Blogio

[gwagedd]

Economics games

The Ultimatum Game: One player is offered £100, the proposer, suggests a division, and the second player, the responder, can either accept the offer, resulting in the proposed split, or reject it, leading to both players receiving nothing.

If you are playing a devotee of game theory 1 is a good option. If you’re playing anyone else 40.

The Keynesian Beauty Contest: The aim of getting your guess two thirds of the average guess of the group.

If you are playing a devotee of game theory 0 is a good option. If you’re playing FT readers in 1997 then the winning guess is 30.

The prisoner's dilemma is a concept in game theory that illustrates a situation where two individuals must choose between cooperating for mutual benefit or betraying each other for personal gain, often leading to worse outcomes for both if they choose to betray. It highlights the conflict between individual self-interest and collective benefit.

[gwagedd]

Bertrand Russell

Ganed Bertrand Russell ym mhentref Tryleg, sir Fynwy, i deulu rhyddfrydol a dylanwadol yn perthyn ir aristocratiaeth Brydeinig. Bu farw ei fam, ei dad a'i unig chwaer cyn i Bertrand gyrraedd ei bedair oed. Gofalwyd amdano, a Frank, ei frawd saith mlynedd yn hýn, gan rieni'r tad yn eu tỷ ym Mharc Richmond, Llundain. Bu farw eu taid, y cyn-Brif Weinidog, yr Arglwydd Russell, ddwy flynedd wedyn, gan adael y ddau frawd dan ofal eu nain.

Chafodd Russell ddim ysgol ffurfiol ond daeth cyfres o diwtoriaid ir tỷ i geisio'i roi ar ben ffordd, a dysgodd yn gyflym. Erbyn cyrraedd ei arddegau cynnar roedd yn hogyn unig a sensitif iawn yn cael ei boeni gan obsesiynau rhywiol a dirgelion crefydd. Cafodd gyfnodau o iselder ysbryd dwin a'u harweiniodd at ystyried hunanladdiad. Yn ôl ei dystiolaeth ei hun, fe'i hachubwyd ơr felan gan ei frawd a gyflwynodd waith Ewclid iddo: 'This was one of the great events of my life, as dazzling as first love. I had not imagined that there was anything so delicious in the world.' O'r eiliad hwnnw, meddai, mathemateg oedd ei brif ddiddordeb a gwneud mathemateg oedd yn rhoi'r hapusrwydd mwyaf iddo.

Camp y Groegwr Ewclid yn ei lyfr Elfennau (tua 300 cc) oedd datblygu geometreg gam wrth gam a dangos bod ganddi sail gadarn a rhesymegol. Mae cenedlaethau o blant ysgol wedi cael eu magu ar Ewclid ac wedi cael eu cyflwyno i'w ddull o ymresymu. I Russell, roedd y dull hwnnw'n gwbl glir o'r cychwyn cyntaf ac roedd ganddo brofiad, o'r diwedd, fod yna sicrwydd iw gael yn y byd hwn, a hynny'n tawelu ei feddwl ac yn rhoi hyder iddo fentro ymhellach. Hynny hefyd a'i hysbrydolodd i ganolbwyntio yn ei waith ar fathemateg i geisio gosod rhifyddeg ar sail gadarn hefyd- roedd Ewclid wedi cyflawni'r gamp gyda geometreg ac roedd yn hen bryd i rywun wneud yr un peth â rhifyddeg. Dyna'r her a lywiodd flynyddoedd cynnar ei yrfa, sef, yn syml, i ateb y cwestiwn sut y gallwn fod yn sicr, yn gwbl sicr, fod 'un ac un yn gwneud dau'.

Treuliodd Russell y rhan helaethaf o'i fywyd llawn a lliwgar ym mhrifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt, gyda chynodau mewn prifysgolion eraill ym Mhrydain a thramor. Dychwelodd i Gymru am 15 mlynedd olaf ei oes ym Mhlas Penhyn, ger Portmeirion, rhwng Penrhyndeudraeth a Phorthmadog.

Ar un olwg, roedd penderfyniad Bertrand ac Edith Russell i symud o brysurdeb Llundain i dawelch sir Feirionnydd yn annisgwyl, a dweud y leiaf, ond roedd yno hefyd nifer o atyniadau. Yn ystod y 1950au a'r 1960au roedd y rhan hon o Gymru rhwng traethau Eifionydd a mynyddoedd Eryri wedi dod yn lle ffasiynol i fyw'r bywyd bohemaidd: daeth yn atyniad ir avant-garde, yn artistiaid a llenorion, yn sosialaidd eu tueddiadau gwleidyddol, a phensaerniaeth Clough Williams-Ellis ym Mhortmeirion, yn arbennig, yn symbol o gynnwrf y cyfnod.

Does dim prinder hanesion am y teulu yng nghof trigolion lleol, rhai yn pwysleisio eu harwahanrwydd, fel cofio gweld Russell a Williams-Ellis yn eu trwseri pen-glin ar strydoedd Penrhyndeudraeth. Mae rhai hefyd yn hanesion mwy personol, fel atgof un o drigolion Minffordd sy'n cofio mynd yn ddisgybl 16 oed ar y trên yn ddyddiol ir ysgol uwchradd yn Harlech ac weithiau'n cael cwmni Russell am ran o'r daith, yntau'n sgwrsiơn agored gyda'r plant a hwythau'n rhyfeddu at ei Saesneg uchel-ael.

Ond nid pawb oedd yn cynhesu at y gŵr rhyfeddol hwn yn ei fro newydd - fel yr hogiau ar sedd gefn bws ysgol a welwyd yn tynnu wynebau ar Russell wrth ir bws ei basio. A cheir hanesion lleol hefyd am rai o arferion 'anarferol' y teulu ym Mhlas Penrhyn o ran eu dewis o fwyd neu eu tuedd i grwydro'r ty yn hanner noeth.

Ar ben ei waith academaidd, roedd Russell hefyd yn ymgyrchydd brwd dros heddwch. Yn 1958 roedd yn un o sefydlwyr CND (Campaign for Nuclear Disarmament), yr ymgyrch dros ddiarfogi niwclear, ac ef oedd ei unig lywydd. Gymaint oedd ei ddylanwad a'i gysylltiadau yn y byd gwleidyddol yn ogystal â'r byd academaidd, cred rhai mai Russell oedd y ddolen gyswilt hollbwysig rhwng Nikita Khrushchev, arweinydd yr Undeb Sofietaidd, a John F. Kennedy, Arlywydd America, yn ystod argyfwng taflegrau Ciwba yn 1962. Yn ôl rhai, telegramau Russell a sicrhaodd fod y naill ochr yn gallu cyfathrebu ar llall gan lwyddo i osgoi cyflafan niwelear. Mae'r hanesydd Deian Hopkin yn cofio bod yn than o orymdaith ceir yn 1962 yn cludo aelodau CND o goleg Aberystwyth i Benrhyndeudraeth i fod yn gefn i ymdrechion Russell. Ar y pryd roedd yna ymdeimlad cryf ymhlith aelodau CND a'r boblogaeth yn gyffredinol nad oedd ganddynt y pwer i ddylanwadu ar wleidyddion ac mai troi at Russell oedd eu hunig obaith. Wrth edrych yn ôl ar y cyfnod, mae Hopkin or farn bod dylanwad Russell yn llai na'r hyn a dybiwyd gan yr ymgyrchwyr ifanc.

[gwagedd]

Romeo & Juliet; Theatr Genedlaethol Cymru. Dyma olwg newydd ar y stori garu trasig enwog, sy'n gosod ffrae ffyrnig y teuluoedd Montagiw a Capiwlet yng nghymdeithas dwyieithog Cymru - lle mae Cymraeg y Montagiws a Saesneg y Capiwlets yn gwrthdaro.

[gwagedd]

Ironbridge

Gellir olrhain dechrau y Chwyldro Diwydiannol i Swydd Amwythig Lloegr lle roedd ei thirwedd, ei hadnoddau a'i phobl yn dir ffrwythlon ar gyfer trawsnewid diwydiannol. Er i ddiwydiannu ymledu ar draws Prydain ac yn ddiweddarach ar draws y byd, daeth Swydd Amwythig—yn enwedig Ironbridge Gorge—yn un o'r lleoedd cyntaf lle troiodd economi amaethyddol a chrefft traddodiadol at gynhyrchu mecanyddol, deunyddiau newydd a phrosesau diwydiannol arloesol. Daeth sawl ffactor ynghyd yn Ironbridge Gorge i greu’r newid yma. Un o'r pwysicaf oedd adnoddau naturiol cyfoethog y rhanbarth. Roedd gan y sir ddyddodion toreithiog o lo, mwyn haearn, calchfaen a chlai—pob un yn gynhwysion hanfodol ar gyfer gweithgynhyrchu diwydiannol cynnar. Cefnogodd Afon Hafren, yn troelli trwy'r sir, weithgarwch diwydiannol ymhellach trwy ddarparu llwybr cludo naturiol ar gyfer deunyddiau crai a nwyddau gorffenedig, gan ganiatáu i gynhyrchion gyrraedd marchnadoedd ehangach.

Yn ganolog i gynnydd diwydiannol Swydd Amwythig oedd Cwmni Coalbrookdale, dan arweiniad y teulu Darby. Ym 1709, datblygodd Abraham Darby broses sy'n aml yn cael ei ystyried yn drobwynt yn hanes diwydiannol: defnyddiodd golosg yn llwyddiannus, yn hytrach na siarcol traddodiadol, i doddi haearn. Cynyddodd yr arloesedd hwn effeithlonrwydd ac allbwn cynhyrchu haearn yn sylweddol a galluogi cynhyrchu màs nwyddau haearn. Lledaenodd defnyddio ffwrneisi chwyth a daniwyd gan golosg yn araf ar y dechrau, ond dangosodd llwyddiant Coalbrookdale y gellid cynhyrchu haearn yn rhatach ac ar raddfa fwy. Mae adeiladu pont haearn gyntaf y byd dros Afon Hafren ym 1779 yn symbol pwerus o'r cynnydd hwn. Wedi'i dylunio gan Thomas Farnolls Pritchard ac wedi'i hadeiladu gan ddefnyddio haearn bwrw yn Coalbrookdale, roedd y Bont Haearn yn ateb ymarferol i groesi Ceunant Hafren ac yn arddangosiad beiddgar o'r hyn a wnaeth arloesedd diwydiannol yn bosibl. Denodd ei llwyddiant sylw sylweddol ledled Prydain ac Ewrop. Gwelodd y sir hefyd dwf ffatrïoedd cynnar a phrosesau mecanyddol. Dechreuodd gweithfeydd haearn, ffowndrïau, crochendai a melinau fabwysiadu peiriannau a thechnegau cynhyrchu newydd, gan ddisodli gwaith llaw llafur-ddwys. Cyfrannodd gweithwyr medrus a meddylwyr dyfeisgar yn Swydd Amwythig at welliannau mewn pŵer stêm, peirianneg a gweithgynhyrchu. Yn y ffyrdd hyn, gwasanaethodd Swydd Amwythig fel man geni'r Chwyldro Diwydiannol.

[gwagedd]

Disneyland

Mae'r athronydd Baudrillard yn gweld Disneyland fel enghraifft o hyperrealiti — byd lle mae'r gwahaniaeth rhwng realiti a chynrychiolaeth yn chwalu. Ond nid yw’n theme park yn unig; mae'n fyd efelychiedig sy'n esgus bod yn ddychmygol er mwyn gwneud i ni gredu bod gweddill America yn real.

Dadansoddiad athronyddol Baudrillard ydy’r un mwyaf enwog o Disneyland.

(o Simulacres et Simulation, 1981)

« Disneyland est un parfait modèle de tous les ordres de simulation entremêlés. C’est d’abord un jeu d’illusions et de phantasmes : pirates, frontière, futur, etc. Ce monde imaginaire sert à rendre crédible l’ensemble de l’opération. Mais ce qui attire les foules, c’est sans doute ce microcosme social, cette miniaturisation religieuse des simulacres.

Disneyland est présenté comme imaginaire afin de faire croire que le reste est réel, alors que tout Los Angeles et l’Amérique qui l’entoure ne sont plus réels, mais de l’ordre de l’hyperréel et de la simulation. Il ne s’agit plus d’une fausse représentation de la réalité (idéologie), mais de dissimuler le fait que le réel n’est plus réel, et ainsi de sauver le principe de réalité. L’imaginaire de Disneyland n’est ni vrai ni faux : c’est une machine de dissuasion mise en place pour revitaliser à l’envers la fiction du réel. D’où le succès d’une telle concentration de l’imaginaire au cœur d’une région où la réalité elle-même a disparu. »

It functions as a “deterrence machine” — it hides the fact that the entire culture is itself a simulation.

Everything inside Disneyland is clean, controlled, and idealized, serving as a miniature model of American ideology — innocence, happiness, and family values — which helps conceal the artificiality and instability of the world outside.

Ysgrifenodd Umberto Eco (o’r Aidal, ond yn sefyll gyda postmodernists o Ffrainc yn aml) yn Sette anni di desiderio: chronache 1977 - 1983 “Disneyland ydy’r Sistine Chapel o America”

[gwagedd]

Armel, Armil, Arthmael, Arthfael, Arzel, Ermel

Mae'r cerflun ar y chwith yn dangos Armel yn gweddïo o flaen croeshoeliad (neu o bosibl weledigaeth o Grist wedi'i groeshoelio). Mae'n dal y ddraig wedi'i rhwymo â'i law chwith; yn ei law dde mae pwrs hir, neu o bosibl bag llyfrau. Efallai bod y cerfluniau hyn yn adrodd stori o fywyd y sant sydd ar goll o'r ffynonellau ysgrifenedig sydd wedi goroesi - o bosibl gweledigaeth o Grist wedi'i groeshoelio a llongddrylliad neu bennod forwrol arall a fyddai wedi gwneud Armel yn sant addas i eiriol arno yn erbyn llongddrylliad. Mae paneli gwydr lliw sy'n adrodd ei stori yn Ploërmel yn cynnwys golygfa lle mae'r sant yn ffarwelio â'i gymdeithion: mae'n olygfa wrth ochr y harbwr gyda rhan o long yn y cefndir.

North Aisle Chapel; St. Armel, a king, St Lawrence. Armel (with variations of his name above) holds a dragon with his left hand. Historical King Arthur: St. Arthmael? Prince Armel, also known as Arthmael, stands as a significant figure in the hagiography of Brittany and Wales, embodying the intertwined legacies of sanctity, royalty, and legend. Armel/Arthmael was born in Morganwg, within the region of Penychen.

Yn ôl y Historia Regum Britanniae, fe ganed Armel ym Morgannwg, yn fab i Hywel fab Emyr Llydaw, un o gydymdeithion pennaf Arthur yn ôl traddodiadau cynnar Cymru ac a oedd yn fab i Emyr Llydaw, brenin Llydaw.

Yn Nhachwedd 1483, yn dilyn buddugoliaeth Edward IV dros y Lancastriaid ym Mrwydr Tewkesbury, ffodd Siasbar a Harri Tudur i Ffrainc am eu bywydau, ond chwythodd y gwynt eu llong i Le Conquet, Penn-ar-Bed (Finistere), Llydaw lle croesawyd y ddau gan Francis II, Dug Llydaw a chawsant eu cadw yn Château de l'Hermine i ddechrau cyn eu trosglwyddo i Château de Suscinio, Morbihan, yn Hydref 1472. Credodd Harri iddynt gael eu hachub gan sant Arthfael (Sant Arfel yn Llydaweg), sant a oedd a'i eglwys (yn Plouharnel) bum milltir o Josselin lle cynhaliwyd Jasper yn 'garcharor' yn 1474. Yn ôl traddodiad lleol, bu'r ddau Gymro yma lawer o weithiau yn gweddïo ar Sant Arthfael. Mae'n bosib fod Harri yn gweld ef ei hun yn y sant: ganwyd Arthfael yng Nghymru gan ffoi i Lydaw, felly hefyd Harri. Yn y cyfnod hwn, roedd llawer o greiriau (neu arteffactau) a oedd yn perthyn i'r sant yn Eglwys Plouharnel. Yn dilyn Brwydr Maes Bosworth, gorchmynodd i ddau gerflyn o'r sant gael eu llunio a'u gosod yn Abaty Westminster, Llundain, ac mae'r ddau'n dangos Arthfael barfog gyda draig ger ei draed. Yn ei law dde ceir maneg o fael (cofier yr enw!) Un o'r bobl a gynorthwyodd Harri yn ystod ei alltudiaeth yn Llydaw a Ffrainc oedd John Morton, a gwelir cerflun o Arthfael hefyd yn ei gofeb ef. Deunaw mlynedd wedi Bosworth dychwelodd Harri, yn frenin coronog, i'r eglwys hon, cymaint o arwr iddo oedd Arthfael. Comisiynodd Harri ffenestr liw ar gyfer y capel lle y cyfarfu'r Stanleys y noson cyn Brwydr Maes Bosworth, sef Eglwys Merevale, ac yn y ffenestr, yn y mur deheuol, ceir darlun o Arthfael, gyda'i wisg eglwysig, mynachaidd ar agor, ac oddi tano - gwisg o fael. Mae'n cario Beibl a sach, ac yn y sach ceir draig. Mae'n bosib i Harri gomisiynu'n darlun hwn gan ei fod yn credu i Sant Arthfael ei gynorthwyo i drechu'r gelyn ym Mrwydr Maes Bosworth. Dylid nodi hefyd mai enw mab hynaf ei fab Harri VIII oedd 'Arthur' ac enw ei fab llwyn-a-pherth oedd Filfel.

[gwagedd]

Catrin o Ferain

Boneddiges o Gymraes oedd Catrin o Ferain (neu Catrin o'r Berain ac weithiau Catrin Tudur) (1534 – 27 Awst 1591). Ei llysenw oedd "Mam Cymru", ac roedd yn ferch ddeallus a phwerus iawn; bu farw yn 56 mlwydd oed. Nid oes cofeb iddi yn unman ac ni nodir ei henw ar garreg ym mynwent Llanefydd lle claddwyd hi.

Ei phedwar gŵr:

Syr Siôn Salsbri (neu John Salusbury) o Leweni, Aelod Seneddol tros Sir Ddinbych yn 1545-7

Syr Rhisiart Clwch (Richard Clough) o Ddinbych

Maurice Wynn o Wydir

Edward Thelwall o Blas-y-ward, Dinbych

Priododd John Salusbury (neu Siôn Salbri) pan oedd hi'n 22 oed. Roedd ef yn fab i Syr John Salusbury (m. 1578) o Lewenni a galwyd ef yn 'John yr Iengengaf'. Bu farw ym Mai neu Fehefin 1566, wedi priodas o 9 mlynedd. Roedd ganddynt ddau fab: Thomas (g. c. 1564), a John (g. 1567).

Cafodd Richard Clough ddwy ferch o'i briodas gyda Chatrin o Ferain: Anne (g. 1568), a briododd Roger Salusbury, a Mary (g. 1569), a briododd William Wynn, Melai.

Yn dilyn marwolaeth cynamserol Rhisiart, priododd Catrin Maurice Wynn o Wydir, Dyffryn Conwy. Cawsant ddau o blant: Edward, a Jane. Roedd yn Siryf Sir Gaernarfon a phan fu farw, gadwyd Catrin yn un o bobl cyfoethocaf gwledydd Prydain.

Y bedwaredd briodas oedd i Edward Thelwall o Plas-y-ward; ni chawsant blant a bu farw Catrin o flaen Edward. Mab hynaf Simwnt Thelwall o'i briodas gyntaf oedd Edward. Ysgrifennodd y bardd Robert Parry, Henllan, (fl. 1540?-1612?), farwnad i Catrin yn dilyn ei marwolaeth.

Tad ei mam, Jane de Velville oedd Syr Rowland Filfel (neu Roland de Velville; hefyd Vielleville, Veleville, neu Vieilleville) (1474 – 25 Mehefin 1535) yn debygol o fod yn fab anghyfreithlon i Harri VII, brenin Lloegr a Llydawes na wyddys bellach mo'i henw. Os felly, Elisabeth I oedd yn ail-gyfnither i Catrin. Bu farw Syr Roland ym Miwmaris yn 61 oed yn 1535. Claddwyd yng Nghapel Mair Fendigaid, Castell Biwmaris.

Ceir tair nofel hanesyddol nodedig am Catrin a'i hoes gan R. Cyril Hughes, sef:

Catrin o Ferain (Gwasg Gomer, 1975)

Dinas Ddihenydd (Gwasg Gomer, 1976)

Castell Cyfaddawd (Gwasg Gomer, 1984)

Credir i'r bardd Saesneg William Shakespeare ysgrifennu soned am ei mab John. Un chwedl leol arall, o ardal Dinbych yw mai Catrin oedd mam William.

[gwagedd]

Abaty Glyn y Groes

Sefydlwyd yr abaty yng Nglyn y Groes ar gyfer mynachod urdd y Sistersiaid ym 1201 gan Madog ap Gruffydd Maelor, arweinydd y rhan hon o ogledd Powys. Dyma’r olaf o’r 14 o sefydliadau Sistersaid a adeiladwyd yng Nghymru.

Y Sistersiaid, neu'r 'Mynachod Gwyn', oedd y mwyaf poblogaidd o’r urddau mynachol yn y Gymru ganoloesol. Adeiladwyd eu mynachlogydd mewn lleoliadau anghysbell lle byddai mynachod a brodyr lleyg yn cyfuno bywyd crefyddol llym gyda ffermio ar yr ystadau angbysbell.

Mae adeiladau’r abaty bun yn cydymffurfio â’r cynllun arferol Sistersaidd ar sufer eglwys croesffurf fawr, gydag ystafelloedd preswyl wedi’u trefnu o gwmpas clwysty hirsgwar cyfagos ar yr ochr ddeheuol. Yr eglwys o'r 13eg ganrif yw'r adeilad amlycaf sydd wedi goroesi, ynghyd ag adeiladau dwyreiniol y fynachlog, a adeiladwyd tua 1400, yn cynnwys cabidyldy ac ystafell gysgu’r mynachod.

Caewyd Abaty Glyn y Groes ym 1537, yn ystod diddymiad y mynachlogudd gan Harri VIII, ond addaswyd rhannau ohono yn dy wedi hyn.

[gwagedd]

Abaty San Steffan, Medi 2025

Yn ôl yr hen gofnodion mae’r abaty yn dyddio'n ôl i'r 960au neu ddechrau'r 970au, pan sefydlodd Sant Dunstan a'r Brenin Edgar fynachdy Benedictaidd ar y safle. Rhwng 1042 a 1052, dechreuodd Edward y Cyffeswr ailadeiladu Eglwys San Pedr ar y safle. Hon oedd yr eglwys gyntaf yn Lloegr a adeiladwyd yn yr arddull Romanésg. Cwblhawyd yr adeilad tua 1060 a chafodd ei gysegru ar 28 Rhagfyr 1065, dim ond wythnos cyn marwolaeth Edward ar 5 Ionawr 1066. Wythnos yn ddiweddarach, claddwyd ef yn yr eglwys; naw mlynedd yn ddiweddarach, claddwyd ei wraig Edith ochr yn ochr ag ef. Mae'n debyg bod ei olynydd, Harold Godwinson, wedi'i goroni yma, er mai'r coroni cyntaf sydd wedi'i nodi yn yr achifau yw coroni Gwilym Goncwerwr yn ddiweddarach yr un flwyddyn.

Handel

Dri diwrnod cyn ei farwolaeth ym 1759 llofnododd Handel godisil i'w ewyllys gan fynegu’i ddymuniad y byddai'n cael ei gladdu yn yr Abaty a’i ysgutor godi cofeb iddo. Mae ei garreg fedd marmor du yn y transept deheuol yn dweud GEORGE FREDERIC HANDEL GANED 23 CHWEFROR 1684 BU FARW 14 EBRILL 1759. Ar y wal uwchben ei fedd mae cofeb. Y tu ôl i'r ffigur, Handel ei hun, ymhlith cymylau, mae organ gydag angel yn chwarae telyn. Ar ochr chwith y cerflun mae grŵp o offerynnau cerdd, a sgôr agored o'i oratorio mwyaf adnabyddus, y Messiah. Yn union o'i flaen mae'r sgôr gerddorol; ‘Gwn fod fy Ngwaredwr yn fyw’. Roedd bys mynegai ei law chwith wedi bod ar goll ers amser maith ac mae un newydd wedi'i gerflunio'n ddiweddar i'w ddisodli.

Thomas Mansell

Yn eil ogleddol corff yr Abaty mae cofeb farmor gwyn (wedi'i darlunio yma) i Thomas Mansell (sydd wedi'i chysylltu ag un i William Morgan o Dredegar). Mae'n bosibl mai gan y cerflunydd William Stanton y mae hwn a gellir cyfieithu'r arysgrif Lladin: Ger y lle hwn mae lludw Thomas Mansell, mab hynaf Bussy Mansell, Yswïer Llansawel yn Sir Forgannwg, yn gorwedd, mewn gobaith sicr o atgyfodiad. Priododd Elizabeth, merch ac etifedd Richard Games, Yswïer Penderin yn Swydd Frycheiniog, a chafodd un mab Thomas, a dwy ferch Mary ac Elizabeth. Bu farw ar 13 Rhagfyr 1684 yn oed

Isaac Newton

Y cefndir yw pyramid lle mae ‘Celestial Globe’ gydag arwyddion y Sidydd, y cytserau, a llwybr comed 1680. Enw Comed 1680 oedd Comed Kirch, neu Gomed Newton. Er mawr siom iddo, ni chafodd Flamsteed erioed y clod am ei gyfraniad. Ac eto, pwysodd Newton yn drwm ar ddata Flamsteed i brofi cyfraith orbitau parabolig Kepler, creu ffurf newydd o ffiseg, a sefydlu ailstrwythuro enfawr yn y ffordd rydym yn deall mecaneg y bydysawd. Ar ben y glôb mae ffigur o Urania (awen Seryddiaeth) yn pwyso ar lyfr.

Dylan Thomas

Dadorchuddiwyd carreg goffa i'r bardd o Gymro, Dylan Thomas, yng Nghornel y Beirdd yn Abaty Westminster ar Fawrth 1af 1982. Mae'n gorwedd rhwng cofebau i'r Arglwydd Byron a George Eliot ac mae wedi'i gwneud o garreg werdd Penrhyn, a gerfiwyd gan Jonah Jones. Mae'r arysgrif, gyda dyfyniad o'i gerdd Fern Hill, yn darllen: DYLAN THOMAS, 27 October 1914, 9 November 1953 Time held me green and dying, Though I sang in my chains like the sea. Buried at Laugharne

[gwagedd]

Rhyfel Annibyniaeth i Iwerddon

Yn y 18fed ganrif roedd gan Iwerddon ei senedd ei hun o ryw fath. Yna bu gwrthryfel yn 1798 gyda rhywfaint o gymorth o Ffrainc, ond cafodd ei orchfygu a lladdwyd miloedd lawer. Yn 1801, gwnaed i ffwrdd a senedd Iwerddon a chafodd yr ynys ei hymgorffori yn y Deyrnas Unedig. Yn 1823, dechreuodd cyfreithiwr Catholig, Daniel O'Connell, ymgyrch i sicrhau'r bleidlaid i Gatholigion, a llwyddwyd i sicrhau hyn yn 1829. Yn y cyfnod 1845-1849 effeithiwyd ar yr ynys gan "Y Newyn Mawr" (Gwyddeleg: An Gorta Mór). Credir i tua miliwn o bobl farw o newyn a gorfodwyd i nifer llawer mwy ymfudo o Iwerddon i geisio bywoliaeth. Lleihaodd poblogaeth Iwerddon o 8 miliwn cyn y newyn i 4.4 miliwn yn 1911. Yn rhannol oherwydd hyn, a hefyd oherwydd effaith ysgolion Saesneg eu hiaith, dechreuodd y ganran o'r boblogaeth a fedrai'r iaith Wyddeleg leihau, a diflannodd yn hollol o rai ardaloedd. Mudodd nifer fawr i America, gan gynnwys Gwyddelod oedd yn gweld bai ar lywodraeth Lloegr ac yn cefnogi ymgyrch yr IRA nes ymlaen.

Bu ymgyrchoedd am hunanlywodraeth o dan frenhiniaeth Lloegr trwy ddulliau seneddol, ac yn y 1870au daeth hyn yn bwnc llosg trwy ymdrechion Charles Stewart Parnell. Cyflwynodd y prif weinidog Prydeinig William Ewart Gladstone ddau fesur i roi hunanlywodraeth i Iwerddon yn 1886 a 1893, ond gorchfygwyd hwy yn Nhy'r Cyffredin. Yn 1910 roedd y Blaid Seneddol Wyddelig dan John Redmond mewn sefyllfa gref yn Nhy'r Cyffredin, gyda'r Rhyddfrydwyr yn dibynnu ar eu cefnogaeth i barhau mewn grym. Yn 1912 cyflwynwyd mesur arall i roi hunanlywodraeth i Iwerddon o fewn y Deyrnas Gyfunol, ond gwrthwynebwyd hyn yn gryf gan y Protestaniaid yn y gogledd-ddwyrain. Rhoddodd dechreuad y Rhyfel Byd Cyntaf yn 1914 derfyn ar y mesur am y tro.

Yn 1916 bu gwrthryfel arall, Gwrthryfel y Pasg, gydag ymladd ffyrnig yn ninas Dulyn dros wythnos y Pasg. Meddiannodd y gwrthryfelwyr nifer o adeiladau o gwmpas canol Dulyn, gyda'u pencadlys yn Swyddfa'r Bost. Wedi chwe diwrnod o ymladd, ildiodd y gwrthryfelwyr i'r fyddin Brydeinig. Lladdwyd 64 o'r gwrthryfelwyr yn y brwydro, tra lladdwyd 140 ac anafwyd 318 o fyddin Prydain. Lladdwyd 17 aelod o'r heddlu a thua 220 o bobl eraill.

Rhoddwyd yr arweinwyr ar eu prawf gan y fyddin, a dienyddiwyd 16 ohonynt yn ystod hanner cyntaf mis Mai, yn eu plith Séamus Ó Conghaile (James Connolly), oedd wedi ei anafu mor ddrwg fel na allai sefyll ac ac fe'i saethwyd yn eistedd mewn cadair. Ym mis Awst, crogwyd Ruairí Mac Easmainn (Roger Casement), a aethai i'r Almaen i geisio cefnogaeth i'r gwrthryfel ac a ddychwelodd i Iwerddon mewn llong danfor ychydig ddyddiau cyn dechrau'r gwrthryfel. Gorchfygwyd y gwrthryfel gan y fyddin Brydeinig a dienyddiwyd nifer o'r arweinwyr, yn cynnwys Padraig Pearse a James Connolly. Gyrrwyd y gweddill o'r gwrthryfelwyr i wersyll carchar yn Fron-goch ger Y Bala. Fodd bynnag, trodd hyn lawer o boblogaeth Iwerddon o blaid annibyniaeth lwyr. Roedd y farn gyhoeddus yn America wedi mynegi cydymdeimlad dwfn â merthyron y Pasg fel y’u gwelid.

Yn Ethloliad Cyffredinol 1918, collodd y Blaid Seneddol Wyddelig, oedd yn ceisio hunanlywodraeth, bron y cyfan o'u seddau yn Iwerddon i Sinn Féin (1917 newidodd polisi’r blaid yn weriniaethol), oedd yn hawlio annibyniaeth lwyr. Gwrthododd aelodau Sinn Féin gymeryd eu seddau yn Nhŷ'r Cyffredin, yn hytrach, ar 21 Ionawr 1919, cyfarfu 30 yn Nulyn a chyhoeddi eu hunain yn senedd Iwerddon - Dáil Éireann a arweiniodd at sefydlu Gweriniaeth Iwerddon. Roedd llawer o'r rhai a gymerodd ran yn y gwrthryfel ymysg y rhai a sefydlodd y Dáil hwn, yn eu plith Éamon de Valera a Michael Collins. Cyflwynodd Llywodraeth Brydain Fesur Iwerddon yn gyntaf ym Mawrth 1919 ond ni ddaeth yn ddeddf hyd 23 Rhagfyr 1920. Ei brif nodweddion oedd sefydlu dwy Senedd yn Iwerddon i’w cysylltu gan gyd-bwyllgor, gyda rhai cyfrifoldebau i’w cadw gan Senedd San Steffan.

Datblygodd rhyfel rhwng Byddin Weriniaethol Iwerddon (yr I.R.A) a'r fyddin Brydeinig a'i hunedau cynorthwyol megis y "Black and Tans” o 1919 hyd 1921. Cynigiodd David Lloyd George gadoediad a thrafodaethau a ddecheuodd yng Nghorffennaf 1921. Ar 6 Rhagfyr 1921 arwyddwyd cytundeb rhwng yr arweinwyr Gwyddelig, Arthur Griffith a Michael Collins, a'r llywodraeth Brydeinig. Pasiwyd y Cytundeb yn y Dail yn Nulyn, 64 o blaid, 57 yn erbyn. Roedd y Cytundeb yma yn rhoi annibyniaeth i 26 o siroedd Iwerddon, gan greu Gweriniaeth Iwerddon, ond gyda chwech sir yn y gogledd-ddwyrain, lle roedd y mwyafrif o'r boblogaeth yn Brotestaniaid, yn parhau yn rhan o'r Deyrnas Unedig.

Beth bynnag, roedd nifer yn erbyn y Cytundeb a mawr fu’r tyndra rhwng y ddwy ochr, Michael Collins ar ochr o blaid y Cytundeb, de Valera ar yr ochr yn erbyn. Roedd etholiadau 16 June 1922 yn cryfhau'r ochr o blaid y Cytundeb. Bu'r rhan fwyaf o bobl Iwerddon eisiau mynd ymlaen â'u bywydau ar ôl y rhyfel. Yna saethwyd Syr Henry Wilson gan ddau Wyddel y tu allan i'w dŷ yn Llundain. Roedd Wilson wedi bod yn allweddol yn y Rhyfel Byd Cyntaf; yn sicr fe wnaeth ei benderfyniadau ei fyrhau. Roedd Wilson hefyd yn rhan o ddigwyddiad Curragh pan wrthododd y fyddin orfodi Ulster i ildio’u harfau. Ar ôl gadael y fyddin aeth yn AS Unoliaethol. Mae nifer yn amau i Michael Collins drwy’r IRB roi’r gorchymyn i ladd Wilson ac nid yr IRA. Ar y llaw arall, roedd Lloyd George yn meddwl bod lluoedd Gwrth-Gytundeb (a oedd wedi cipio'r Pedwar Llys yn Nulyn yn ddiweddar) yn gyfrifol – nid oedd hyn yn wir mewn gwirionedd – ac roedd y Cabinet o'r farn y dylid "pwyso ar Lywodraeth Dros Dro Iwerddon i ddelio â'r mater", hynny yw, bygwth anfon Byddin Brydain i mewn. Felly bu a Collins orchymynodd Frwydr y Pedwar Llys ar 28 June 1922, gweithred cyntaf yn Rhyfel Cartref Iwerddon, 1924-1924. Saethwyd Collins ei hun yn 1924.

Wedi methiant y Rhyfel Cartref i newid polisi y wladwriaeth newydd, fe sefydlodd de Valera blaid weriniaethol newydd, Fianna Fáil a ddaeth fewn i rym yn 1932. Yn ddiweddarach, daeth yn Brif Weinidog dair gwaith (y tro cyntaf fel ail Arlywydd y Cyngor Gweithredol, ac fel y Taoiseach cyntaf (teitl y Prif Weinidog yn ôl Cyfansoddiad 1936)). Gorffennodd ei yrfa wleidyddol fel trydydd Arlywydd Gweriniaeth Iwerddon.

[gwagedd]

Dinas Dinlle

Yn y llun, fe welch chi sylfeini tŷ crwn arbennig, y bu pobl yn byw ynddo yn ystod cyfinod y Rhufeiniaid rhwng 1700 a 1900 o flynyddoedd yn ôl. Y tŷ crwn hwn, sy'n 13 metr ar draws, yw un o'r mwyaf a gloddiwyd yng Nghymru erioed ac yn un o blith nifer a adeiladwyd y tu mewn i gaer Dinas Dille. Bu pentref cyfan yma am ganrifoedd lawer gyda chartrefi, gweithdai a chorlannau da byw, wedi eu gwahanu gan strydoedd. Ar un adeg roedd y sylfeini carreg a phridd sylweddol hyn yn cynnal to gwellt uchel gydag ardal fewnol eang y tu mewn ac aelwyd hirsgwar. Roedd y fynedfa wedit phalmantu gyda slabiau llechi. O'r gwaith cloddio y tu mewn, cafwyd darnau arian Rhufeinig a chrochenwaith o Dorset, meini melin i falu blawd yn ddyddiol a llestri Samian coch egsotig, sy'n awgrymu y buont yn masnachu gyda'r gaer Rufeinig gyfagos yn Segontium, Caernarfon. O tua 1100 o flynyddoedd yn ol, wrth i’r tywod symud yn naturiol, cafodd y tŷ crwn ei guddio yn raddol gan y tywod hwnnw. Mae effeithiau newid hinsawdd yn golygu bod y clogwyn hwn yn erydu'n gynt erbyn hyn, ac yn y pen draw, bydd y tỷ crwn hwn yn cael ei golli i’r môr. Yn Ninas Dinlle, bu pobl yn brwydro yn erbyn newidiadau yn yr amgylchedd ers miloedd o flynyddoedd. Yr hyn a welch chi heddiw yw pennod diweddaraf y stori.

[gwagedd]

Mari, Brenhines yr Alban

Bu farw Iago V heb fab ac o ganlyniad, etifeddodd ei ferch fach Mari, a oedd ond yn chwe diwrnod oed, orsedd yr Alban ar 14 Rhagfyr 1542, a daeth yn adnabyddus fel Mari, Brenhines yr Alban. Ei rhaglyw, a ddewiswyd gan Senedd yr Alban, oedd James Hamilton, Iarll Arran, hefyd etifedd gorsedd yr Alban. Gwnaeth Harri VIII gytundeb ag Iarll Arran,, y byddai mab Harri yn priodi Mari pan yn 10 oed. Yn y cyfamser, câi Mari addysg Saesneg, ac wedyn teyrnasai Edward a Mari dros Loegr a’r Alban. Cynllwyniodd mam Mari, Mari o Guise, am fisoedd i osgoi cynlluniau Harri VIII nad oedd wrth fodd Matthew Stuart Iarll Lennox, ail etifedd gorsedd yr Alban, na James Hepburn Iarll Bothwell, siryf uchel Caeredin. Bu Harri yn gandryll gydag Arran a'r Alban a gorchmynnodd y 'rough wooing' ym 1544. Buddugoliaeth y Saeson ym mrwydr Mhenrhyn Pinkie gwthiodd yr Alban bellach i gynghrair â Ffrainc trwy briodas frenhinol rhwng Mari, 5 oed, a'r dauffin, er llawenydd mawr i’w mam. Daeth Mari yn frenhines Ffrainc ym mis Gorffennaf 1559. Bu farw ei mam o salwch yng Nghastell Caeredin ar 11 Mehefin 1560; claddwyd hi yn Rheims yn ei mamwlad. Bu farw brenin Ffrainc, gwr Mari, ar 5 Rhagfyr 1560 a Mari yn 17 oed. Ar ôl petruso am gyfnod, dychwelodd i'r Alban ym mis Awst 1561.

Fel brenhines yr Alban gwnaeth hi nifer o benodiadau oedd yn ffafrio Protestaniaid. Ymddygiad rhyfedd gan frenhines Gatholig o'r cyfnod, oni bai ei bod hi'n signalu i'r Saeson. Ac felly y bu, anfonodd hi gennad at gyfnither gyntaf ei thad, y frenhines Elisabeth I yn gofyn am gael ei henwi'n etifedd amlwg i Elisabeth. Gwrthododd Elisabeth. Wedyn syrthiodd Mari mewn cariad â Darnley a'i briodi. Creodd broblemau mawr i Mari ac yn y pen draw cafodd ei lofruddio. Yn Chwefror 1567, dinistriwyd tŷ gan ffrwydrad a darganfuwyd Darnley wedi ei lofruddio yn yr ardd. Pwy oedd yn gyfrifol? Grŵp o'r uchelwyr, yn ôl pob tebyg.

Nid y llofruddiaeth a ddaeth â Mari i lawr, er gwaetha’r ffaith bod embaras mwyaf ei bywyd wedi'i ddileu. Nid oes unrhyw amheuaeth o gwbl y gallai Mari fod wedi parhau fel brenhines oherwydd dyna'n union yr oedd y bobl ei eisiau. Roedd Elizabeth wedi ei hannog mewn llythyr i gadw’n glir o unrhyw gysylltiad â’r llofruddiaeth, caniatáu i'r sgandal losgi ei hun allan, a gadael i’r llwch setlo. Unwaith eto, gwnaeth Mari'r penderfyniad anghywir. Dewisodd briodi'r person a welwyd fel y llofrudd, sef James Hepburn, 4ydd Iarll Bothwell. Ac roedd hynny'n awgrymu bod ganddi ran yn y trosedd. Yn gyntaf, nid oedd Mari yn credu bod Bothwell yn euog. Ym meddwl Mari ei hanner brawd, Iarll Moray, a oedd wedi bod yn cynllwynio yn ei herbyn ers amser maith, a fu’n gyfrifol. Ond y gred gyffredinol oedd mai Bothwell oedd wedi trefnu marwolaeth Darnley, a chafwyd ef yn euog o’r cyhuddiadau yn Ebrill 1567. Fis yn ddiweddarach priododd Mari â fo. Denodd y briodas lawer o feirniadaeth a arweiniodd at wrthryfel yn erbyn y ddau. Un diwrnod pasiodd Mari grŵp o wragedd yn y farchnad wrth eu stondinau a dyma nhw'n gweiddi arni, Duw a’th gadwo os wyt ti'n ddiniwed o farwolaeth y brenin. A dyma'r tro cyntaf i Mari glywed yn gyhoeddus y cyhuddiad y gallai fo fod yn gyfrifol am y llofruddiaeth. A lloriwyd hi yn llwyr.

Bu hi'n gadael Caeredin - camgymeriad arall - ac ailymuno â Bothwell a fu wrthi yn codi byddin, byddin dda hefyd. Felly erbyn canol mis Mehefin, roedden nhw'n gobeithio ail-gipio Caeredin. Cwrddodd y ddwy fyddin yn "Carbury Hill" ond nid oedd brwydr. Dechreuodd milwyr Mari ddiflannu. Daliwyd y ddau ond caniatawyd ei dymuniad hi i Bothwell gael ei alltudio. Fe’i cymerwyd hi yn garcharor i gastell Loch Leven, sef cadarnle anodd iawn ei gyrraedd ar ynys yng nghanol llyn. Cyflwynwyd tair dogfen iddi. Y gyntaf o'r rhain oedd datganiad ei bod yn ymwrthod â’r goron, er mwyn paratoi’r ffordd ar gyfer esgyniad ei mab James i orsedd yr Alban. Yr ail, yn boenus iawn i Mari, penodi Moray yn rhaglyw i James. A'r trydydd, tra bod Moray yn dod yn ôl o Ffrainc i gymryd ei swydd, y dylai Morton wasanaethu fel rhaglyw. Yn amlwg, nid oedd Mari am lofnodi'r rhain. Ond o dan mwy a mwy o bwysau, dyma hi'n llofnodi ar 24 Gorffennaf 1567. Ymhen hir a hwyr llwyddodd hi i ddianc o'r ynys a ffoi i Loegr, gan ofyn am loches gan Elisabeth.

Trefnodd William Cecil prif gynghorydd Elisabeth ymchwiliad i loddruddiaeth Darnley. Ond gwrthododd Mari ddod gerbron a methodd yr ymchwiliad. Yna ceisiodd Cecil am yr eildro gyda fo ei hun ar y fainc. Ni phrofwyd dim yn erbyn Mari. Cyfyngwyd Mari i’r tŷ. Yn anffodus nid oedd Mari wedi anghofio bod ganddi hi oedd hawl i etifeddu’r orsedd ac ystyriwyd hi gan lawer o Gatholigion fel modd i newid crefydd yn Gatholig unwaith eto (fel y’i gwnaeth Mari I, Mari Waedlyd, cyn Elisabeth I). Hynny oedd y rheswm dros Wrthryfel y Gogledd yn 1569. Ystyriwyd Mari gan Elisabeth fel bygythiad i’w sefydlogrwydd ar orsedd Lloegr, ac oherwydd hynny, symudwyd Mari yn rheolaidd rhwng gwahanol gestyll a phlastai yn Lloegr er mwyn sicrhau nad oedd yn dod yn ganolbwynt neu’n ffocws cynllwyn neu wrthryfel yn erbyn Elisabeth. Wedi treulio deunaw mlynedd wedi ei charcharu, perswadodd Cecil Elisabeth bod Mari yn euog o gynllwyn i lofruddio Elisabeth yn 1586, a dienyddiwyd hi yng Nghastell Fotheringay ym mis Chwefror 1587

[gwagedd]

Arfordir Môn

Caergybi:

Tyddyn Starkey, Cors Starkey, Cors Turkey, Turkey Shore

Porth Star i’r gogledd o’r morfa

Bae Trearddur:

Towyn y Capel, Twyn Capal oedd yr enw gwreiddiol

Lladron Crigyll (Rhosneigr):

John Glyn Owen efo’r hanes- Yn gosod llusernau er mwyn denu llongau i longddryllio ar Draeth Crigyll a’u hysbeilio

Porth Nobla:

Llongddrylliad- Lot o nobla dros y traeth. Na. Mwya tebyg- Y lle nobla i lanio.

[gwagedd]

Croes Eliseg (rhan 2)

Yn wreiddiol bu’r heneb hon yn nodi llinell tywysogion Cymru. Mae'r golofn yn sefyll ar ben carnedd ymylfaen (kerb cairn) o Oes yr Efydd a bu claddedigaethau tu mewn iddo. Cafodd y golofn ei chodi yn y 9fed ganrif ac mae'n cofnodi achau brenhinoedd Powys yn ôl i’w cychwyn chwedlonol yma yng Nghaernarfon. Bwriwyd y golofn i lawr gan y Seneddwyr yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr ac agorodd bedd oddi tani. Archwiliodd Edward Lhuyd y golofn a chopïo'r arysgrif ym 1696. Diflannodd yr hanner isaf ond ail-godwyd yr hanner uchaf ym 1779. Mae'r arysgrif wreiddiol bellach yn annarllenadwy.

Mae cyfieithiad o'r rhan o'r arysgrif sy'n delio ag Elisedd fel a ganlyn:

+ Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc.

+ A'r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen yma ar gyfer ei hen daid Eliseg.

+ Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . . allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân.

+ Pwy bynnag sy'n ailadrodd yr arysgrif yma, rhoed fendith ar enaid Eliseg.

Y rhai o’r enwau eraill ar y golofn yw;

383-388 Macsen Wledig (Magnus Maximus): Ymerawdwr Rhufain yn y Gorllewin. Yn ôl y chwedl, llywodraethodd yr ymerodraeth o Gaernarfon, ac mae holl dywysogion Cymru’n ddisgynyddion iddo.

5th century Sevira: Yn ôl y chwedlau, merch Macsen oedd Sevira, a phriododd à Gwrtheyrn oedd yn rhyfelwr enwog. Daeth eu disgynyddion yn frenhinoedd Powys.

5th century Gwrtheyrn: Brenin a amddiffynnodd ynys Prydain rhag y barbariald. Maet chlwedl yn dweud iddo briodi â Sevira, merch Macsen, a chychwyn llinach frenhinol Powys.

d.755 Elisedd ap Gwylog (wedi’i ysgrfennu fel Eliseg ar y golofn): Un o frenhinoedd Powys oedd Elisedd. Gor-wyr iddo, sef Cyngen ap Cadell, a gododd Golofn Eliseg i’w anrhydeddu.

808-855 Cyngen ap Cadell: Dyma Frenin olaf Powys drwy’r llinach wryw wreiddiol, er bod meibion ganddo. Drwy ei chwaer Nest ap Cadell daeth ei mab hithau, Rhodri, oedd eisoes yn Frenin Gwynedd, yn Frenin Powys, gan uno’r ddau deyrnas.

Bwriwyd y golofn i lawr gan y Seneddwyr yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr ac agorodd bedd oddi tani. Archwiliodd Edward Lhuyd y golofn a chopïo'r arysgrif ym 1696. Diflannodd yr hanner isaf ond ail-godwyd yr hanner uchaf ym 1779. Mae'r arysgrif wreiddiol bellach yn annarllenadwy.

Trevor Lloyd, the landowner in 1773 is said to have conducted an examination and found a stone cist burial in which he claimed to have found a skeleton and artefacts, which he removed. The mound which supports the pillar was subjected to excavation in the years 2010, 2011 and 2012 by Project Eliseg. This established that the earliest phase of construction was that of a kerbed platform cairn, dated by type to around 2000 BC. A small cist in the first phase of construction yielded evidence of burnt human bone, confirming its use as a burial site. The second phase of construction consisted of a raising in height of the cairn and contained a large cist considered as Early Bronze Age, however, no human remains were found. A further cist was found in this phase which contained some 7 kg of cremated bone, which represents numerous adult, juvenile and infant burials. A flint knife and a bone pin were also recovered. The final phase of construction appeared to be relatively modern and probably subsequent to the re-erection of the cross.

[gwagedd]

Moses Griffiths, Carn Fadryn

O ben Carn Fadryn gellid gweld fferm Crugeran. Nid nepell ohono mae fferm arall o'r enw Trygarn, cartref plentyndod Moses Griffith. Roedd Moses yn gydymaith teithio, ffrind a gwas i Thomas Pennant, tair blynedd ar hugain yn iau na'i feistr, yn cael ei gyflogi i dynnu lluniau a braslunio'r dirwedd a chynhyrchu engrafiadau ar gyfer rhifyn arfaethedig ei fentor o 'Tours in Wales.' Roedd wedi byw yng nghartref Pennant, Downing Hall, yn Whitford, Fflint, ers 1769, wedi'i gefnogi a'i annog mewn ffordd y mae artistiaid sy'n ei chael hi'n anodd heddiw yn breuddwydio amdani'n ddiddiwedd. Roedd yn arlunydd hanes natur a darlunydd gwyddonol gwych, yn ddigon da i'w waith gael ei gatalogio a'i gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol. Ac roedd wedi dysgu ei gelf yma. Am 22 mlynedd cyntaf ei fywyd ifanc, tyfodd Moses i fyny yn edrych dros Garn Fadryn.

[gwagedd]

Harbwr Caergybi

Cyhoeddodd Siôr IV ei fwriad o fynd i Iwerddon fis wedi’i goroni a ddigwyddodd yn Abaty San Steffan 19 Gorffennaf 1821. Cododd storm ar ei daith, felly ymwelodd â Chaergybi ar 7fed Awst 1821 a thra'n angori clywodd am farwolaeth ei wraig, Caroline o Frunswick. Nid oedd y ddau yn ffrindiau a mawr fu'r llawenhau ar fwrdd y llong y noson honno. Cyrhaeddodd Iwerddon 12fed Awst, ymweliad cyntaf brenin Lloegr i’r ynys werdd ers y 12fed ganrif.

I goffau'r ymweliad codwyd Bwa Sior IV sydd i'w weld o hyd yn yr harbwr. Gelwir y bwa hefyd yn Fwa’r Buddugoliaeth neu Admiralty Arch ac fe’i hadeiladwyd â marmor o Fae Traeth Coch, Ynys Môn. Fe’i hariannwyd trwy danysgrifiad cyhoeddus ac mae’n nodi terfyn gogleddol ffordd yr A5, a gafodd ei gwella’n fawr gan Thomas Telford. Cwblhawyd rhan fwyaf gogleddol o’r ffordd, i mewn i Gaergybi, ym 1823. Gellir ystyried bod y bwa yn ategu Marble Arch Llundain, a adeiladwyd ym 1828 ac a symudwyd i’w leoliad presennol ym mhen deheuol yr A5 yn y 1850au. Addas iawn gan fod yr A5 bellach yn cychwyn wrth y bwa yn Llundain ac yn cyrraedd pen ei thaith wrth y bwa yng Nghaergybi.

Mae porthladd Caergybi yn taflu ei gysgod dros y cylch, ac wedi gwneud hynny am ganrifoedd. Fel Tywysog Cymru, agorodd Edward VII y harbwr newydd yng Nghaergybi ym 1873, ac eto ym 1880 pan gwblhawyd estyniad i’r harbwr. Er nad oes cofnodion penodol o ymweliadau Edward VII ag harbyrau eraill yn Sir Fôn, mae ei ymweliadau â Chaergybi yn dangos ei gefnogaeth i ddatblygiad o’r fath yng Nghymru.

O.N. Gwaharddwyd y Frenhines Caroline rhag mynychu coroni ei gŵr hi hyd yn oed, dim ond tair wythnos ynghynt. Roedd yr Arglwydd Hood wedi ysgrifennu i roi gwybod y byddai'r Frenhines yn mynychu'r seremoni. Derbyniodd ateb prydlon yn dweud bod y brenin ddim eisiau hynny. Er gwaethaf hyn, ac anogaeth ei chynghorwyr cyfreithiol, roedd Caroline yn benderfynol. Ceisiodd y Frenhines yng nghwmni yr Arglwydd Hood fynedfa i Abbaty Westminster drwy sawl drws a gwrthodwyd ym mhob un. Dywedodd Hood wrth geidwad y drws, a oedd yn ôl pob tebyg yn un o'r paffwyr proffesiynol a oedd wedi'u cyflogi ar gyfer y digwyddiad: "Rwy'n cyflwyno i chi eich brenhines, ydych chi'n gwrthod ei gadael hi i mewn?" Yr ateb bob tro oedd na allai dderbyn neb heb docyn.

[gwagedd]

Midsummer Nights Dream; HandleBards

17/7/24 Mae pedwar o gariadon ifanc yn mynd i freichiau breuddwydiol coedwig hudolus yn llawn ysbrydion, lle mae Brenin a Brenhines y Tylwyth Teg mewn rhyfel â’i gilydd. Mae grŵp o actorion amatur hefyd yn rhannu'r un goedwig lle maen nhw'n ymarfer ar gyfer drama. Mae’r tylwyth teg a’r bodau dynol yn gwrthdaro. A doniolwch yn dilyn.

Mae arddull HandleBards yn cynnig pentwr afreolus o egni, cryn dipyn o anhrefn, a llawer iawn o chwerthin.