Psychoza - zaburzenia percepcji i świadomości.
Psychoza (gr. psyche – dusza i osis – szaleństwo) to zaburzenie psychiczne definiowane w psychiatrii jako stan umysłu, w którym na skutek zakłóceń w postrzeganiu (percepcji) rzeczywistości, a czasem także zaburzeń świadomości, osoba ma trudność z odróżnieniem tego, co jest rzeczywiste, a co nie. Sposób myślenia osób dotkniętych psychozą ulega zwykle całkowitej dezorganizacji. Objawami mogą być fałszywe przekonania (urojenia) bądź widzenie i słyszenie rzeczy, których nie widzą i nie słyszą inne osoby (halucynacje). Osoba znajdująca się w stanie psychozy ma przekonanie o realności swoich przeżyć i wydaje się jej, że funkcjonuje normalnie.
Specjalność: psychiatria, psychologia kliniczna
Objawy: fałszywe przekonania, widzenie lub słyszenie rzeczy, których inni nie widzą lub nie słyszą, niespójna mowa
Komplikacje: samookaleczenie, samobójstwo
Przyczyny: choroba psychiczna (schizofrenia, choroba afektywna dwubiegunowa), brak snu, niektóre schorzenia, niektóre leki, narkotyki (w tym alkohol i marihuana)
Leczenie: leki przeciwpsychotyczne, poradnictwo, wsparcie społeczne
Rokowanie: zależy od przyczyny
Częstotliwość: 3% ludzi w pewnym momencie (dane z USA)
Gwiaździsta noc (1889) van Gogha ukazuje zmiany światła i koloru, jakie mogą pojawić się w psychozie.
Krótko mówiąc, psychoza to stan chwilowej utraty kontroli nad samym sobą i poddanie się wpływowi otoczenia w niecodziennych, często traumatycznych okolicznościach. To także niemożność analizowania rzeczywistości, czemu towarzyszą omamy, urojenia oraz inne zaburzenia myślenia.
Obecnie przyjmuje się, że za wystąpienie psychozy odpowiada nierównowaga neuroprzekaźników w mózgu. Nie jest znana odpowiedź na pytanie skąd ta nierównowaga się bierze. Za część zaburzeń psychotycznych obarcza się nieprawidłową budowę mózgu, ocenianą na podstawie badań CT (rodzaj tomografii rentgenowskiej, metoda diagnostyczna pozwalająca na uzyskanie obrazów tomograficznych (przekrojów) badanego obiektu). Jednakże w ten sposób nie można wyjaśnić psychozy u osób z prawidłowym obrazem mózgu uzyskanym w badaniu CT, a osób takich jest duży odsetek. Stąd podejrzewa się, że psychoza jest zjawiskiem patologii czynnościowej, a nie strukturalnej.
Psychoza jest ogólnym terminem opisującym całą grupę ludzkich zachowań, które mogą mieć rozmaite przyczyny i dlatego nie jest traktowana jako osobna jednostka chorobowa. W mowie potocznej termin ten jest często nadużywany do określania wszelkich „nienormalnych” zachowań. Nie można jednak psychozy mylić z psychopatią, czyli osobowością dyssocjalną. Psychoza ze względu na podobieństwo nazw niekiedy mylona jest z psychopatią, która jest stosunkowo trwałym, najczęściej utrzymującym się przez całe życie zaburzeniem osobowości mogącym mieć podłoże organiczne lub nieorganiczne. Zachowanie psychopatów cechuje się nierespektowaniem norm moralnych oraz brakiem współczucia wobec cierpienia innych osób (potocznie psychopatów określa się jako osoby „nieposiadające sumienia”). W konsekwencji psychopaci dopuszczają się aktów okrucieństwa, niekiedy szokujących. Podczas gdy osoba w stanie psychozy doznaje zakłóceń w percepcji oraz zaburzeń myślenia, zdolności percepcyjne psychopaty nie są zaburzone i zachowuje on pełną zdolność do racjonalnego myślenia, co umożliwia mu celowe działanie. W następstwie tego psychopaci są świadomi swojej niemoralności. Z prawnego punktu psychopatia nie jest okolicznością, która mogłaby wyłączać poczytalność sprawcy. W odróżnieniu od nich, osoby w stanie psychozy, choć niekiedy bywają agresywne, zwykle nie są w stanie rozeznać znaczenia podejmowanych działań oraz nie są w stanie w sposób odpowiedzialny ani celowy kierować swoim postępowaniem, toteż ich poczytalność jest zniesiona lub znacznie ograniczona.Czasem termin "psychoza" jest stosowany po prostu jako synonim „poważnego zaburzenia psychicznego”. Można również używać tego określenia w celu odróżnienia tej grupy zaburzeń od „zaburzeń nerwicowych”, które opisuje się zwykle jako przesadne lub raczej ilościowo nieprawidłowe reakcje (np. przesadny lęk, strach przed konkretnym bodźcem) niż reakcje w sensie jakościowym odmienne od normalnych doznań (np. omamy/urojenia). Jednak różne wymieniane znaczenia psychozy nie są zazwyczaj przyjmowanymi przez psychiatrów znaczeniami tego słowa.
Terminu tego po raz pierwszy użył Ernst von Feuchtersleben w 1845. Słowo to jest używane w psychiatrii głównie dla rozróżnienia stanu dezorganizacji pracy umysłu wynikającego z choroby psychicznej od podobnego w zewnętrznych przejawach stanu wynikającego z fizycznego uszkodzenia układu nerwowego.
Chociaż choroby psychiczne w swej patogenezie mają składnik fizyczny, są także umysłowe. Dotyczą umysłu, jakkolwiek już dzisiaj wiadomo, że wiele z nich wiąże się z dysfunkcją lub organicznym uszkodzeniem mózgu. Ograniczają większość ludzkich zdolności do zapamiętywania, myślenia, odczuwania, interpretowania informacji, odczytywania sytuacji społecznych, uciekania od napięcia lub poczucia odtrącenia.
Do lat 50. ubiegłego wieku choroby psychiczne najczęściej rozpatrywano w aspektach psychologicznych, stosując proste podziały nozologiczne. W latach 50., po wprowadzeniu do leczenia takich leków, jak chloropromazyna i haloperidol, ich skuteczność jasno pokazała, że objawy psychopatologiczne mają podłoże fizjologiczne. W latach 60. i 70. skupiono się na roli dysfunkcji neurotransmiterów, szczególnie dopaminy, w chorobach psychicznych, a lata 80. przyniosły nowe informacje na temat roli poszczególnych receptorów. Rozwój technik neuroobrazowania pozwolił odkryć zmiany neurochemiczne oraz zmiany przepływu krwi w pewnych okolicach mózgu, co wiąże się zmianą funkcji tych okolic. W ostatnich latach rozwijają się badania nad poszukiwaniem przyczyn chorób psychicznych w zmianach genetycznych.
Wiele obserwacji klinicznych wskazuje, że istnieje ścisły związek między funkcjonowaniem mózgu a czynnościami psychicznymi. Sądzi się, że percepcje i wyobrażenia określonej modalności czuciowej są związane z pracą najwyższych pięter korowych odpowiednich analizatorów. Drażnienie tych okolic słabym prądem elektrycznym wywołuje zjawiska psychiczne, a usunięcie tych okolic – defekty percepcyjne. Kształtowanie się pojęć jest prawdopodobnie związane z działaniem tzw. asocjacyjnych pól korowych, zwłaszcza leżących na styku płatów: ciemieniowego, skroniowego i potylicznego.
Ciekawych dowodów na istnienie związku objawów psychopatologicznych ze strukturą mózgu i jego funkcją dostarczył Spence, który zastosował metody neuroobrazowania do badania chorych z urojeniami sterowania. Ich urojenia dotyczyły niemożności kierowania ich czynnościami, twierdzili, że kierują nimi „obcy”. Podobne odczucia niemożności kierowania swoimi ruchami stwierdzane są u chorych z organicznym uszkodzeniem okolicy ciemieniowej kory mózgowej, jednak nie dochodzi u nich do urojeniowej interpretacji. Spence porównał czynność mózgu u chorych z organicznym uszkodzeniem z czynnością mózgu chorych na schizofrenię w czasie przeżywania przez nich urojeń i po ich ustąpieniu. Okazało się, że do zaburzeń czynności w dolnej okolicy prawego płata ciemieniowego dochodziło w obu tych grupach, ale u chorych na schizofrenię ustępowały one w miarę zanikania urojeń. Okolica ta odpowiada za percepcję rozpoczynania ruchów, zatem zaburzenie jej funkcji powoduje, że pacjent nie ma poczucia, że on sam inicjuje ruch kończyny czy innej części ciała, ale spostrzega ten ruch, co doprowadza do interpretacji urojeniowej, że ruch ten wykonuje ktoś inny, niewidzialny, być może przybysz z kosmosu lub jakaś inna nieznana siła.
Istnieje koncepcja teoretyczna przepływu informacji między mózgiem a umysłem. Według niej są dwie sfery nieodłącznie związane z funkcjonowaniem człowieka: zewnętrzna – obejmująca materię, energię, biologię z mózgiem łącznie, i wewnętrzna, którą tworzy całość przeżyć świadomych, takich jak myśli, uczucia, wspomnienia, wyobrażenia, zamiary. Te dwie sfery łączy tzw. „mózg sprzęgający“, czyli specjalne pola nowej kory: pole mowy i pola przedczołowe. Treści sfery wewnętrznej zostają uświadomione dzięki aktywności „mózgu sprzęgającego”. Prawdopodobnie każda taka treść zostaje wyprowadzona ze swoistych przestrzenno-czasowych wzorców wyładowań impulsów w mózgu sprzęgającym. Umysł percypujący bez przerwy „obmacuje” duże obszary mózgu sprzęgającego, aby zestawić w formie obrazów to, co w danej chwili odczytuje.
Zaburzenia psychiczne mogą występować jako odosobnione, pojedyncze zjawiska, czyli objawy, ale częściej łączą się ze sobą, a obejmując różne funkcje psychiczne, tworzą tzw. zespoły objawów psychopatologicznych. Można je stwierdzić w badaniu psychiatrycznym, a niekiedy odtworzyć na podstawie wywiadu zebranego od osób, w obecności których były demonstrowane. Zespoły objawów składają się z objawów stałych, typowych tylko dla nich, oraz z objawów dodatkowych. Objawy i ich zespoły tworzą obraz chorób i zaburzeń psychicznych.
Spotyka się różne podziały zespołów objawów psychopatologicznych. Jako kryterium ich podziału można przyjąć dziedzinę psychiki, której w chwili badania lub obserwacji zaburzenia najbardziej dotyczą. Stosując umowny podział psychiki na sferę świadomości, życia uczuciowego, intelektu w rozumieniu myślenia oraz dziedzinę zachowania i postępowania, można podzielić zespoły objawów psychopatologicznych na:
Zaburzenia pod względem świadomości
Psychozy z zaburzoną świadomością charakteryzują się zwykle znanym czynnikiem etiologicznym, takim jak zatrucia, wysoka gorączka, czy odstawienie substancji od której jest się uzależnionym.
Psychozy z zachowaną świadomością polegają na zaburzeniach spostrzegania, bądź myślenia – zarówno jego formy, jak i treści. Zigler i Levine podejrzewali i starali się udowodnić, że urojenia występują u osób z wyższym, zaś omamy u osób z niższym poziomem rozwoju – co opiera się na stwierdzeniu, że omamy są bliskie zjawiskom charakterystycznym dla niedojrzałości, jak marzenia, przeżycia ejdetyczne. Natomiast dla wytworzenia spójnego systemu urojeń konieczna jest psychika rozwinięta. W ten sposób tłumaczyć można przewagę endogennych psychoz w wieku dojrzałym (jednak przed okresem inwolucyjnych zmian w ośrodkowym układzie nerwowym, kiedy to przeważają psychozy organiczne, tzw. „starcze”) w postaci urojeń, zaś psychoz w wieku młodszym jako psychoz z omamami.
Zaburzenia pod względem jakości
Psychozy z zachowaną świadomością można podzielić na psychozy dotyczące zaburzeń spostrzegania i psychozy dotyczące zaburzeń myślenia. Obydwa te rodzaje zaburzeń psychotycznych charakteryzuje zachowanie świadomości, choć czasem rozmowa z osobą doznającą tychże zaburzeń dostarczyć może podejrzeń, że świadomość chorego jest zaburzona: np. odpowiada nielogicznie (bądź nieprawidłowo) na pytania dotyczące jego danych osobowych, obecnego czasu, a szczególnie często na pytanie o aktualne miejsce (orientacja w miejscu). Nie wynika to z zaburzeń świadomości, tylko zwykle ze złego kontaktu, przejawiającego się niechęcią do odpowiadania na pytania, błędami wynikającymi z pochłonięcia umysłu urojeniami, czy też zrozumiałą i prawidłową niewiedzą co do miejsca w wypadku dowiezienia chorego przez karetkę do miejsca badania.
Psychozy dotyczące zaburzeń spostrzegania polegają na doznaniach patologicznych iluzji, bądź omamów. Iluzje polegają na zniekształceniach spostrzeżeń, jak np. przekonanie o obecności osoby siedzącej na krześle, podczas gdy obiektywnie wisi tam (na tym krześle) jedynie marynarka. Omamy polegają na spostrzeganiu czegoś, czego w ogóle nie ma w miejscu wskazanym przez doznającego, przeważnie chodzi o doznania z poszczególnych zmysłów:
Wzrok: Omamy wzrokowe oznaczają spostrzeganie czegoś, czego realnie nie ma w miejscu wskazanym przez chorego.
Słuch: Omamy słuchowe polegają na doświadczeniu bodźców słuchowych z zasięgu percepcji, co do którego inne osoby (badający lekarz, rodzina) stwierdzą, że nie słyszą niczego.
Węch: Chory, przebywający w zasięgu węchu z innymi osobami, które „niczego nie czują”, jest przekonany że czuje jakiś specyficzny zapach, przeważnie określany jako „smród”.
Dotyk: Doznanie, które zwykle pozostaje w opozycji dla własnych doznań (prawidłowych) wzrokowych. Chory „czuje” bodźce dotykowe, np. „łażące po nim robaki”, choć ich nie widzi, tak jak otoczenie. Omamy czuciowe (dotykowe) przeważnie występują w sytuacjach o ograniczonej widoczności (noc, zgaszone wszystkie światła w pomieszczeniu w którym jest chory).
Zmysł równowagi: w psychiatrii bez większego znaczenia.
Psychozy dotyczące zaburzeń myślenia dotyczą formy albo treści myślenia. Zaburzenia dotyczące formy dzielą się na zaburzenia toku myślenia i zaburzenia struktury myślenia. Nieprawidłowy tok myślenia polega na: spowolnieniu, przyspieszeniu, otamowaniach, natłoku, rozwlekłości, czy słowotoku. Zaburzenia treści myślenia polegają na myślach nadwartościowych, urojeniach, automatyzmach i myślach natrętnych.
Psychozy o wątpliwej klasyfikacji
Do zjawisk, których klasyfikacja jest wątpliwa należą omamy rzekome. Są to pozornie zaburzenia spostrzegania, jednakże charakteryzują się tym, że doznanie nie jest zgodne z miejscem jego wskazania. Przykładem omamu rzekomego jest „głos mówiący w głowie”, „widok ludzi na Księżycu”, „zadanie słyszane od szwagra z Gdyni (podczas gdy pacjent przebywa w Krakowie)” i podobne – doznania zmysłowe (wzrok, słuch – w odniesieniu do pozostałych zmysłów nie ma to zastosowania) dochodzące z przestrzeni, dla której „zdrowy” nie percepowałby z powodu ograniczenia znanego mu zasięgu zmysłu. Przyjmuje się, że omamy rzekome należą do zaburzeń spostrzegania, choć istnieją co do tego wątpliwości. Przeważająca część omamów rzekomych słuchowych dotyczy spostrzeżenia „głosu w głowie”. Zwykle ten „głos” nakazuje wykonanie czegoś niezgodnego z naturą chorego. W trakcie zadawania szczegółowych pytań dotyczących tego doznania często okazuje się, że „głos” nie jest w istocie doznaniem słuchowym, tylko „myślowym”, co jest zresztą opisane w psychopatologii jako „nasyłane myśli”, albo okazuje się „własną myślą”, aczkolwiek na tyle nieakceptowaną, że zostaje w świadomości „doznającego” przekształcona nieświadomie jako „głos”.
Halucynacje definiuje się jako percepcję zmysłową przy braku bodźców zewnętrznych. Halucynacje różnią się od złudzeń i zniekształceń percepcyjnych, które są błędnym postrzeganiem bodźców zewnętrznych. Halucynacje mogą występować w każdym ze zmysłów i przybierać prawie każdą formę. Mogą składać się z prostych wrażeń (takich jak światła, kolory, dźwięki, smaki lub zapachy) lub bardziej szczegółowych doświadczeń (takich jak widzenie i interakcja ze zwierzętami i ludźmi, słyszenie głosów i posiadanie złożonych wrażeń dotykowych). Halucynacje są ogólnie charakteryzowane jako żywe i niekontrolowane. Halucynacje słuchowe, szczególnie doświadczenia związane ze słyszeniem głosów, są najczęstszą i często dominującą cechą psychozy.
Do 15% populacji ogólnej może doświadczać halucynacji słuchowych (choć nie wszystkie są spowodowane psychozą). Występowanie omamów słuchowych u pacjentów ze schizofrenią ogólnie ocenia się na około 70%, ale może dochodzić nawet do 98%. Zgłaszana częstość występowania choroby afektywnej dwubiegunowej waha się od 11% do 68%. Na początku XX wieku halucynacje słuchowe zajmowały drugie miejsce po omamach wzrokowych pod względem częstotliwości, ale obecnie są najczęstszą manifestacją schizofrenii, chociaż częstość występowania różni się w zależności od kultury i regionu. Halucynacje słuchowe to najczęściej zrozumiałe głosy. Gdy głosy są obecne, średnią liczbę szacuje się na trzy. Treść, podobnie jak częstotliwość, znacznie się różni, zwłaszcza w zależności od kultury i grupy demograficznej. Ludzie, którzy doświadczają halucynacji słuchowych, często mogą zidentyfikować głośność, lokalizację pochodzenia i mogą zdecydować się na tożsamość dla głosów. Z kulturami zachodnimi związane są doświadczenia słuchowe dotyczące treści religijnych, często związanych z grzechem. Halucynacje mogą nakazać osobie zrobienie czegoś potencjalnie niebezpiecznego w połączeniu z urojeniami.
Halucynacje pozakampinowe to percepcja poza normalnym narządem czuciowym, taka jak percepcja dźwięku przez kolano. Wizualne halucynacje pozazampowe obejmują widzenie osób w pobliżu, których nie ma.
Halucynacje wzrokowe występują u około jednej trzeciej osób ze schizofrenią, chociaż odnotowuje się ich częstość sięgającą 55%. Częstość występowania choroby afektywnej dwubiegunowej wynosi około 15%. Treść zwykle obejmuje obiekty animowane, chociaż mogą być widoczne anomalie percepcyjne, takie jak zmiany oświetlenia, cieniowania, smugi lub linie. Nieprawidłowości wzrokowe mogą kolidować z informacjami proprioceptywnymi, a wizje mogą obejmować doświadczenia, takie jak przechylenie gruntu. Halucynacje liliputowe występują rzadziej w schizofrenii i częściej występują w różnych typach encefalopatii, takich jak halucynoza szypułkowa.
Halucynacje trzewne, zwane także halucynacjami cenestetycznymi, charakteryzują się doznaniami trzewnymi przy braku bodźców. Halucynacje cenestetyczne mogą obejmować uczucie pieczenia lub zmianę ułożenia narządów wewnętrznych.
Psychoza może obejmować urojenia. Złudzenie jest powszechnie definiowane jako nieubłagane poczucie pewności, utrzymujące się pomimo silnych sprzecznych dowodów. Urojenia są zależne od kontekstu i kultury: przekonanie, które hamuje krytyczne funkcjonowanie i jest powszechnie uważane za urojenia w jednej populacji, może być powszechne (a nawet adaptacyjne) w innej lub w tej samej populacji w późniejszym czasie. Ponieważ poglądy normatywne mogą zaprzeczać dostępnym dowodom, przekonanie nie musi być sprzeczne ze standardami kulturowymi, aby zostać uznane za urojenia.
Częstość występowania schizofrenii ogólnie uważa się za co najmniej 90%, a około 50% w chorobie afektywnej dwubiegunowej.
DSM-5 (kolejna edycja klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego) określa pewne urojenia jako „dziwaczne”, jeśli są one ewidentnie nieprawdopodobne lub nie pasują do otaczającego kontekstu kulturowego. Koncepcja dziwacznych złudzeń budzi wiele krytyki, z których najważniejsza jest ocena jej obecności, nawet wśród wyszkolonych osób.
Złudzenie może dotyczyć różnorodnych treści tematycznych. Najczęstszym typem jest prześladowcze złudzenie, w którym dana osoba wierzy, że istota stara się ją skrzywdzić. Inne obejmują urojenia odniesienia (przekonanie, że jakiś element doświadczenia stanowi celowe i specyficzne działanie lub przekaz od innej istoty), urojenia wielkości (przekonanie, że dana osoba posiada specjalną moc lub wpływ wykraczający poza jej rzeczywiste granice), rozgłaszanie myśli (przekonanie, że myśli są słyszalne) i wstawianie myśli (przekonanie, że myśli nie są własnymi).
Tematyka urojeń wydaje się odzwierciedlać aktualną kulturę w określonym czasie i miejscu. Na przykład w Stanach Zjednoczonych na początku XX wieku kiła była częstym tematem, podczas drugiej wojny światowej w Niemczech, podczas zimnej wojny komunistycznej, a w ostatnich latach w centrum uwagi była technologia. Niektórzy psychologowie, na przykład ci, którzy praktykują metodę otwartego dialogu, uważają, że treść psychozy stanowi ukryty proces myślowy, który może częściowo odpowiadać za psychozę, chociaż przyjmuje się, że psychoza jest spowodowana zaburzeniem mózgu.
Historycznie, Karl Jaspers klasyfikował urojenia psychotyczne na typy pierwotne i wtórne. Urojenia pierwotne definiuje się jako pojawiające się nagle i niezrozumiałe w kategoriach normalnych procesów psychicznych, podczas gdy urojenia wtórne są zazwyczaj rozumiane jako będące pod wpływem pochodzenia osoby lub bieżącej sytuacji (np. Pochodzenie etniczne; także przekonania religijne, przesądne lub polityczne).
Dezorganizacja dzieli się na zdezorganizowaną mowę lub myślenie oraz rażąco zdezorganizowane zachowania motoryczne. Zdezorganizowana mowa lub myślenie, zwane również formalnym zaburzeniem myślenia, to dezorganizacja myślenia, która jest wywnioskowana z mowy. Charakterystyka zdezorganizowanej mowy obejmuje szybko zmieniające się tematy, zwane wykolejeniem lub luźnymi skojarzeniami; przejście do tematów, które nie są ze sobą powiązane, zwane myśleniem stycznym; niezrozumiała mowa, zwana sałatką słowną lub niespójnością. Zdezorganizowane zachowania motoryczne obejmują powtarzające się, dziwne lub czasami bezcelowe ruchy. Zdezorganizowane zachowania motoryczne rzadko obejmują katatonię i chociaż był to historycznie znaczący objaw, dziś rzadko się go spotyka. Nie wiadomo, czy jest to spowodowane stosowanymi w przeszłości metodami leczenia, czy też ich brakiem.
Katatonia opisuje głęboko wzburzony stan, w którym doświadczenie rzeczywistości jest ogólnie uważane za zaburzone. Istnieją dwa podstawowe przejawy zachowań katatonicznych. Klasyczna prezentacja to osoba, która na jawie nie porusza się ani nie wchodzi w interakcję ze światem. Ten rodzaj katatonii charakteryzuje się woskową elastycznością. Elastyczność woskowa występuje wtedy, gdy ktoś fizycznie porusza częścią ciała osoby cierpiącej na katatonię, a osoba pozostaje w tej pozycji, nawet jeśli jest to dziwne i w inny sposób niefunkcjonalne (takie jak poruszanie ręką osoby prosto w powietrze i pozostawanie w tej pozycji).
Drugi rodzaj katatonii jest bardziej zewnętrzną prezentacją opisanego powyżej stanu głębokiego pobudzenia. Obejmuje nadmierne i bezcelowe zachowanie motoryczne, a także ekstremalne zajęcie umysłowe, które zapobiega nienaruszonemu doświadczaniu rzeczywistości. Przykładem jest osoba chodząca bardzo szybko w kółko, z wyłączeniem czegokolwiek innego, na poziomie zaabsorbowania umysłowego (tj. Nie skupiającego się na niczym związanym z sytuacją), który nie był typowy dla osoby przed wystąpieniem objawów. W obu typach katatonii na ogół nie ma reakcji na wszystko, co dzieje się poza nimi. Ważne jest, aby odróżnić pobudzenie katatoniczne od ciężkiej manii dwubiegunowej, chociaż ktoś może mieć jedno i drugie.
Negatywne objawy obejmują zmniejszoną ekspresję emocjonalną, zmniejszoną motywację i zmniejszoną spontaniczną mowę. Osoby dotknięte chorobą są pozbawione zainteresowania i spontaniczności oraz niezdolności do odczuwania przyjemności.
Psychoza występuje rzadko u nastolatków. Młodzi ludzie, którzy mają psychozę, mogą mieć problemy z łączeniem się z otaczającym ich światem i mogą doświadczać halucynacji i / lub urojeń. Nastolatki z psychozą mogą również mieć deficyty poznawcze, które mogą utrudniać młodym ludziom życie towarzyskie i pracę. Potencjalne upośledzenia obejmują szybkość przetwarzania umysłowego, zdolność koncentracji bez rozpraszania się (rozpiętość uwagi) i problemy z pamięcią werbalną.
Objawy psychozy mogą być spowodowane poważnymi zaburzeniami psychiatrycznymi, takimi jak schizofrenia, szereg chorób i urazy. Psychoza może być również przejściowa lub chwilowa i być spowodowana przez leki lub zaburzenia związane z używaniem substancji (psychoza wywołana substancjami).
Krótkie halucynacje nie są rzadkością u osób bez chorób psychicznych. Przyczyny lub katalizatory obejmują:
Zasypianie i budzenie się: halucynacje hipnagogiczne i hipnopompiczne, które są całkowicie normalne
Żałoba, w której często występują halucynacje zmarłej ukochanej osoby
Traumatyczne wydarzenia życiowe są powiązane z podwyższonym ryzykiem wystąpienia objawów psychotycznych. W szczególności wykazano, że trauma dziecięca jest predyktorem psychozy wieku młodzieńczego i dorosłego. Około 65% osób z objawami psychotycznymi doświadczyło traumy z dzieciństwa (np. przemocy fizycznej lub seksualnej, zaniedbania fizycznego lub emocjonalnego). Zwiększona indywidualna podatność na psychozę może wchodzić w interakcje z traumatycznymi doświadczeniami sprzyjającymi wystąpieniu przyszłych objawów psychotycznych, szczególnie w wrażliwych okresach rozwojowych. Co ważne, związek między traumatycznymi wydarzeniami życiowymi a objawami psychotycznymi wydaje się być zależny od dawki, w której wiele traumatycznych zdarzeń życiowych kumuluje się, potęgując ekspresję i nasilenie objawów. Sugeruje to, że zapobieganie urazom i wczesna interwencja mogą być ważnym celem w zmniejszaniu częstości występowania zaburzeń psychotycznych i łagodzeniu ich skutków.
Z diagnostycznego punktu widzenia uważano, że zaburzenia organiczne są spowodowane fizycznymi chorobami mózgu (tj. zaburzeniami psychiatrycznymi wtórnymi do innych schorzeń), podczas gdy za zaburzenia czynnościowe uważano zaburzenia funkcjonowania umysłu przy braku zaburzeń fizycznych (tj. pierwotne zaburzenia psychologiczne lub psychiatryczne). W chorobach tradycyjnie uznawanych za czynnościowe, takich jak schizofrenia, stwierdzono subtelne anomalie fizyczne. DSM-IV-TR unika rozróżnienia funkcjonalnego / organicznego i zamiast tego wymienia tradycyjne choroby psychotyczne, psychozy spowodowane ogólnymi stanami medycznymi i psychozę wywołaną substancjami.
Główne psychiatryczne przyczyny psychozy obejmują:
schizofrenia i zaburzenia schizofreniczne
zaburzenia afektywne (nastroju), w tym duża depresja i ciężka depresja lub mania w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej (depresja maniakalna). Osoby doświadczające epizodu psychotycznego w kontekście depresji mogą doświadczać prześladowczych lub obwiniających się urojeń lub halucynacji, natomiast osoby doświadczające epizodu psychotycznego w kontekście manii mogą tworzyć wielkie urojenia.
zaburzenie schizoafektywne, obejmujące zarówno objawy schizofrenii, jak i zaburzenia nastroju
krótkotrwałe zaburzenie psychotyczne lub ostre / przemijające zaburzenie psychotyczne
zaburzenie urojeniowe (uporczywe zaburzenie urojeniowe)
przewlekła psychoza halucynacyjna
Objawy psychotyczne można również zaobserwować w:
schizotypowych zaburzeniach osobowości
niektórych zaburzeniach osobowości w chwilach stresu (w tym paranoiczne zaburzenie osobowości, schizoidalne zaburzenie osobowości i zaburzenie osobowości typu borderline)
dużych zaburzeniach depresyjnych w ciężkiej postaci, chociaż ciężka depresja bez psychozy jest możliwa i bardziej prawdopodobna
zaburzeniach afektywnych dwubiegunowych w maniakalnych i mieszanych epizodach choroby dwubiegunowej I stopnia oraz epizodach depresyjnych zarówno I stopnia, jak i II; jednak możliwe jest doświadczanie takich stanów bez objawów psychotycznych.
zespole stresu pourazowego
indukowanych zaburzeniach urojeniowych
czasami w zaburzeniach obsesyjno-kompulsywnych
młodzieńczych zaburzeniach afektywnych
Wiadomo, że stres przyczynia się do stanów psychotycznych i je wywołuje. Historia psychologicznie traumatycznych wydarzeń i niedawne doświadczenie stresującego wydarzenia mogą przyczynić się do rozwoju psychozy. Krótkotrwała psychoza wywołana stresem jest znana jako krótka psychoza reaktywna, a pacjenci mogą spontanicznie odzyskać normalne funkcjonowanie w ciągu dwóch tygodni. W niektórych rzadkich przypadkach osoby mogą pozostawać w stanie pełnej psychozy przez wiele lat lub przez większość czasu mogą mieć osłabione objawy psychotyczne (takie jak halucynacje o niskiej intensywności).
Neurotyzm jest niezależnym predyktorem rozwoju psychozy.
Podtypy psychozy obejmują:
Psychoza miesiączkowa, w tym okresowość okołomiesięczna (w przybliżeniu miesięczna), w rytmie z cyklem miesiączkowym.
Psychoza poporodowa, występująca wkrótce po porodzie
Psychoza cykloidalna to psychoza, która postępuje od normalnej do pełnej, zwykle od kilku godzin do kilku dni, niezwiązana z przyjmowaniem leków lub uszkodzeniem mózgu. Psychoza cykloidalna ma długą historię w europejskiej diagnostyce psychiatrycznej. Termin „psychoza cykloidalna” został po raz pierwszy użyty przez Karla Kleista w 1926 r. Pomimo znaczącego znaczenia klinicznego, diagnoza ta jest pomijana zarówno w literaturze, jak i w nozologii. Psychoza cykloidalna wzbudziła duże zainteresowanie w międzynarodowej literaturze ostatnich 50 lat, ale liczba badań naukowych znacznie spadła w ciągu ostatnich 15 lat, co prawdopodobnie częściowo tłumaczy błędne przekonanie, że diagnoza została włączona do obecnych systemów klasyfikacji diagnostycznej. Dlatego psychoza cykloidalna jest tylko częściowo opisana w zastosowanych systemach klasyfikacji diagnostycznej. Niemniej jednak psychoza cykloidalna jest własną, specyficzną chorobą, różniącą się zarówno od zaburzenia maniakalno-depresyjnego, jak i schizofrenii, i to pomimo faktu, że psychoza cykloidalna może obejmować zarówno objawy dwubiegunowe (podstawowe zmiany nastroju), jak i schizofrenię. Choroba jest ostrym, zwykle samoograniczającym się, funkcjonalnie psychotycznym stanem, z bardzo zróżnicowanym obrazem klinicznym, który prawie konsekwentnie charakteryzuje się pewnym stopniem zagubienia lub niepokojącej konsternacji, ale przede wszystkim wieloaspektowymi i różnorodnymi przejawami choroby. Główną cechą choroby jest zatem ostry początek choroby, wielopłaszczyznowy obraz objawów i zazwyczaj powrót do normalnego stanu oraz dobre rokowanie długoterminowe. Ponadto kryteria diagnostyczne obejmują co najmniej cztery z następujących objawów:
Urojenia niezgodne z nastrojem
Pan-lęk, silny lęk niezwiązany z określonymi sytuacjami lub okolicznościami
Szczęście lub ekstaza wysokiego stopnia
Zaburzenia ruchliwości typu akinetycznego lub hiperkinetycznego
Nastrój waha się do pewnego stopnia, ale mniej niż jest to potrzebne do diagnozy zaburzenia afektywnego
Psychoza cykloidalna występuje u osób w wieku 15–50 lat.
Bardzo duża liczba schorzeń może powodować psychozę, czasami nazywaną psychozą wtórną. Przykłady zawierają:
zaburzenia powodujące majaczenie (psychozę toksyczną), w których przytomność jest zaburzona
zaburzenia neurorozwojowe i anomalie chromosomalne, w tym zespół welokardowo-twarzowy
zaburzenia neurodegeneracyjne, takie jak choroba Alzheimera, otępienie z ciałami Lewy'ego i choroba Parkinsona
ogniskowa choroba neurologiczna, taka jak udar, guzy mózgu, stwardnienie rozsiane i niektóre formy padaczki
złośliwość (zwykle poprzez masy w mózgu, zespoły paraneoplastyczne)
zespoły zakaźne i poinfekcyjne, w tym infekcje powodujące majaczenie, wirusowe zapalenie mózgu, HIV / AIDS, malarię, kiłę
choroby endokrynologiczne, takie jak niedoczynność tarczycy, nadczynność tarczycy, zespół Cushinga, niedoczynność przytarczyc i nadczynność przytarczyc; hormony płciowe wpływają również na objawy psychotyczne, a czasami poród może wywołać psychozę, zwaną psychozą poporodową
wrodzone wady metabolizmu, takie jak niedobór dehydrogenazy semialdehydu bursztynowego, porfiria i leukodystrofia metachromatyczna
niedobór składników odżywczych, na przykład niedobór witaminy B12
inne nabyte zaburzenia metaboliczne, w tym zaburzenia elektrolitowe, takie jak hipokalcemia, hipernatremia, hiponatremia, hipokaliemia, hipomagnezemia, hipermagnezemia, hiperkalcemia i hipofosfatemia, ale także hipoglikemia, niedotlenienie i niewydolność wątroby lub nerek
zaburzenia autoimmunologiczne i pokrewne, takie jak toczeń rumieniowaty układowy (toczeń, SLE), sarkoidoza, encefalopatia Hashimoto, zapalenie mózgu skierowane przeciwko receptorowi NMDA i nadwrażliwość na gluten bez celiakii
zatrucie specyfikami leczniczymi, rekreacyjnymi i szeregiem roślin, grzybów, metali, związków organicznych i kilku toksyn zwierzęcych
zaburzenia snu, takie jak narkolepsja (w której sen REM wkracza w stan czuwania)
choroby pasożytnicze, takie jak neurocysticerkoza
Różne substancje psychoaktywne (zarówno legalne, jak i nielegalne) są zamieszane w wywoływanie, zaostrzanie lub przyspieszanie stanów psychotycznych lub zaburzeń u użytkowników. Może to być spowodowane zatruciem przez dłuższy czas po zażyciu lub po odstawieniu. Osoby, które doświadczają psychozy wywołanej substancjami, mają zwykle większoną świadomość swojej psychozy i mają wyższy poziom myśli samobójczych w porównaniu z osobami z pierwotną chorobą psychotyczną. Leki powszechnie uważane za wywołujące objawy psychotyczne obejmują alkohol, konopie indyjskie, kokainę, amfetaminy, katynony, leki psychedeliczne (takie jak LSD i psilocybina), agoniści receptora opioidowego κ (tacy jak enadolina i salwinoryna A) oraz antagoniści receptora NMDA (tacy jak fencyklidyna i ketamina). Kofeina może nasilać objawy u osób ze schizofrenią i powodować psychozę w bardzo dużych dawkach u osób zdrowych. Konopie indyjskie i inne nielegalne narkotyki rekreacyjne są często związane z psychozą u nastolatków, a używanie konopi indyjskich przed 15 rokiem życia może zwiększać ryzyko psychozy w późniejszym życiu jako osoba dorosła.
Podawanie lub czasami odstawianie dużej liczby leków może wywołać objawy psychotyczne. Leki, które mogą wywoływać psychozę eksperymentalnie lub u znacznej części ludzi, to amfetamina i inne sympatykomimetyki, agoniści dopaminy, ketaminy, kortykosteroidów (często z dodatkowymi zmianami nastroju) i niektóre leki przeciwdrgawkowe, takie jak wigabatryna. Stymulanty, które mogą to powodować, obejmują lisdeksamfetaminę i Desoxyn, preparat chlorowodorku metamfetaminy na receptę.
Leki mogą wywoływać psychologiczne skutki uboczne, w tym depersonalizację, derealizację i objawy psychotyczne, takie jak halucynacje, a także zaburzenia nastroju.
Spotyka się pogląd, że emocje i uczucia są pojęciami jednoznacznymi i oznaczają stosunek podmiotu do ludzi, zjawisk, siebie, swojego organizmu lub własnego działania. Termin „uczucie” bywa częściej używany w znaczeniu „emocji wyższych“, tj. właściwych człowiekowi i związanych z potrzebami społecznymi. Emocje są wiązane raczej z potrzebami biologicznymi, są wyrażane w przypadku ich zaspokojenia lub braku zaspokojenia. Jeżeli jakiś stan emocjonalny jest skrajnie nasilony i trwa długo, to dominuje nad innymi składowymi psychiki, tzn. staje się zaburzeniem psychicznym.
Każde przeżycie człowieka jest kompleksem składającym się z emocji i myśli, nierozerwalnie ze sobą połączonych. Jeżeli przeżycie zostanie opisane słowami, wówczas jego komponent emocjonalny już ulega represji, ponieważ wypowiadanie słów i budowanie zdań należy do sfery poznawczej, zależnej od intelektu.
Nierozłączność emocji i procesów poznawczych jest dla psychiatry oczywista, bo obserwowana każdego dnia. Pacjenci z głębokimi zaburzeniami takich funkcji poznawczych, jak percepcja, sądzenie, myślenie, najczęściej głęboko przeżywają też cierpienie, przerażenie, smutek, lęk, co wiąże się często z występowaniem urojeń i omamów. Z drugiej strony, kiedy u pacjentów na pierwszym planie jest zaburzenie afektywne, obserwuje się również zaburzenia sfery poznawczej, przejawiające się myśleniem życzeniowym, egocentrycznym, nadmiernie uogólniającym, a także spostrzeganiem bodźców obojętnych jako zagrażających. Zaburzenia życia emocjonalnego polegają na występowaniu emocji niedostosowanych do sytuacji, w jakiej człowiek się znajduje.
Emocje mogą być wywoływane przez:
bodźce pierwotne – pochodzące od narządów zmysłowych lub wewnętrznych, związane z zaspokajaniem potrzeb lub z zaburzeniami psychicznymi,
bodźce wtórne – takie, które nabywane są drogą doświadczenia w kontaktach z innymi ludźmi,
bodźce kinestetyczne – te, które związane są z wykonywanymi czynnościami (np. nadmierna aktywność, długotrwała bezczynność). Silne emocje wywołują pewne zmiany funkcjonowania organizmu, takie jak wzrost napięcia mięśniowego, intensyfikację lub obniżenie procesów umysłowych, pobudzenie układu autonomicznego, co prowadzi do zmiany czynności narządów wewnętrznych.
Lęk jest prawdopodobnie emocją najczęściej występującą zarówno u osób zdrowych, jak i chorych. Lęk u ludzi zdrowych może mieć znaczenie pozytywne, kiedy stanowi sygnał motywujący do uniknięcia zagrożenia. Jeżeli jednak trwa po przeminięciu zagrożenia, może powodować trudności adaptacyjne i wówczas odgrywa rolę negatywną. Zaburzenia lękowe są grupą stanów psychicznych, które mają wspólną cechę. Pod wpływem lęku reakcja, która kiedy indziej powinna być normalna i dostosowująca, przemienia się w siłę, której nie potrafimy opanować. Pojawiają się objawy, takie jak napięcie i strach, które są niechciane, nadmierne i nieodpowiednie dla sytuacji, w której jesteśmy. Ten patologiczny lęk pojawia się i atakuje akurat wtedy, gdy go nie chcemy lub gdy jest to zupełnie pozbawione logiki. Może zaatakować nas, gdy dokonujemy ważnej prezentacji, może obudzić nas w środku nocy bez żadnego powodu.
Lęk i strach są reakcjami emocjonalnymi, które są zaprojektowane w naszym mózgu, abyśmy mogli przeżyć. Włączają się w odpowiedniej chwili, aby ukierunkować uwagę na napływające zagrożenia lub mobilizować do działania. Zarówno stany, kiedy lęku jest za dużo, jak i za mało, są niekorzystne. Najbardziej pożądany jest tzw. optymalny poziom lęku (indywidualny dla każdego), który mobilizuje do działania, a nie dezorganizuje. Zaburzenia lękowe pojawiają się, gdy nasz regulator niepokoju ustawia się od początku na zbyt wysoki poziom i wtedy doświadczamy raczej patologicznego lęku niż dostosowującego niepokoju.
Autonomiczny system nerwowy jest podzielony na dwie części: układ współczulny i przywspółczulny, które współpracują w celu zachowania równowagi naszych podstawowych napędów życiowych. Adrenalina i noradrenalina, znane bardziej pod nazwą ogólną „adrenalina”, są głównymi przekaźnikami we współczulnym układzie nerwowym.
Innym rodzajem zaburzeń emocji jest depresja, która ma różne stopnie nasilenia. Mogą występować krótkotrwały smutek, żal lub przygnębienie z niewielkim upośledzeniem normalnego funkcjonowania. Może ona być reakcją na dotykające człowieka wydarzenia, takie jak śmierć bliskiej osoby, niepowodzenia w nauce lub problemy finansowe. Taka depresja może minąć bez leczenia po upływie pewnego czasu. Depresja o umiarkowanym nasileniu może zakłócać normalne funkcjonowanie przez zaburzenie koncentracji, myślenia czy spowolnienie ruchowe. Najgłębsze nasilenie depresji występuje w psychozach.
Jeśli chodzi o leczenie, psychozy leczy się farmakologicznie. Dodatkowo stosuje się odpowiednie metody psychoterapeutyczne, jednakże tylko pomocniczo. Obecnie stosowane leki przeciwpsychotyczne, niezależnie od ich generacji, mają za zadanie blokowanie receptorów neuroprzekaźników w synapsach. Działanie to ma zapobiec pobudzeniom niekontrolowanym w mózgu, a co za tym idzie objawom wytwórczym (grupa objawów aktywnie tworzonych występujących w zaburzeniach psychotycznych; do objawów pozytywnych zalicza się halucynacje, urojenia, rozkojarzenie myślenia, niezrozumiałe wypowiedzi oraz dziwaczne zachowanie). Rokowanie jest zależne od charakteru psychozy. Nie istnieje (obecnie) metoda, która pozwoliłaby na osąd dotyczący przyszłego stanu zdrowia psychicznego osoby wykazującej zaburzenia psychotyczne. Kryterium uleczalności choroby odnosi się do wycofania jej objawów w wyniku leczenia oraz przywróceniu krytycyzmu do występujących podczas choroby przekonań (ustąpienie mylnego sądu realizującego).
