Anadolu'nun Antik Tiyatroları-8 Phrygia Bölgesi
Phrygia, Sakarya Irmağı ile Büyük Menderes'in yukarı çığırları arasında kalan bölgenin antik çağdaki adıdır. Bu ad, Balkanlar’dan gelip bu bölgeye yerleşen Friglerden geliyordu. Phrygia; kuzeyinde Bithynia, batısında Lidya, güneyinde Pisidia ile Lykonia, doğusunda Kappadokia olan geniş bir bölgedir.
Aizanoi Tiyatrosu - Kütahya, Çavdarhisar
Antik Kent, Çavdarhisar İlçe merkezinde olup, Kütahya’ya 60 km uzaklıktadır. Penkalas (Kocaçay) Irmağının yukarı kesiminde tanrıça Meter Steunene’nin kutsal mağarası civarında yaşayan Frigyalıların öncülü olarak antik kaynaklarda geçen Azan adlı mitoloji kahramanının su perisi Erato ile efsanevi kral Arkas'ın birleşmesinden Aızanoi şehrinin ortaya çıktığı sanılmaktadır. Aizanoi kenti, antik Frigya'ya bağlı olarak yaşayan Aizanitis’lerin ana yerleşim merkeziydi.
Zeus tapınağının kuzeydoğusunda, stadiumla aynı doğrultuda iki katlı olarak inşa edilen tiyatronun duvarlarındaki yazıtlardan, Zeus tapınağı ve 4 numaralı Roma köprüsünde adı geçen Apileius'un bu kompleksin yapımında da rol oynadığı anlaşılmaktadır.
Aizanoi tiyatrosu denizden 1019 m yukarıdan güneye bakmaktadır. İki kademeli tiyatronun birinci kademesinde 22 sıra sayılabilmektedir. İkinci kademedeki sıra sayısı 12 olabilir. Bu tiyatronun oturma sıralarının taşları oldukça uzundur. Ortalama 13 ayak boyundadır. Işınsal yolların basamakları yerine döşenmiş sıralara sonradan işlenmiştir. Sıra başlarını aslanpençeleri süslemektedir. Orta yola açılan tonozlu girişlerin yan duvarları günümüze ulaşmıştır. Orkestra yarıçapı 56 ayak 4 parmaktır. Bu boyut tiyatroyu Efes’ten sonra Türkiye’nin ikinci büyük orkestra yarıçaplı tiyatrosu yapar.
Yaklaşık 5.500 kişiliktir.
Laodikeia Kuzey Tiyatrosu (Büyük Tiyatro)- Denizli
Denizli ilinin 6 km. doğusunda, Eskihisar, Goncalı, Bozburun köyleri sınırları içinde kalan, Lykos (Çürüksu) Vadisi'nin en önemli ve büyük antik kenti Laodikeia, Seleukoslar (Suriye) Kralı, II. Antiokhos arafından eşi Kraliçe Laodike adına M.Ö. 3. yüzyılın ortalarında kurulmuştur.
Grek tiyatrosu tipinde arazinin topografik eğiminden yararlanılarak, kuzeydoğu yönüne bakar şekilde oturma sıraları yapılmıştır. Çift diazomalı olup, tiyatronun tamamı 110 m. çapındadır. Roma Dönemi sahne binasının ön duvarında, geniş bir niş (girinti) görülmektedir. Eski gravür ve çizimlerde sahne yapısının sütunlu galeri şeklinde üç katlı olarak yapıldığı, ortada yer alan proskenium nişinin üzerinin yarım yuvarlak kasetlerle dekore edildiği ve bunlar arasına heykeltıraşlık eserlerinin yerleştirildiği görülmektedir. Bu haliyle Kuzey Tiyatrosu, çok zengin kabartmalı, mimari ve heykeltıraşlık malzemeleriyle dekore edilmiştir. Olasılıkla kent için önce yapılan Batı Tiyatrosu yetersiz kalınca, daha büyük olan Kuzey Tiyatrosu yapılmıştır. Yaklaşık 20.000 seyirci kapasiteli olup, oturma sıraları tahrip olmuş, sahne kısmı ise çökmüştür.
Bu tiyatronun 40 basamağı rahatça sayılabilmektedir. İzleyici koyağı 30 derece eğimlidir. Üst kademesinde 16 ışınsal merdiveni sayılabilmektedir. İki kademeli bu tiyatronun sahnesinin ortasındaki yarım daireye benzeyen eliptik basık yay parçasının derinliği 15 ayak genişliği 60 ayaktır.
Laodikeia Batı Tiyatrosu (Küçük Tiyatro) – Denizli
Grek tiyatrosu tipinde doğal yamaca yerleştirilen at nalı şeklindeki yapı, batıya bakmaktadır. İlk yapılışı Helenistik Dönem'dir. Mevcut görülen kalıntılar ise Roma Dönemi'ne aittir. Tek diazomalıdır. Çapı 85 m. olan yapının oturma basamakları travertenden yapılmıştır. Yıkık olan sahne binası ise mermerden yapılmıştır. Buna ait bazı parçaların kalıntılarını orkestra bölümünde görmek mümkünüdür. Orkestra ve sahne binası tamamen yıkıntı halinde toprak altında olup, geriye yalnızca caveanın oturma sıraları kalmıştır. Uzun yıllar boyu Laodikeia'nın yapı blokları çevre köylülerce taşınarak tekrar yapı malzemesi olarak kullanılmıştır. Batı tiyatrosu yaklaşık 15.000 seyirci kapasitelidir.
İki kademelidir. İzleyici koyağının eğimi 30 derecedir. Toprak üstünde rahat sayılabilen 38 sırası yerindedir. Buna ek olarak orkestra kenarındaki yığıntının altında 7 basamak daha olabilir. Sekiz ışınsal merdivenli tiyatronun birinci kademesine 25, ikinci kademesine 20 sıra yerleştirilmiştir. Oturma sıraları son derece yalın kesitlidir. Sıralara, gölgelik için dikilen ahşap direk delikleri oyulmuştur. Sondaj çukurundan anlaşıldığına göre orkestra kenarı yükseltilmiştir. Sahne binasının kalıntılarının üzeri toprakla örtülüdür.
Hierapolis Tiyatrosu - Denizli, Pamukkale
Denizli ilinin 18 km. kuzeyinde yer alan Hierapolis antik kentinin Arkeoloji literatüründe “Holy City” yani Kutsal Kent olarak adlandırılması, kentte bilinen bir çok tapınak ve diğer dinsel yapının varlığından kaynaklanmaktadır.
Tiyatro dört ada üzerine inşa edilmiştir. Dik olan cavea diazoma'dan iki kısma bölünmüştür, dikey olarak 9 cuneusa Summa cavea galerisi ile 8 basamak yerleştirilmiştir Ima caveanın (alt basamaklar) orta kısmı, proedria için mermer bir exedra şeklinde düzenlenmiş, yüksek arkalıklı, arslan ayaklı oturaklar, kentin önemli kişileri içindir. Sahne binası, logeion ve geniş bir sahne arkasına sahiptir ve skene ile bağlantılıdır. Skene fronsun üç düzeni mermer monolit sütunlar tarafından podium üzerine oturmakta ve burada Apollon ve Artemis'e adanmış, bezeli korniş bulunmaktadır. Bu görkemli yapı, İmp. Septimius Severus zamanında İ.S. III. yüzyılda, önceki evreyi (Flavius dönemi) içine alarak ve yok ederek inşa edilmiştir. Geç Roma Dönemi'ne kadar kullanılmış, bunu arkhitravının alt yüzüne, İ. S. 352 yılına tarihli ve skene fronsun onarımını yazıttan anlıyoruz.
Hierapolis’in günümüze ulaşan tiyatrosu Roma tiyatrolarının en güzel örneklerinden biridir. İzleyici koyağının yamaca yaslanmış olması onun uzun ömürlü olmasını sağlamıştır. Sahne binasının çatısı ile bir bölümü göçmüşse de genel olarak ana bölümler görülebilir sağlam durumdadır. Tiyatro iki kademelidir. Alt kademede 22 sıra üst kademede 26 sıra vardır. İzleyici sıraları alttaki bölümü sekiz ışınsal merdivenle, üstteki izleyici sıraları dokuz ışınsal merdivenle bölünmüştür. Işınsal merdivenler pek çok yerde oturma sıraları oyularak sonradan yapılmıştır. Merdiven başlarına aslan bacakları kabaca işlenmiştir. Yatay orta yol altı ayak üç parmak genişliğindedir. Arkasındaki destek duvarı yaklaşık yedi ayak yüksekliğindedir. Güneybatıya bakan tiyatroda eğim otuz derecedir. Orkestra yarıçapı 36 ayak dört parmaktır. Sahne binasının ön cephesini süsleyen Dionysos kabartmaları ören yeri müzesindedir. Sahne ön cephesine ait süslü kapılarla mermer bazı yontular yerindedir. Oturma sırası mermerden yapılmış yönetici izleme bölümü sağlamdır. Her iki yönden orta yola açılan tonozlu geçitler günümüze ulaşmıştır. Sahne binasının bitmiş yüksekliğinin yaklaşık 49 ayak olabileceği tahmin edilmektedir.
1800 yıllık Hierapolis Antik Tiyatrosu’ nun yapımı; M.S. I. yüzyılın ikinci yarısında başlanılmış, III. yüzyılın başlarında da tamamlanmış ve yaklaşık 150 yıl sürmüştür. Roma tiyatrolarının en güzel örneklerinden biri olan,yamaca yaslanmış tüm cepheleriyle birlikte korunabilen bu muhteşem yapının 50 oturma sırası bulunur. Bu oturma sıraları 8 merdivenle 9 bölüme ayrılmıştır. Cavea’nın tam ortasından geçen Diozoma’ ya her iki yandan tonozlu birer geçit ile (vomitoryum) girilir. Sütunların arası heykellerle süslenmiş olup, sahne arkasındaki duvarlarda ise mermer kabartmalar yer alır. Tiyatroda yer alan kabartmalı frizlerde; Apollon ve Artemis’ in doğuşu ve dini ayin sahneler, Dionysos, Satyr ve Menad’ lardan oluşan eğlence sahneleri, Marsyas ve Apollon arasında geçen müzik yarışması, tanrılar ile devler arasındaki (Giganthomachi) savaşlar, yer altı tanrısı Hades’ in tanrıça Persephone’ yi yer altına kaçırması gibi mitolojik konular ile Hierapolis Kenti için yapılan sportif yarış sahneleri, arşitravın kral kapısı üstünde İmparator Septimus Severus’ un taç giyme merasimi tasvir edilmiştir.
Hierapolis Helenistik Tiyatrosu - Denizli, Pamukkale
Tiyatro doğal bir yamaçta yer almaktadır. Roma tiyatrosunun inşası sırasında yapı malzemeleri için yıkılmıştır. Kazı yapılmayı beklemektedir.
Kolossai Tiyatrosu - Denizli, Honaz
Henüz arkeolojik kazı yapılmamıştır. Küçük boy, tek kademeli bir tiyatro izlenimini vermektedir.
Pessinus Tiyatro-Tapınak - Eskişehir, Sivrihisar, Ballıhisar köyü
Pessinus, tanrıların anası olarak bilinen tanrıça "KİBELE" adına yapılan yerleşmesiyle "Rahipler Devleti" şeklinde antik bir Frig kentiydi. Kibele'nin şekilsiz taştan yapılmış kült heykelinin gökten indiğine inanılıyordu. Kent Bergamalıların egemenliğinde kalmıştı fakat Galatların saldırısına rağmen buradaki rahipler sınırlı bir özgürlüğe sahip olabilmişlerdir. Kenti beş Frigyalı, beş Galat rahip birde baş rahip yönetmiştir. M.Ö. 204 yılında Roma senatosunun Pessinus'a elçiler gönderip Kibele'nin kült heykelini Roma'ya getirtmesi ve orada inşaa edilen bir tapınağa bu heykelin yerleştirilmesi ile kent büyük bir üne kavuşmuştur. M.Ö. 25 yılında Augustus, Galatia eyaletini kurunca Pessinus Romalıların yönetimine geçmiştir.
Tapınak çok ilginç bir plana sahiptir. Dar kenarlarda 6 uzun kenarlarda 11 sütun bulunur. Yapıyla ilişkisi bulunan ve yukarıda fotoğrafı görülen birde Theatron(Antik Yunan tiyatrosunda seyircilerin oturduğu alan) işlevi gören gösterişli bir basamak sırası mevcuttur. bu nedenle kazıyı yapan Belçika'lı araştırmacılar onu bir tiyatro-tapınak olarak tanımlamışlardır.
Pessinus Tiyatrosu - Eskişehir, Sivrihisar, Ballıhisar köyü
Pesssinus tiyatrosunun izleyici koyağı yamaca 30 derece eğimle oyulup yerleştirilmiştir. Orkestra alanı at nalı biçimindedir. Erken dönem tiyatro özelliklerini taşır. Denizden 1015 m yükseklikteki tiyatronun yönü doğuyadır.
Yaklaşık 2500 kişiliktir.
Kelainai (Apameia Kibotos) Tiyatrosu - Afyon, Dinar
Kelainai, bir Frig kentidir. Şehirde Pers kralı Kserkses'in bir sarayı ile av koruluğu vardı. Ulaşım bakımından önemli bir noktada bulunan Kelainai, antik çağlarda çok gelişti; İskender zamanındaki savaşlarda büyük bir rol oynadı. Kral Antiokhos Soter (M.Ö. 281–261) kent halkını yeni kurulan Apameia'ya göç etmeğe mecbur etti; fakat kentin adı ortadan silinmedi.
Tiyatro, Kelainai antik kentinin kurulu olduğu yamaçtadır. Güneybatıya bakar. Tiyatronun en üst sırası tepenin üstündeki antik kent kalıntısının bulunduğu düzlükten aşağı doğru sıralanmıştır. Böylece toplanacak sel sularından korunmak amaçlanmış olabilir. Henüz kazı yapılmamakla beraber sıraların küçük bir parçası ile her iki taraftaki destek duvarı açıktadır. Sıra başlarında aslan bacağı süslemeleri işlenmiştir. İzleyici koyağının çok az bölümü dışında tamamı yamaca yaslanmıştır. Sahne binasının eni 27 ayak, boyu 62 ayaktır.
Yaklaşık 7.000 kişiliktir.
Prymnessos Tiyatrosu - Afyon, Sülün köyü (Söğütözü)
Prymnessos , Merkez ilçe Sülün köyünde Frigler tarafından kurulmuş bir kenttir. Hellen döneminde özerk, Roma döneminde yarı özerk konumuyla, imparator adına bronz kent sikkeleri bastırılmıştır. Afyon Arkeoloji Müzesinde bulunan çok büyük boyuttaki Herkül Heykeli’nin bulunduğu antik kenttir.Burada herhangi bir arkelojik araştırma yapılmamıştır.
Günümüzde üzerinde köyün gömütlüğü olan tepeciğin doğu yamacında antik kentin küçük tiyatro koyağı görülmektedir. Tiyatro koyağı güneye bakmaktadır. Henüz bir kazı yapılmamıştır.
Tiyatro koyağının boyutlarına göre hesaplandığında yaklaşık 2.000 kişiliktir.
Ancyra Roma Tiyatrosu - Ankara
Ulus semtinin tabakhane mahallesinde bulunan antik tiyatro, Ankara Kalesi’nin Bentderesi’ne bakan kuzeybatı yamacında, hisar parkı caddesi ile pınar sokak arasında yer alır. Tiyatro; cavea, orkestra, pulpitum, ve olasılıkla iki katlı scaenae frons ile birlikte sahne binasından oluşmaktadır. Olasılıkla iki bölümden oluşan cavea, doğal bir tepe yamacına ana kaya tıraşlanarak inşa edilmiştir. Kuzeydoğu analemma duvarının ana kayaya yaslandığı alan, Roma betonu ile desteklenmiştir. Bu özelliği ile Ankara tiyatrosu, F. Sear’ın sınıflandırmasına göre Roma döneminde genel olarak Anadolu’da görülen 3A grubuna dahildir. Cavea’ya ait hiçbir oturma basamağı in situ olarak ele geçmemiştir. Yarım daireden daha büyük d-biçimli bir plana sahip olan cavea, üç merdiven sırası ile dört bölüme ayrılmıştır. Oturma sıralarının tamamı ile bunların alt yapıları tamamen tahrip olmuştur. Ankara tiyatrosu, Anadolu tiyatroları ile karşılaştırıldığında, küçük tiyatrolar grubuna girer. 1982-1986 yılları arasında Ankara Roma tiyatrosunun scene, proscenesi ve orkestrası kazıldığı için önemli plastik eserler bu dönemde ortaya çıkarılmış ve Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nin alt katında sergilenmeye başlanmıştır. 2009 ve 2011 yıllarında yürütülen kazılar daha çok tiyatronun geç dönem kullanım evreleri ile ilgilidir. Bu evrelerde özellikle Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Ankara Roma tiyatrosunun batı paradosu ve çevresi seramik ve cam üretim atölyesi olarak kullanılmasından dolayı hatalı üretilen seramik kalıntıları, lüleler ve çoğu okunamayacak kadar kötü durumda olan sikkelerdir. Yazılı belgelerin ve ele geçen buluntuların ışığı altında, tiyatro’nun Roma devri’nde İ.S. 1. yüzyılın ikinci yarısı ile 2. yüzyılın başları arasındaki bir tarihte yapıldığı düşünülmektedir. Tiyatro, Roma Devri’nden sonra yapılan bazı değişikliklerle, Bizans Dönemi’nde de kullanılmaya devam etmiştir. Yapı büyük ölçüde Ankara taşından yapılmıştır. Önemli bir Roma kenti olan Ankara’nın geçmişine ait değerli bir kalıntıdır.
