Jung'un haklılığının ispatı: Utnapiştim, Baba Fingo, Demeter, Hızır, İlyas...
Bugün Nevruz. Tabiî biz Türkler daha erken kutladık. Ama çok çeşitli bahar bayramları var. Her bahar bayramını kazıyın, altından başka kültürün bahar bayramı çıkar. Sümer’de A-ki-til, Babil’de Zakmu, Ortodokslarda Aya Yorgi, Katoliklerde St. Georges, Yahudilikte Pesah... Emir Kusturica'nın Çingeneler Zamanı filmini izlediniz mi bilmem. İzlemediyseniz mutlaka öneririm. Ama en azından belki Goran Bregoviç'in Ederlezi müziğini duymuşsunuzdur. Balkanların acıları içinde Çingenelerin en güzel ağıtlarından biridir. İşte o Ederlezi, bizim Hıdırellez'dir. Hıdırellez'in ilk kökenini, Sümerde görüyoruz.
TUFAN'DAN ÇIKAN BİLGE Gılgamış Destanı'nın XI. tabletine bakarsanız orada Utnapiştim'in hikayesini görürsünüz. Gılgamış, arkadaşı Endiku'nun ölümünden çok etkilenir. Onu yeniden diriltmek ister. Ölümsüz otunu duyar. Bu otun yerini bilen tek kişi, ölümsüz bir bilge olan Utnapiştim'dir. Utnapiştim ve karısı Tufan'dan sağ çıkmıştır. Bir gemi yapmıştır ve bitki ve hayvanları da kurtarır. Tanrı Enlil, kendisine tanrılık verir. Evet, Nuh'un hikayesi ve kökeni budur. Bilge ve ölümsüz olan, suda yaşayan, sıkıntıda olan herkese yardım eden Utnapiştim, Gılgamış'a bitkinin yerini tarif eder. Gılgamış gider fakat bir yılan onun elinden bitkiyi alır. Evet, Havva'ya elmayı yediren ve insanoğlunun elinden cenneti alan yılan, burada da görev başındadır. Bu kez insanlığın elinden ölümsüzlüğü (cennete ölümsüzlük vardır) alır. Yani bir nevi cenneti ikinci kez insanın elinden alır.
PERSEPHONE İLE BULUŞAN DEMETER
Eski Yunanlar da baharın gelişini başka bir hikâye ile anlatırlar. Yeraltı dünyasına kaçırılan Persephone, annesi Demeter’le yılda bir kez buluşur. Yediği dört nar tanesi yüzünden Persophone yılın üç ayını yeraltı dünyasında, dokuz ayını ise dünyada geçirmeye mahkûm edilmiştir. Kızını görmenin coşkusuyla Demeter, toprağı çiçekler ve yapraklarla kaplar. Böylece ilkbahar olur. Kızının yeraltı dünyasında geçirdiği üç ayda ise kış olur. Yunan mitolojisinde baharın başlangıcı olarak Demeter anılır. Bu inanış, Müslümanlara da Hızır ve İlyas ile yansır. Hızır ve İlyas Peygamberler gül ağacının dibinde buluştururlar. Buna da “Hızır-İlyas”ın birleşimi “Hıdırellez” adını verirler.
KURTARICI BABA FİNGO
Tekrar Çingenelere dönelim. Mısır firavunları sadece Yahudilere mi zulmettiğine inanıyorsunuz? Çingene inancına göre, Firavunlar Koptlar (Kıptîler) adı verilen Çingenelere zulmederler. Hz. Musa ile birlikte Çingenelerin büyük bir bölümü kaçmaya çalışır. Fakat Baba Fingo ve bir kesim çingeneyi Firavun, özgürlük vereceğim diyerek Hz. Musa'nın peşine salar. Bir kısmı Firavun’un zulmünden kurtulur. Fakat Kızıldeniz kapanınca Baba Fingo ve askerler suya gömülür. Geride kalanlar ve zulûm görmeye devam eden Kıptiler ise kutlu bir kişinin gelip kendilerini kurtaracağına inanırlar. O gün de 6 Mayıs’tır. O sabah, Çingeneler yaşadıkları bölgelerdeki akarsulara inerek yıkanıp eğlenirler. Bazıları da bu sularda hapsedildiklerine inanırlar. Kendilerini zalim Firavun’un elinden kurtaracak Baba Fingo’ya şükranlarını sunmak için kutlamalar yaparlar. İşte Çingeneler Zamanı filminde izlediğiniz sahne bunun yansımasıdır. Çingeneler suya girerek hâlâ Baba Fingo’yu çağırırlar, hapsoldukları yerden kendilerini kurtarmaya çalışırlar. Kimsenin inancına karışamayız. Ama bu büyük kültür birikimine hayran kalmamak elde değil. Biz Jung'a katılabiliyoruz ancak. Jung, mitolojide insan zihninin özelliklerinin dünya üzerinde benzer özellikler gösterdiğini doğrular. İşte Jung'un haklılığının ispatı. İnanların bayramı, herkesin de baharı kutlu olsun.
