Batman: De terugkeer van de Dark Knight
Er zijn strips die je goed vindt en er zijn strips die bepalen hoe je vanaf dan naar een personage kijkt. Voor mij hoort Batman: The Dark Knight Returns absoluut bij die tweede categorie. Frank Miller maakte in 1986 geen gewone Batman-strip. Hij liet Bruce Wayne ouder worden. Breder. Trager. Cynischer. Bozer ook. Hij plaatste hem in een donker toekomstbeeld vol straatgeweld, politieke spanningen en schreeuwerige televisie. En hij vertelde dat verhaal met beelden die zich voorgoed in mijn geheugen hebben vastgezet. Veertig jaar later voelt The Dark Knight Returns nog altijd als een van de meest bijzondere en beste Batman-verhalen ooit gemaakt š
Een Batman die oud mocht worden
Het uitgangspunt is ondertussen bekend. Bruce Wayne is midden vijftig en al tien jaar geen Batman meer. Gotham City is er intussen niet bepaald beter op geworden. En ergens diep in Bruce Wayne zit Batman nog altijd opgesloten. Tot hij er opnieuw uit moet.
Dat ouder worden maakt voor mij een groot deel van de charme uit. Dit is niet de atletische Batman die zonder moeite over daken springt. Miller tekent hem als een blok beton. Een brede nek. Een gigantische borstkas. Armen als boomstammen. Hij is fysiek enorm sterk, maar tegelijk merk je dat het allemaal minder vanzelf gaat. Zijn lichaam protesteert. Hij maakt fouten. Hij moet opnieuw leren hoe hij Batman moet zijn.
Dat zie je prachtig in zijn eerste confrontatie met de leider van de Mutants. Bruce probeert hem aanvankelijk op pure kracht te verslaan. Dat werkt niet. De jongere Mutant is sneller en sterker. Wanneer Batman later opnieuw tegenover hem staat, vecht hij slimmer. Hij kiest zijn terrein. Hij vertraagt het gevecht. Hij breekt zijn tegenstander stukje bij beetje af. Dat past perfect bij deze versie van Batman. Hij is ouder. Maar hij heeft tientallen jaren ervaring.
Frank Miller krijgt zijn Batman
Frank Miller was in 1986 allang geen onbekende meer. Bij Marvel had hij vooral met Daredevil indruk gemaakt. Daar ontwikkelde hij zijn voorliefde voor harde misdaadverhalen, film noir, innerlijke monologen en personages die voortdurend op de grens tussen held en antiheld balanceren. Voor DC maakte hij vervolgens onder meer het experimentele Ronin en Batman: Jaar Een.
The Dark Knight Returns betekende echter een nieuwe stap. Miller schreef het verhaal Ć©n tekende het zelf. Klaus Janson verzorgde het grootste deel van het inktwerk en Lynn Varley de kleuren. Vooral die combinatie bepaalt voor mij hoe bijzonder de strip eruitziet. Millers tekeningen zijn soms ruw en hoekig, maar Janson geeft ze een ongelooflijke kracht. Varley gebruikt dan weer kleuren die veel gedempter en vreemder aanvoelen dan de felle superheldenkleuren die in die periode gebruikelijk waren.
Het idee voor de oudere Batman kwam deels voort uit Millers eigen leeftijd. Hij realiseerde zich dat hij bijna even oud werd als Bruce Wayne traditioneel werd voorgesteld en vond dat blijkbaar maar niets. Zijn oplossing was even eenvoudig als geniaal: maak Batman dan maar veel ouder. Miller bedacht daarom een Bruce Wayne van ongeveer vijftig die zijn beste jaren ogenschijnlijk achter zich had.
Daarmee kreeg Miller meteen iets wat normale Batman-reeksen hem moeilijk konden geven: een einde. Hij hoefde niet na te denken over de volgende honderd nummers. Hij kon personages oud laten worden. Hij kon relaties definitief veranderen. Hij kon Batman en Superman werkelijk tegenover elkaar zetten. Hij kon zelfs spelen met de vraag hoe Bruce Wayne ooit zou eindigen. Dat geeft het verhaal nog altijd een bijzondere vrijheid.
Gotham door een televisiescherm
Wat ik zelf misschien nog het leukste vind aan The Dark Knight Returns, is de sfeer.
Het verhaal ademt de jaren 80. Niet omdat iedereen rondloopt met walkmans of gigantische kapsels, maar door de manier waarop Miller naar de maatschappij kijkt. De Koude Oorlog hangt voortdurend boven het verhaal. De Amerikaanse president is een nauwelijks verhulde karikatuur van Ronald Reagan. Superman is bijna een instrument van de overheid geworden. Een militair conflict met de Sovjet-Unie kan ieder moment escaleren tot een nucleaire ramp.
En ondertussen praat iedereen op televisie. Psychologen leggen Batman uit. Politici veroordelen hem. Journalisten organiseren debatten. Voor- en tegenstanders schreeuwen tegen elkaar. Iedereen heeft een mening en niemand lijkt nog echt naar iemand anders te luisteren.
Miller gebruikt kleine televisiepanelen als een soort Grieks koor. Ze vertellen ons wat de samenleving denkt over Batman, maar ze drijven tegelijk de spot met diezelfde samenleving. De televisie maakt alles platter. Geweld wordt entertainment. Deskundigen worden pratende hoofden. Een complexe discussie over misdaad, angst en burgerlijke ongehoorzaamheid wordt teruggebracht tot twee mensen die elkaar in een studio tegenspreken.
Het is vaak gitzwart. Maar het is ook verrassend grappig. Die satire is een element dat volgens mij soms verloren gaat wanneer mensen The Dark Knight Returns alleen omschrijven als een "donkere Batman-strip". Miller maakt helemaal geen bloedserieus verhaal waarin iedereen voortdurend dramatisch naar de regen staat te kijken. Er zit enorm veel ironie in. Soms is het bijna absurd. Juist daardoor werkt het donkere gedeelte zo goed.
Een strip die er ook anders uitzag
Ook de pagina-indeling blijft geweldig. Miller gebruikt regelmatig heel kleine kaders. Soms bouwt hij een pagina op uit een strak raster van zestien vakjes. Daarin kan hij razendsnel schakelen tussen televisiebeelden, actiescĆØnes, close-ups en de gedachten van Bruce Wayne.
En dan breekt hij dat raster plots open. Een enorme Batman vult bijna de volledige pagina. Een sprong krijgt alle ruimte. Een stil beeld wordt plots monumentaal. Dat ritme maakt sommige scĆØnes veel groter dan ze eigenlijk zijn.
Voor mij valt dat het meest op bij de "Batman op het paard" nadat Gotham zonder elektriciteit valt. Dat beeld vertelt bijna het hele verhaal in Ć©Ć©n tekening. De moderne samenleving stort letterlijk uit. Technologie valt weg. Chaos breekt uit. En dan rijdt Batman als een middeleeuwse ridder door Gotham. Subtiel is het niet, fantastisch wel.
Batman versus de wereld
Het verhaal wordt steeds groter. Eerst is er Harvey Dent. Daarna zijn er de Mutants. Vervolgens keert de Joker terug. Die laatste confrontatie voelt haast onvermijdelijk. Wanneer Batman verdwenen is, raakt ook de Joker vrijwel catatonisch. Maar zodra het nieuws meldt dat Batman terug is, komt er opnieuw leven in hem. Miller maakt hun afhankelijkheid van elkaar daarmee heel letterlijk. Joker bestaat omdat Batman bestaat.
Hun laatste confrontatie in een pretpark is dan ook geen traditioneel superheldengevecht. Het voelt smerig en onaangenaam. Twee oude vijanden die allebei weten dat dit waarschijnlijk de laatste keer is.
Maar zelfs daarna is Miller nog niet klaar, want uiteindelijk komt Superman.
Batman tegen Superman
Vandaag klinkt een gevecht tussen Batman en Superman bijna als een verplicht nummer. In 1986 voelde het heel anders. Miller maakt er bovendien meer van dan de klassieke vraag wie van de twee het sterkste is. Dat antwoord weten we, Superman natuurlijk.
Bruce weet dat zelf ook, dus bereidt hij zich voor. Hij bouwt zijn zware harnas. Hij gebruikt technologie. Hij kiest het terrein. Hij zorgt ervoor dat Superman verzwakt is. Het gevecht gaat niet over spierkracht. Het gaat over Batman die wil bewijzen dat zelfs Superman hem niet zomaar kan controleren.
Het ontwerp van die gepantserde Batman werd uiteraard iconisch. De gigantische metalen laarzen. De brede schouders. De gloeiende ogen. Het is Bruce Wayne die zichzelf met technologie nog Ć©Ć©n keer groot genoeg maakt om tegenover een god te kunnen staan. Voor mij blijft het een van de ultieme Batman-beelden.
De strip die Batman veranderde
Het is vandaag moeilijk om nog te beseffen hoe groot de impact van The Dark Knight Returns was. Batman was vĆ³Ć³r 1986 namelijk al opnieuw donkerder geworden. Makers als Dennis O'Neil en Neal Adams hadden het personage in de jaren 70 al ver verwijderd van de vrolijke camp van de televisiereeks met Adam West. Miller heeft de donkere Batman dus zeker niet uitgevonden.
Maar hij heeft hem wel opnieuw gedefinieerd. Zijn Batman is obsessief. Autoritair. Getormenteerd. Hij staat niet automatisch aan dezelfde kant als de politie of de overheid. Zelfs zijn vriendschap met Superman is veranderd in een ideologisch conflict. Dat beeld werd enorm invloedrijk.
In hetzelfde jaar verschenen ook Watchmen van Alan Moore en Dave Gibbons en het eerste verzamelde deel van Art Spiegelmans Maus. Het zou daarom fout zijn om de volwassenwording van de Amerikaanse comic volledig aan Miller toe te schrijven. Maar samen maakten die werken wel duidelijk dat strips veel meer konden zijn dan eenvoudige avonturen voor kinderen.
Er ontstond vervolgens ook een probleem. Heel wat makers trokken volgens mij de verkeerde conclusie uit het succes. The Dark Knight Returns was donker en gewelddadig. Dus werden superheldenstrips donkerder en gewelddadiger. Batman was cynisch. Dus moesten andere helden cynischer worden. Miller tekende een gigantische Batman. Dus kregen superhelden steeds bredere schouders en grotere spieren.
Maar daarmee mis je een deel van wat het origineel zo goed maakte. De duisternis had daar een functie. De overdreven Batman paste bij een oudere Bruce Wayne. De politieke elementen waren satire. De agressie zat naast humor. En onder alle cynisme zat nog altijd het idee dat Batman werkelijk gelooft dat Gotham gered kan worden. Het was veel slimmer dan simpelweg "Batman, maar dan donker".
Van strip naar film
Ook buiten de strips werd die invloed enorm. Tim Burtons Batman uit 1989 hielp slechts drie jaar later om bij het grote publiek definitief af te rekenen met Batman als uitsluitend de vrolijke held uit de televisiereeks van de jaren 60.
De invloed werd later nog duidelijker. Christopher Nolans films namen verschillende ideeƫn uit Millers Batman-verhalen over. Bij The Dark Knight Rises zien we bijvoorbeeld ook een Bruce Wayne die gestopt is als Batman en na jaren afwezigheid zijn lichaam opnieuw tot het uiterste moet drijven.
Maar nergens is de visuele invloed zo duidelijk als in Zack Snyders Batman v Superman: Dawn of Justice. De oudere, massieve Batman van Ben Affleck had rechtstreeks uit Millers pagina's kunnen stappen. Het korte grijze haar. Het brede lichaam. Het grote vleermuissymbool. Zelfs het gepantserde pak voor het gevecht met Superman is bijna onmogelijk los te zien van The Dark Knight Returns. Snyder heeft zelf meermaals erkend hoeveel hij uit Millers boek haalde.
Eigenlijk is het merkwaardig. The Dark Knight Returns is nooit als grote live-actionfilm verfilmd, maar stukken ervan zitten ondertussen verspreid over tientallen Batman-films, reeksen, games en comics. De strip werd in 2012 en 2013 overigens wel vrij getrouw verfilmd als tweedelige animatiefilm.
En dan kwam het vervolgā¦
Misschien was het beter geweest als het daarbij was gebleven.
In 2001, vijftien jaar na het origineel, keerde Frank Miller terug naar deze wereld met The Dark Knight Strikes Again. Het verhaal speelt ongeveer drie jaar later. Bruce Wayne leeft ondergronds en heeft een netwerk van jonge helpers rond zich verzameld. Carrie Kelley is ondertussen Catgirl geworden. Superhelden blijken uit het openbare leven verdwenen of door de machthebbers onder controle gehouden.
De Nederlandse vertaling verscheen in 2015 bij RW Lion als De Dark Knight slaat weer toe
Er zitten zeker goede ideeƫn in. Miller vergroot de politieke satire nog verder uit. Batman beperkt zich niet langer tot Gotham, maar probeert eigenlijk een revolutie te ontketenen. Ook het idee van een wereld waarin de oude DC-helden letterlijk door autoritaire machthebbers onderdrukt worden, past perfect binnen de thema's van het origineel.
Alleen werkte het voor mij nauwelijks. Alles wat in The Dark Knight Returns gecontroleerd aanvoelde, voelt hier chaotisch. De satire wordt veel luider. De personages worden grotesker. De pagina's ogen drukker. En vooral het tekenwerk kon mij veel minder bekoren. Millers tekenstijl was ondertussen sterk veranderd. Zijn figuren werden hoekiger en abstracter. Lynn Varley gebruikte felle digitale kleuren die mijlenver verwijderd waren van de gedempte sfeer van het origineel.
Misschien was dat allemaal bewust. Maar de wereld waarin ik in 1986 zo graag verdwaalde, was verdwenen.
The Dark Knight III: Het superras
In 2015 volgde dan nog een derde deel: The Dark Knight III: The Master Race.
De Nederlandse bundeling verscheen in 2018 bij RW Lion als Dark Knight III Het superras
Deze keer schreef Miller het verhaal samen met Brian Azzarello. De hoofdtekeningen waren van Andy Kubert, met Klaus Janson opnieuw als inker. Daarnaast werkten verschillende andere tekenaars aan de kleinere verhalen die bij de reeks hoorden. De serie groeide in de VS uiteindelijk uit tot negen delen.
Visueel is dit voor mij duidelijk beter dan The Dark Knight Strikes Again. Kubert kan uiteraard tekenen. En met Janson als inker krijg je zelfs af en toe iets dat oppervlakkig herinnert aan het origineel. Maar het is niet hetzelfde. Misschien kan dat ook helemaal niet.
Millers tekeningen in The Dark Knight Returns waren niet mooi in de klassieke betekenis van het woord. Ze waren eigenzinnig. Soms bijna lelijk. Maar ze pasten perfect bij de wereld die hij liet zien. Kubert tekent een veel conventionelere, moderne superheldencomic.
Het verhaal introduceert ondertussen een groep radicale Kryptonianen uit Kandor die de aarde wil onderwerpen. Batman, Superman, Wonder Woman en hun opvolgers moeten opnieuw in actie komen.
Ook hier zitten ideeƫn in die ik best interessant vond. Carrie Kelley krijgt een grotere rol. Superman moet zich opnieuw verhouden tot de mensheid. En Miller blijft spelen met helden die ouder worden en plaats moeten maken voor een volgende generatie.
Maar opnieuw miste ik dat gevoel.
De Nederlandse Dark Knight
Baldakijn Boeken bracht The Dark Knight Returns al in 1988 in het Nederlands uit. De vier Amerikaanse delen verschenen afzonderlijk als De terugkeer van de Dark Knight, De Dark Knight triomfeert, Klopjacht op de Dark Knight en De val van de Dark Knight. Er verscheen datzelfde jaar ook een Nederlandse bundeling. Ger Apeldoorn verzorgde de vertaling.
Later volgde nog een nieuwe Nederlandstalige editie. Zo bracht De Vliegende Hollander in 2011 een nieuwe uitgave van Batman: De terugkeer van de Dark Knight uit.
De vervolgverhalen verschenen zoals eerder gezegd bij RW Lion in 2015 en 2018.
Batman: Terugkeer van de Dark Knight 1-4 (Baldakijn, 1988)
Batman: Terugkeer van de Dark Knight omnibus (Baldakijn, 1988)
Batman: Terugkeer van de Dark Knight (Vliegende Hollander, 2011)
Batman: De Dark Knight slaat weer toe (RW Lion, 2015)
Dark Knight III: Het superras (RW Lion, 2018)
