan wijk je af. Het is zeker niet onmogelijk om af te wijken, maar wij stellen onze sociale systemen (onderwijs, kinderopvang, rechten op de kinderen bij een scheiding) in op de normaal.       In deze zin hebben wij als samenleving (maar ook in kleinere configuraties als gezinnen) een hele hoop van dit soort normen. Ze zijn noodzakelijk voor ons, omdat de wereld anders veel te groot zou zijn, normen maken de wereld overzichtelijk. Het probleem ervan is dat ze zaken presenteren alsof ze natuurlijk zijn. Als je zegt dat iets ‘toch gewoon zo is’, stel je dat vrouwen zijn geboren met een set eigenschappen (waar de man niet of in mindere mate mee geboren is) die ze wel geschikt maakt voor het huishouden en niet voor andersoortig werk. Ik ben zelf van mening dat dit niet het geval is, omdat ik denk dat een verdeling van werk (waaronder ook huishouden valt) een sociale keuze is, die wij als samenleving bewust moeten maken en ook regelmatig moeten heroverwegen. En juist dit heroverwegen wordt bemoeilijkt wanneer een grote groep van de samenleving de norm in de taal die ze bezigt (‘ja, maar vrouwen zijn gewoon het beste in het huishouden’) en het daarmee impliciet (en zonder discussie) bevestigd.

Om kort te gaan, ik ben een feminist. Maar ook ben ik theatermaker. En als theatermaker wil je middels beelden bepaalde gevoelens, spanningen en ideeën overbrengen. En daar knelt de schoen, want vaak gebruik je voor dit soort beelden de hierboven genoemde gender-normen.        Zo speelde ik afgelopen september een voorstelling op het Amsterdam Fringe Festival; Ernem tot me dood. Een belangrijk thema in deze voorstelling was het verlaten. Het verlaten van de stad waar je bent geboren, het verlaten van je ouders, het verlaten van een eerste geliefde. Een actrice (Ayla Heier) heeft in deze voorstelling Arnhem gespeeld en wij zijn op zoek geweest naar wat dat verlaten dan is.          Maar het lastige (en tegelijkertijd het fantastische) van theater is dat het niet op zuivere en ingewikkelde ideeën-schema’s werkt, maar dat het altijd teruggrijpt op hele basale, menselijke gevoelens. In het geval van het verlaten werd het beeld dan ook al snel dat van een verlaten vrouw. En daarbij gebruik je dan als maker een veelvoud aan (gender-genormeerde) bijkomende beelden; dat de man bedreigend is voor de vrouw, dat de vrouw rancuneus is, dat de vrouw verdrietig is daar waar de man zich als sterk en rationeel opstelt. Al dit soort zaken zet ik doelbewust in omdat ze herkenbaar zijn voor mensen en basale gevoelens aanspreken waar veel mensen in hun leven mee te maken hebben. Het is een code die het publiek begrijpt.          Ze zijn echter herkenbaar voor mensen, omdat ze passen in binnen ons genormaliseerde beeld van gender. Een bange vrouw is herkenbaar, omdat het ons bevestigd in het beeld dat vrouwen inderdaad banger zijn dan mannen.

En dat is waar mijn gewetensnood ontstaat. Door al deze gender normen te gebruiken neem ik ze namelijk niet neutraal uit de samenleving, maar bevestig ik ze ook. Door een verdrietige, verlaten vrouw neer te zetten bevestig ik de norm van de zwakke, afhankelijke vrouw.           De oplossing voor dit probleem is echter nog helemaal niet zo gemakkelijk, en ik pretendeer op geen enkele manier een gepaste oplossing voor dit probleem te hebben. Wat ik zou kunnen doen is de volgende keer een man neerzetten in plaats van een vrouw. Het nadeel echter hiervan is dat je daarmee veel duidelijker moet zijn in wat je eigenlijk bedoeld (een van de lelijkste dingen die je in het theater kunt doen; uitleggen) omdat je publiek heel wat minder gemakkelijk de code die jij uitzend kan ontcijferen.           Daarnaast heb je ook nog eens het gevaar dat je voorstelling als thema gender krijgt. En nu is het op zich helemaal niet erg als een voorstelling als thema gender heeft, er zijn heel veel fantastische voorstellingen die daarover gaan, maar het is jammer als je voorstelling over gender gaat terwijl jij het eigenlijk over verlaten wou hebben.

Voorlopig ben ik er nog niet uit. Derhalve blijf ik de gender-normen maar wel gebruiken in mijn voorstellingen, omdat het theatraal gezien het beste is. Wat ik me echter wel heb voorgenomen is om voortaan bij al mijn voorstellingen feministen uit te nodigen om feministische kritieken te geven op wat ik maak. Wellicht dat de norm die ik daarmee in de voorstelling stel weer een beetje kan worden betwijfeld en heroverwogen.