Wat als ik niet was opgegroeid in een blanke familie in een blanke omgeving? Voor de volledigheid moet ik zeggen dat ik nooit geadopteerd ben maar ben opgegroeid in een pleeggezin vanaf mijn 3 maanden. Dat is een belangrijk nuanceverschil...
Wat nu volgt is niet meer of niet minder dan een mening volledig gebaseerd op mijn eigenste persoonlijke ervaringen. Het is zeker en vast niet de bedoeling om in naam van anderen te spreken en ik pretendeer evenmin dat mijn waarheid de enige waarheid is.
Vandaag zal ik het hebben over de twee werelden waarin ik ben opgegroeid, en nog steeds deel van uitmaak: de Belgische en de Congolese. Een verhaal van 'nature' en 'nurture'.
Een Ghanese jonge vrouw vroeg me nog niet zo heel lang geleden waarom ik vroeger eigenlijk geen Afrikaanse vriendinnen had. Dat vond ik een heel pertinente vraag. Ik gaf het antwoord dat ik altijd geef als iemand mij op de rooster wil leggen over mijn affiniteit met of kennis over mijn 'roots'. Ik zei dus dat ik ben opgegroeid in een blanke omgeving en altijd en overal de enige kleurling was. Heel uitzonderlijk zag je wel eens een gelijkaardig exemplaar. Maar, zei ze met een beschuldigende vinger, ben je dan nooit op zoek gegaan naar Afrikaanse meisjes om mee op te trekken? Ok, toen begon ik mij heel erg op mijn ongemak te voelen. Dat had niet gehoeven natuurlijk want ik was inmiddels een volwassen zelfbewuste vrouw op het moment dat dat gesprek plaatsvond. Om er snel vanaf te zijn zei ik dat ik wel al eens een Congolees vriendje had gehad, in de hoop dat dit enigszins zou compenseren haha... niet dus. Toen ik terloops zei dat een BV met Congolese 'roots' ook geadopteerd was werd voor haar opeens alles duidelijk want die had, volgens haar, ook alleen maar blanke vriendinnen, en dat vond ze maar niks.
Sinds mijn scheiding ben ik mij nog meer bewust geworden van mijn uiterlijk en wat het oproept bij sommige mensen: vooroordelen, angst, lust, (passieve) agressie, dedain, jaloezie, fascinatie.... . Ik mag gerust stellen dat ik mijn 'nigger-wake-up call' heb gekregen door de ervaringe tijdens en na mijn scheiding. Het positieve eraan is dat ik mij nu nog meer bewust ben van waar ik vandaan kom enerzijds, en anderzijds welke mijn plaats is in deze maatschappij. Er is eigenlijk weinig wat mij nog verbaast of kan kwetsen, ik heb een behoorlijke olifantenvel gekweekt tegen de vooroordelen, gedragingen, standpunten van mensen en instituties. En ik gedraag me navenant.
Een ‘Niger-wake-up-call’ wil niet zeggen dat je op een dag wakker werd en opeens besefte dat je van Afrikaanse origine bent, het wil ook niet zeggen dat je altijd hebt ontkend van Afrikaanse origine te zijn omdat je oh zo graag blank wil zijn (hoewel dat ook voorkomt), het wil ook niet zeggen dat je voordien nooit ervaringen hebt gehad met racisme en/of discriminatie. Wat wil het dan wel zeggen?
Ondanks het feit dat je je gedraagt zoals van jou verwacht wordt (lees: goed geïntegreerd), ondanks het feit dat je overduidelijk beschikt over een aantal kwaliteiten en verworven rechten, gaan instituties en zijn mensen (vb: politie, gerecht, administratie, werkgevers, mannen...not all, but still a lot!) je toch behandelen alsof dat allemaal geen bal uitmaakt. Het is met een zeker genoegen dat ze je terug katapulteren naar de plek die zij oorspronkelijk voor mensen als jou hadden gereserveerd. Je bent een ‘neger(in)’, niet meer of niet minder. Alsof ze will zeggen: “Denk maar niet dat je een gelijke behandeling verdient omdat je het Nederlands perfect beheerst of omdat je een deftig diploma hebt of omdat je veel geld hebt of omdat ...”
Voor mijn scheiding zou ik hebben gezegd dat het eigenlijk nog wel meevalt met racisme in Vlaanderen. Na mijn scheiding... ben ik een lichtjes andere mening toegedaan :).
Ik hecht evenwel enorm veel waarde aan de vriendschap en de waardering die ik krijg van blanke Belgen die telkens voor mij klaarstaan en mij wèl aanvaarden en waarderen voor wie ik ben, los van mijn afkomst, maar simpelweg als mens. Zij zijn mijn thuisbasis, zij zijn wat ik reeds ken...
Een Congolese halfzus (die samen met mijn andere halfzussen al decennialang in België woont) verweet me ooit dat ik nu eindelijk eens moest kiezen tussen mijn Belgische en Congolese identiteit. Ik was gelukkig geen puber of zoekende twintiger meer toen ze dat zei, godzijdank! Bij Afrikanen die mij beter kennen moet ik overkomen als iemand die in de war is over haar identiteit, als iemand die er wil bij horen maar niet weet hoe of waarom. Dat vinden velen onder hen irritant en tegennatuurlijk. "Als je er uitziet als ons moet je je ook gedragen als ons, punt!" Het feit dat ik dat niet doe is zeer problematisch. Zij beschouwen dat als een teken van onwil, van regelrechte arrogantie in sommige gevallen. Meermaals hebben Congolese familieleden of kennissen mij verweten dat ik te blank was, dat ik mij te blank gedroeg, dat ik niet genoeg moeite deed om te zijn zoals hen en de wereld te zien door hun bril. De leuze van Vlaams Blok indertijd had evengoed van sommige onder hen kunnen komen: "Aanpassen of oprotten." En ik ben er mij van bewust dat dit een gedurfde uitspraak is.
Ze zien niet of weigeren te zien dat ik wel degelijk op hen lijk, dat ik Afrikaanse trekken en manieren heb die cultuur en opvoeding gelukkig niet kunnen uitwassen (bijv: veerkracht, fierheid, ritmegevoel, uitbundig lachen, temperamentvol, intuïtief, coquette, sterk, assertief, ...en vooral mijn typisch Congolese uiterlijk!
En weet je, dan word ik een beetje boos en gefrustreerd als ik zie hoeveel Afrikanen dwepen met blanke mensen die interesse tonen in de Afrikaanse cultuur, wat zich meestal uit in: de taal spreken, kennis over geschiedenis en cultuur, uitgesproken (seksuele) voorkeur voor 'zwarte' mensen, actief bij een NGO, graag reizen naar Afrikaanse landen, werkzaam in de sociale sector, adoptieouders,.... Deze blanke Belgen worden meteen opgenomen en geprezen door de Congolese gemeenschap. En dan krijg je situaties waarbij deze blanke medeburgers menen met evenveel legitimiteit te kunnen spreken over racisme, discriminatie, Afrikaanse identiteit en zelfs Afrikaanse haardracht. Meer dan eens ben ik steil achterover gevallen over bepaalde uitspraken en gedragingen van zulke mensen. Net omdat je het van hen het minst zou verwachten, zo zie je maar...
Tegelijkertijd lees ik vaak opiniestukken over Afrikaanse jonge mensen die hier zijn opgegroeid en die een lans willen breken voor een racismevrije samenleving. Dat is een nobel streven, zonder twijfel. Maar telkens krijg je dan een klaagzang en een smeekbede in éénzelfde artikel. Als ik blank was zou mij dat mateloos irriteren. Niet omdat racisme niet zou bestaan (want iedereen wéét dat dat bestaat) maar omdat ik als individuele blanke achter mijn laptop mij onmogelijk verantwoordelijk kan voelen voor het onrecht dat heler bevolkingsgroepen zou worden aangedaan, bijgevolg kan ik dat ook niet in mijn eentje oplossen. Als Congolese-Belg zijnde vind ik het intriest dat dit tegenwoordig dé manier is om racisme te bestrijden. Volgens mij slaan we daar de bal volledig mis. Wil je racisme aanpakken dan moet je eerst de verdeeldheid binnen je eigen ras aanpakken en één front vormen. Aanvaard en omarm, om te beginnen, de mensen die eruit zien zoals jij voor je 'anderen' vraagt/smeekt om je als vol te aanzien. 'Empowerment' heet zoiets. Er is op dat vlak nog veel werk aan de winkel.
Misschien is het mijn platvloerse jaloezie naar mijn blanke medemens toe, maar het lijkt alsof voor veel Afrikanen de aanvaarding en erkenning van een blanke Belg beschouwd worden als het summum van zelfrealisatie. Ik, als geadopteerde Congolees, kan die status nooit bereiken, integendeel. Mijn blanke cultuur is eerder een doorn in het oog. Terwijl ik er niet zelf voor heb gekozen om hier terecht te komen, niemand heeft mij ooit iets gevraagd hoor. Andere mensen hebben die keuze voor mij gemaakt. Die is onomkeerbaar, in tegenstelling tot wat vele Afrikanen denken en soms zelfs luidop beweren. Misschien is het concept 'nature - nurture' hen onbekend... wie zal het zeggen.
Afrikanen in België hebben niet alleen bitter weinig voeling met Afrikaanse geadopteerde mensen maar evenmin met de Afro-Amerikanen. En ik spreek uit ervaring als ik dat zeg. Persoonlijk heb ik meer affiniteit met 'the struggle' van Afro-Amerikanen (niet per se de cultuur) dan met Afrikanen in België. Misschien omdat we op dezelfde manier bejegend worden door de zogezegde 'authentieke' Afrikanen. Het enige verschil is dat ik niet afstam van slaven, not quite. De Congolezen hebben wel het kolonialisme en dat wordt vaak en verkeerdelijk afgedaan als niet zo traumatisch (en vooral lang verleden tijd).
Er wordt op Afro-Amerikanen neergekeken omdat ze veel problemen hebben binnen hun gemeenschap (die rechtstreeks te wijten zijn aan het Post-traumatic -slave-syndrome). Je zou kunnen zeggen dat ze in de war zijn over hun collectieve en individuele identiteit, sommigen zijn gewoon 'messed up'. Afro-Amerikanen worden na 4 eeuwen slavernij en Jim Crow (wat nog maar 50 jaar geleden is) nog altijd volledig onterecht beschouwd als tweederangs burgers (en da's een understatement). Afro-Amerikanen zijn heel lang geleden beroofd van hun land en hun cultuur waardoor zij nu geen land meer hebben om (nu en dan) naar terug te keren, om tijd met familie door te brengen, om de batterijen op te laden, om volledig jezelf te kunnen zijn, om een tweede verblijf te verwerven/bouwen, om zaken te doen etc. Afro-Amerikanen zijn wel zwart maar het is een ander soort zwart, een minderwaardig zwart, ze kunnen geen aanspraak meer maken op hun Afrikaanse 'roots' omdat ze simpelweg al te lang weg zijn. Dat vinden de zogezegd 'authentieke' Afrikanen. Maar ondanks alles toont het verleden én het heden dat ze als een volk en als een ras onverslagen en bijzonder veerkrachtig zijn. Vele Afro-Amerikanen floreren en vormen zelfs een bedreiging voor Euro-Amerikanen, die hen altijd al als inferieur hebben beschouwd (wat niet per definitie hetzelfde is als 'racistisch' zijn).
Afrikanen in het algemeen zijn heel erg gericht op en halen hun eigenwaarde hoofdzakelijk uit hun cultuur en etnie, vandaar de interne verdeeldheid.
Afro-Afrikanen daarentegen spreken eerder over hun 'blackness', en hangen daar hun eigenwaarde (of het gebrek daaraan) aan op. Thema's als racisme zijn daar ook meer openlijk bespreek, al heerst er ook interne verdeeldheid binnen die gemeenschap maar om andere redenen (zie PTSS en de architectuur van de Amerikaanse maatschappij). En toch heeft niemand het recht om hen hun Afrikaanse 'roots' te miskennen, als zij die al zouden claimen (want laten we eerlijk zijn, de liefde is niet altijd wederzijds).
Om de één of andere reden zie ik veel gelijkenissen tussen mijn leven en dat van een Afro-Amerikaan.
Een voorbeeldje. Halfzussen van mij hebben besloten dat ik geen aanspraak maak op het huis van mijn biologische mama waar ik de enige erfgename van ben. De reden: ik weiger mij, volgens hen, aan te passen aan de Congolese cultuur. Ik vind van mezelf dat ik beter ben dan hen omdat ik mij gedraag als 'une fausse blanche'. Mijn dochter maakt al helemaal geen aanspraak als ik ooit onder de grond kom te liggen. Reden: haar vader is blank, dus zij is evenmin puur Congolees.
En dan maak ik mezelf toch wel de bedenking of het allemaal wel draait om cultuur en authenticiteit... Of is er een onderliggende verklaring?
Hoewel ik zo goed als vlekkeloos Frans spreek (is niet mijn moedertaal nota bene) lachen ze me uit met mijn Vlaams accent. Hoewel ik mijn dochter jaren tweetalig heb opgevoed speciaal om het contact met haar Congolese familie in het algemeen en haar neefje in het bijzonder te faciliteren toonden ze geen waardering, integendeel. Hoewel ik jaren geleden pogingen heb ondernomen om de taal (Lingala) te leren maar bij gebrek aan oefening (omdat ik hen maar 1x op een jaar zag) ermee ben gestopt blijven ze me verwijten dat ik de taal niet wil leren. Hoewel ik pogingen doe om af te spreken of samen te komen nodigen zij mij niet uit op hun feesten of bijeenkomsten. Hoewel ik hun gewoonten en tradities wil begrijpen (vb: rol van de gastvrouw) en 'praktiseren' (vb: rouwen) vinden ze het irritant dat ik die niet ken... gewoon uit mezelf, ik zou dat toch allemaal moeten weten vanuit mezelf, want ik ben zwart, ik ben afkomstig van Congo... zucht.
Ik denk dat we mogen stellen dat het in se over afgunst en een inferioriteitsgevoel gaat. Ik vertegenwoordig in hun ogen de blanke superioriteit waar ze in de echte wereld geen verweer tegen hebben. Door mij op een denigrerende manier te behandelen projecteren ze eigenlijk hun frustraties en inferioriteitsgevoel op mij. Een blanke, daarentegen, plaatsen ze op een 'pied de stalle' omdat ze er onbewust van overtuigd zijn dat blanken superieur zijn. En dat, lieve mensen, is een product van de kolonisatie (vergelijkbaar met PTSS). Een ander aspect dat volgens mij meespeelt is het feit dat ik mij niet hoef aan te passen als ik bij blanke mensen ben, op geen enkel vlak, ik moet mij niet anders voordoen dan ik eigenlijk ben. Wat trouwens niet wil zeggen dat ik mij blank voel ten midden van blanke mensen, want dat is hoegenaamd niet het geval. Maar ik weet wel dat als een blanke medeburger een probleem heeft met mij dat het dan ligt ofwel aan mijn persoonlijkheid en ofwel aan mijn huidskleur... klaar! Integratie of culturele verschillen hebben er dan niets mee te maken. Ook had ik gemakkelijker toegang tot blanke privileges (vb: ik kon bij BNP Paribas als commercieel adviseur werken omdat mijn ex-schoonvader een private banker was met een diploma van maatschappelijk assistent). En dat wekt begrijpelijkerwijs afgunst.
Toen ik na mijn scheiding aan lager wal geraakte keken veel halfzussen op mij neer en betrapte ik hen bij momenten op een soort leedvermaak. Zo van :"Ze heeft alles gehad, heeft nooit moeten vechten of heeft nooit afgezien en dan nog verpruts ze het!" Tja, wat kan ik daar op zeggen... Ergens hebben ze gelijk hè. Vergeleken met hen heb ik een zorgeloze kindertijd gehad en werd er aan al mijn basisbehoeften voldaan ( niveau 1 en 2 van de behoeftepiramide van Maslow). Maar waar ik dan weer jaloers op ben, maar echt stikjaloers, dat is dat zij mijn biologische vader en moeder wel hebben gekend (ik heb zelfs nooit hun stem gehoord), dat zij elkaar hadden, dat ze niet hoefden uit te leggen waarom een bepaald iets racistisch is, dat ze 'unapologatic' zichzelf mogen zijn, dat ze elkaar begrepen met weinig woorden, dat ze elkaar onvoorwaardelijk graag zagen en voor elkaar door het vuur gaan. En dat iets wat ik nooit heb gekend...
Maar ik wil toch eindigen met een positieve noot. Ik heb al heel vaak mogen proeven van de Congolese cultuur en wat ik oprecht positief vind zijn volgende zaken:
Als ze samenkomen, is het altijd gezellig, ze lachen en vertellen en roepen en discussiëren en gesticuleren in het rond.
Hun gevoel voor humor is legendarisch.
Ze gaan niet de deur uit zonder (een beetje) make-up en/of juwelen. Vrouwen zijn heel vrouwelijk en zelfbewust.
De kinderen zijn zelfverzekerd en heel sociaal.
Mannen zien er sexy uit in kostuum, ten minste als ze geen al te grote buik hebben.
Mannen zijn heel mannelijk, ijdel en kennen hun positie als man en als vader.
Van de oude mensen gaat een wijsheid uit die ik zeer vertederend vind. Ze stralen een soort gezag en rust uit dat wanneer zij het woord nemen(wat niet veel meer gebeurt) iedereen stil is en gewoon luistert.
De 'cut-the-bullshit-attitude' van vrouwen, blanke mensen zouden dit 'the angry-black- woman-attitude' noemen. Ik laat in het midden of dat terecht is of niet haha.
Familie is familie. Ze staan altijd klaar voor elkaar.
Oudere zussen, broers geven vaak (ongevraagd) advies over belangrijke zaken maar ook over je uiterlijk enzo. Het voelt dan een beetje alsof ze begaan zijn met jou. En ja, ze kunnen flink geïrriteerd zijn als je dat advies niet klakkeloos opvolgt... haha.
Ze doen niet moeilijk over geld, helpen elkaar uit de nood zonder het rekenmachientje erbij te halen. Het is een stilzwijgende afspraak dat je op een andere manier terugbetaalt als de gelegenheid zich voordoet. Dat is bij blanke Belgen ongezien! Haha
Hechten veel belang aan cultuur en tradities.
Ze zijn ongelofelijk veerkrachtig.
Ze zullen altijd goeie dag zeggen en een praatje slaan als ze je tegenkomen op de bus of in de winkel. Ook al ken je ze niet goed of ken je ze alleen via via of is het al een eeuwigheid geleden. Ze doen echt alle moeite om je te begroeten, op z'n minst.
Hun kinderen zijn hun koningen en koninginnen.
Ze zijn heel creatief in het vinden van oplossingen haha.
Ik prijs mij oprecht gelukkig dat ik tot mijn vriendenkring Congolezen kan rekenen die uit een heel ander hout gesneden zijn. Ik ben hen heel dankbaar dat zij voor mij de poort willen zijn naar mijn 'roots'.
Maar hoe is het toch zover kunnen komen?
Mijn kennis van en interesse in mijn 'roots' is pas heel laat op gang gekomen. En dat schijnt niet abnormaal te zijn. Zoals ik al zei ben ik opgegroeid in een overwegend blanke omgeving waarin ik de enige kleurling was. Dàt en mijn opvoeding hebben mijn zelfbeeld heel erg bepaald. Mijn pleegfamilie was nu ook niet bepaald het toonbeeld van stereotiepvrij denken en handelen, ook al waren ze zichzelf daar geen seconde van bewust. Resultaat: enerzijds voelde ik mij inferieur aan blanke medeburgers en anderzijds voelde ik me superieur aan Afrikanen die niet hier waren opgegroeid, zoals ik. Pas op, ik was me daar toen niet van bewust en het is zeker niet iets waar ik fier op ben, laat dat duidelijk zijn. Het is pas toen ik als twintiger in Brussel begon te werken en dan ook nog eens voor het eerst in contact kwam met mijn halfzussen in België dat mijn ogen én mijn wereld opengingen. Mijn zelfbeeld en wereldbeeld moesten dringend bijgesteld worden (al was dat evenmin een bewust proces). En dat was op zich een heel leerrijke ervaring die toch wel een 10-tal jaar in beslag heeft genomen. Het ging er bij momenten best heftig aan toe in mijn hoofd en in mijn hart. Ik zat namelijk gewrongen tussen mijn Belgische en Congolese identiteit, tussen mijn Belgische en Congolese familie, tussen mijn Belgische en Congolese vader, tussen mijn Belgische en Congolese moeder.
En als ik heel eerlijk ben ben ik er nog maar heel recent, na bijna 40 jaar, in geslaagd om voor mezelf uit te maken wie ik ben en vooral waar ik thuishoor:
IK BEN de moeder van mijn dochter.
Bedankt om weeral de tijd te nemen om wijzer te worden. Ik hoop dat je er iets aan gehad hebt. Vragen en reacties zijn altijd welkom!