У різних книгах, журналах і газетах та поштових листівках про Гуцульщину найчастіше ми зустрічаємо тільки одну фотографію «Чукутихи з люлькою», а рідше – «Чукутихи в перемітці» і «Чукутихи з палицею». У багатьох селах Верховинського району літню гуцулку Чукутиху пам’ятають як дуже вродливу і талановиту жінку, яка знала і файно співала дуже багато народних співанок на весіллях та храмах. Розповідають, що вона могла протягом трьохденного гуцульського весілля виконувати різні обрядові співанки і не повторюватися («одну й ту саму співанку не співала два рази»). Крім того Марію Кречунєк (Чукутиху) старожили нашого краю запам’ятали ще й тим, що вона вбиралася найкраще за всіх жінок у святкове гуцульське вбрання, любила крутити кучері та прикрашати свою голову гарними квітами. Ще й зараз серед верховинців побутує вислів: «А шо ти так си розспівала єк Чукутиха?», «А шо ти так вивбираласи єк Чукутиха?» або «Так дуже люб’їтси єк Чукут из Чукутихов».
Фотограф Микола Сеньковський (1893–1939), народився в місті Пирятині, Полтавської області. Вперше потрапив у Карпати під час Першої світової війни, як військовий фотограмметрист в складі російської артилерії. Після завершення війни повернувся на Гуцульщину і розпочав свою творчу діяльність в Жаб’є (теперішня назва Верховина).
Згодом переїхав до Косова, а потім продовжив працювати в Коломиї. Був власником трьох приватних фотоательє та магазину радіотехніки. Залишив унікальний фотоархів світлин Гуцульщини, де зафіксував образи горян, їхню працю, побут, звичаї, природу та урбаністику гуцульських міст і сіл. Значення його творчості справді складно переоцінити, оскільки з того часу і до сьогодні його світлинами користуються практично всі, хто пише статті про Гуцульщину.
Dwa tomy korespondencji dają niepowtarzalny wgląd w codzienność artysty i emigranta. Choć oba są wyjątkowe, pierwszeństwo przyznałbym listom
Na początku, czyli jeszcze w 1944 r., Terleckiego i Wittlina zbliża najmocniej wrażliwość na tragedię Żydów. Wittlin dziękuje za wspaniały „głos samotnego chrześcijanina”, jakim był legendarny artykuł Terleckiego o likwidacji getta warszawskiego Alle Juden raus… opublikowany pierwotnie w „Wiadomościach Polskich” (1943, nr 45). To w nim wybrzmiewa z niezwykłą siłą solidarność z wymordowanymi Żydami i bezwzględny nakaz rozgłaszania prawdy o zbrodni dokonanej na żydowskich bliźnich. To świadectwo dla Wittlina szczególnie ważne, bo jedno z nielicznych, jakie zostały wypowiedziane w tamtym czasie w imieniu polskich, nieżydowskich chrześcijan. Dla Wittlina były to sprawy zasadnicze, także dlatego że był Żydem, który po wojnie coraz bardziej zbliżał się do katolicyzmu, by w 23 maja 1953 r. przyjąć w Nowym Jorku chrzest (obrał wtedy imię Franciszek). Kwestie żydowsko-chrześcijańskie bardzo często przewijają się przez listy. Czy będą to wzmianki Wittlina o planowanym (i, niestety, nienapisanym) studium o polskim antysemityzmie czy o dramatycznie odczuwanej podwójnej tożsamości (katolik – Żyd, co traktował jako koniunkcję, a nie alternatywę), czy wreszcie o witanych z entuzjazmem świadectwach religijnego zbliżenia Żydów i katolików. Warto wspomnieć, że do chrztu przygotowywał Wittlina ks. Johannes Oesterreicher (sam konwertyta pochodzenia żydowskiego), który był jednym z architektów deklaracji soborowej Nostra aetate. Wittlin powraca też do bolesnej rany, której doznał w międzywojennej Polsce, kiedy to wraz z Tuwimem i Słonimskim stał się obiektem brutalnej i obłędnej antysemickiej napaści. Halina Wittlinowa, żona pisarza, twierdziła wręcz, że pod wpływem tych ataków Wittlin w 1939 r. właściwie uciekał z Warszawy – nie tyle przed wojną, ile przed bojówkami ONR-u (5). Do tej przedwojennej traumy powraca także w listach do Grydzewskiego, ale to w komentarzach Niny Taylor-Terleckiej nakreślone jest tło tych bolesnych wspomnień. Okazuje się, że to Jerzy Pietrkiewicz, który po wojnie zamieszkał w Londynie i stał się środowisku polonijnym dość wpływowym pisarzem, literaturoznawcą i tłumaczem, był autorem najnikczemniejszych ataków: „Do Berezy wsadzano młodzież narodową. Nie wsadzano natomiast najohydniejszych dywersantów, łotrów zasługujących na szubienicę: Tuwima, Słonimskiego i Wittlina i cały legion pacyfistów od Sterna i Wata aż do Alberti” (6). Mając za sobą takie doświadczenia, a przede wszystkim pamiętając o masowej zagładzie Żydów, Wittlin pozostawał niezwykle czułym sejsmografem nastrojów antysemickich, czego liczne ślady znajdujemy w obu tomach korespondencji.
by Łukasz Tischner
Alice-Catherine Carls explores the life and legacy of writer Józef Wittlin and offers comparative translations of the opening paragraph to h
A pacifist and a humanist, Wittlin sought to describe in Sól ziemi the bewilderment of a simple foot soldier confronted with the outbreak of World War I. After a prologue describing the panic unleashed on the people by the declaration of war on Serbia by the Austro-Hungarian monarchy on July 28, 1914, Wittlin locates the action in the Hofburg Palace where Emperor Franz-Joseph signed the mobilization document. The first chapter of the novel mirrors this contrast between street chaos and imperial palace solemnity. In Hutsul country, deep in Galicia, between Bukovina and Hungary, a railroad man named “of unknown father” Piotr Niewiadomski tends to the small station of Topory-Czernielica. The night is disturbed by a loud and blinding lone last peace train whose passage hints at the disruptions and devastations soon to occur in the form of mobilization, armaments, and Red Cross trains.
The novel gives a rare glimpse into the coming of war on the Eastern Front and shows its impact on men who do not speak the same language and are thrown together into a war that will rend their identity and their homeland. This Proustian-type novel takes almost three hundred pages to narrate Piotr Niewiadomski’s trip from Topory-Czernielica to the military depot where he is to be outfitted and trained. With the delicate brush of a Douanier Rousseau, Wittlin paints the discoveries and astonishments of his main character, narrates his encounters with other soldiers and with the military authorities, and shares his fears and dreams about a sinking Eden. Part nostalgia for a vanished world, part painstaking witness of ancient traditions, and part historical reconstruction of the last days of peace in the summer of 1914, the novel anticipates the alienation of returning veterans and the deep wounds that gashed interwar society in central Europe.
Isaac Bashevis Singer stwierdził, że "każda żydowska ulica w Warszawie była samodzielnym miastem". Jak wyglądało życie kulturalne tych miast
Na początku lat 30. społeczność żydowska w Warszawie liczyła ponad 350 tysięcy osób, co stanowiło około 1/3 mieszkańców stolicy. Choć w dwudziestoleciu nie istniała formalnie w Warszawie dzielnica żydowska, to za taką zwykło się uważać okolice Grzybowa, Leszna, Muranowa i Powązek. W tych rejonach żyło 60% warszawskich Żydów.
[...]
Nalewki 2
Róg Nalewek i Długiej był niepisaną granicą Dzielnicy Północnej. Pisarz i redaktor "Naszego Przeglądu" Jakub Appenszlak pisał w powieści "Piętra. Dom na Bielańskiej" z 1933 roku o "niewidzialnej linii demarkacyjnej":
Sobotni tłum wychodził z dzielnicy żydowskiej na przechadzkę w lepsze, milsze strony, nie tak ponure jak Dzika czy Franciszkańska. […] Getto pozornie nie istniało: Na Nalewkach, przy pasażu Simonsa, nie wznosił się mur zamykający dostępu do okolic polskich. […] A jednak potok sobotni po przepłynięciu głównej arterii Warszawy wracać musiał za niewidzialną linię demarkacyjną, wracał do łożyska.
Pasaż Simonsa, od którego rozpoczynały się Nalewki, był wielkim kompleksem handlowym, ale też odgrywał ważną rolę w życiu kulturalnym Dzielnicy. Oprócz dziesiątek sklepów różnego asortymentu znajdowały się w nim restauracje, księgarnie i kilka redakcji. Wśród nich redakcja pisma "Literarisze Bleter" (Kartki Literackie), które można porównać do "Wiadomości Literackich".
[...]
Tłomackie 13
Mała uliczka Tłomackie (zaledwie kilkanaście adresów), a tyle ważnych miejsc dla społeczności warszawskich Żydów.Na Tłomackiem mieściła się Wielka Synagoga ze swoim światowej sławy kantorem Gerszonem Sirotą. Zaraz obok znajdowała się Centralna Biblioteka Judaistyczna (w jej budynku mieści się dziś Żydowski Instytut Historyczny).
Pod trzynastką mieścił się Związek Dziennikarzy i Pisarzy Żydowskich. Był on dla autorów piszących w jidysz i po hebrajsku (tych było w Warszawie mniej), tym czym Mała Ziemiańska dla twórców polskojęzycznych. Zbierali się tu pisarze uznani i młodzi awangardyści, dziennikarze pism różnych odcieni. Można było napić się kawy, coś przekąsić, w piątkowe wieczory odbywały się huczne potańcówki. Bywalcy nazywali ów lokal pieszczotliwie Budą.
[...]
Nowolipki 7
Pod tym adresem mieściła się redakcja "Małego Przeglądu". Jej najmłodszy współpracownik w roku 1933 miał lat 5 (Miecio z Miłej), najstarszy 55 i nazywał się Janusz Korczak. Był redaktorem naczelnym do 1930, potem stanowisko przejął wskazany przez niego Igor Newerly. I to by było na tyle, jeśli chodzi o dorosłych – resztę zespołu redakcyjnego stanowiły dzieci i młodzież. Był to ewenement w dziejach prasy.
"Mały Przegląd" wychodził jako cotygodniowy dodatek do "Naszego Przeglądu". Miał swoich korespondentów z Otwocka, Łodzi, Białegostoku czy Lublina, jak i z Nowego Jorku, Paryża i kibuców Palestyny. Ale wielu autorów pochodziło z najbliższej okolicy: Dzikiej, Miłej, Gęsiej, Stawki. Jeden z nich pisał tak:
Tak, nazywam się Lejzor, a Lejzor to nie Ludwik ani Henryk […]. A Gęsia to nie Marszałkowska ani Nowy Świat. Nie wstydzę się swojego środowiska ani przyjaciół z zaułka. Gdy piszę, zawsze mam ich na myśli. Jestem i pozostanę Lejzorem z Gęsiej.
Lejzor był gwiazdą pisma, podobnie jak Hersz Kaliszer, wychowanek Domu Sierot, który w wieku 16 lat prysnął z Warszawy i udał się na dwuletnią włóczęgę, która zaowocowała reporterskim cyklem "Na gapę do Palestyny". Na łamach pisma debiutował m.in. Zygmunt Bauman czy ośmioletni Józef Hen. Ten ostatni pisał w tomie "Nie boję się bezsennych nocy":
Dla mnie były to postacie legendarne, sławy większe od poetów "Wiadomości Literackich" – ta Lusia z Częstochowy, Lejzor z Gęsiej, Efraim, Emkott, Saluniek z Brukowej, Aneri, jedenastoletnia autorka powieści Dycia z Zamościa – obserwowałem ich rozwój, zachwycałem się ich piórem, pisałem i ja do "Małego Przeglądu", ale nawet nie marzyłem o tym, żeby im dorównać.
A Prayer for the G overnment Ukrainians and Jews in Revolutionary Times, 1917-1920
Henry Abramson
Contents
Chapter 1. Ukrainians and Jews on the Eve of Revolutionary Times
Chapter 2. The Establishment of Jewish Autonomy
Chapter 3. Autonomism in Practice
Chapter 4. The Pogroms of 1919
Chapter 5. The End of Autonomy Conclusion
After the fall of the Russian Empire, Jewish and Ukrainian activists worked to overcome previous mutual antagonism by creating a Ministry of Jewish Affairs within the new Ukrainian state and taking other measures to satisfy the national aspirations of Jews and other non-Ukrainians. This bold experiment ended in terrible failure as anarchic violence swept the countryside amidst civil war and foreign intervention. Pogromist attacks resulted in the worst massacres of Jews in Europe in almost three hundred years. Some 40 percent of these pogroms were perpetrated by troops ostensibly loyal to the very government that was simultaneously extending unprecedented civil rights to the Jewish population.
Abramson explores this paradox and sheds new light on the relationship between the various Ukrainian governments and the communal violence, focusing especially on the role of Symon Petliura, the Ukrainian leader later assassinated by a Jew claiming revenge for the pogroms. A Prayer for the Government treats a crucial period of Ukrainian and Jewish history, and is also a case study of ethnic violence in emerging political entities.
Previously unpublished translations of two essays by Bashevis on censorship of literature, presented in a new edited version by David Stromb
Despite all censors and puritans, world literature and poetry have never been “pure.” Shakespeare, Goethe, Jean-Jacques Russeau, Balzac, Pushkin, Flaubert, Zola, Maupassant, Strindberg—none of them censored their masterpieces. If sex and murder were to be removed from literature, there would be no literature left. No one in prerevolutionary Russia could have prevented young ladies from reading Aleksandr Kuprin’s The Pit, a novel dealing with life in brothels, or Gorky’s candid tales. Did Dostoevsky avoid murder and sex? In Jewish literature, Sholem Asch laid the scene of his God of Vengeance in a brothel, and similar themes are found in Uncle Moses, Motke the Thief, God’s Captives, and other works. Nor did Zalman Shneur, I. J. Singer, A. M. Fuchs, Oser Warszawski, or Efraim Kaganowski hesitate to describe “crude” scenes in their works. True, some writers have been less prone to depictions of sex and murder than others. But no serious writer would attempt to shackle his talent.
JEWISH COLONIZATION ASSOCIATION (known colloquially as the ICA or IKA):
By: Richard Gottheil, E. Schwarzfeld
History.
After the death of his only son, Lucien, Baron de Hirsch conceived the idea of creating a number of foundations for the purpose of raising the moral and material status of the Jews of eastern Europe; one of these was destined for the Russian Jews. Statutes were drawn up and submitted to the Russian government, which was at first favorably disposed; but it soon changed its attitude, and Baron de Hirsch decided to devote the money to philanthropic work outside Europe for the benefit of the oppressed European Jews.Argentine Colonies.
It was at this time (1889) that Dr. W. Löwenthal, on his return from a trip to Argentina, suggested to Baron de Hirsch the idea of founding a colony in that country. On Aug. 20, 1890, a conference was held in Paris at the residence of Baron de Hirsch, those present including Isidore Loeb, Michel Erlanger, Dr. W. Löwenthal, C. E. Cullen, Colonel Vanvinkeroy, and Dr. E. Schwarzfeld. C. E. Cullen, Dr. Löwenthal, and Colonel Vanvinkeroy were appointed as a commission to visit that country; six months later they submitted a favorable report, and Dr. Löwenthal was sent to the Argentine Republic as director, with full powers to make the necessary preparations for the future Jewish colonists. He was allowed a year's time; but he had hardly landed at Buenos Ayres when the persecutions in Russia forced masses of Jews to leave that country (May, 1891). Then, at the instance of Jewish relief committees, Baron de Hirsch decided to send a certain number of families to the Argentine Republic at once. But the land acquired in the provinces of Santa Fé (the Moïseville colony) and Buenos Ayres (the Mauricio colony) was insufficient for all the immigrants. Many of them gave up agricultural life, and a change of management became necessary (Dec., 1891). The new provisional director, A. Roth, had acquired land in the province of Entre Rios (the colony Clara), where the overflow from the Mauricio and Moïseville colonies was sent; but neither Roth nor his successor, Colonel Goldsmid, appointed in 1892, could overcome the numerous difficulties, especially as the large and costly staff did not understand the manners and customs of the immigrants; and the temporary relief which had necessarily been given to the colonists had demoralized many families.
Pociąg przemierzał noc, a w każdym razie wszystko na to wskazywało”. Pierwsze zdanie „Fabryki muchołapek” Andrzeja Barta wprowadza nas w świ
Andrzej Bart jak zwykle bardzo z tym narratorem gmatwa. Na przykład w jego pierwszej książce „Rien ne va plus”, narratorem był obraz olejny, niezbyt zresztą inteligentny, jak dość pogardliwie zauważał autor, no, ale mamy takiego narratora, jaki nam się trafił, a nie na jakiego zasługujemy. Tutaj wszystko wskazuje na to, że narratorem jest sam autor. Właściwie nie zaskakuje, że na sprawozdawcę sądowego z Sądu Ostatecznego postanowił mianować siebie samego, a nie jakąś wymyśloną figurę. Na powieść składa się więc owo sprawozdanie, fragmenty dziennika autora (Andrzeja Barta) opowiadające, jak do jego obecności na procesie doszło, oraz jeszcze jedna narracja, którą Bóg raczy wiedzieć, kto prowadzi.
Sprawozdanie pisze na zlecenie wysłannika piekieł, który podaje się to za wnuka Hansa Biebowa (niemieckiego zarządcy getta łódzkiego), to za Żyda. Ów wysłannik przypomina drobnego, wątłego, w przykrótkich spodniach i starych popękanych żółtych lakierkach diabła ukazującego się w „Doktorze Faustusie”. A także Korowiowa z „Mistrza i Małgorzaty” ryczącego ni stąd, ni zowąd „Gorzko! Gorzko!”.
Będąc w beznadziejnej sytuacji ekonomicznej, kiedy została już tylko resztka ulubionej whisky, niespodziewanie dostaje autor „Rien ne va plus” – prawdziwa osoba, której nazwisko widnieje na okładce książki – zlecenie literackie pozwalające popłacić najpilniejsze rachunki. Jest to zabieg literacki bardzo kunsztowny i o przepastnych konsekwencjach.
Człowiek, z którego procesu (kim jest właściwie sędzia – nie ważę się nawet domyślać) autor „Pociągu do podróży” ma napisać sprawozdanie, w społecznej wyobraźni historycznej istnieje słabo. Chaim Rumkowski, przełożony starszeństwa Żydów w łódzkim getcie, zwany Prezesem albo Królem, nie miał szczęścia do literatury. Na temat jego życia i dzieła jest właściwie tylko jedna niewielka książka Adolfa Rudnickiego „Kupiec łódzki”, dość sztampowa i oczywista (nie mówię o pracach naukowych, pamiętnikach itp). Jest tam opisany jako cwany kolaborant pomagający Niemcom wysyłać do gazu własnych rodaków. Inaczej niż prezes Judenratu w getcie warszawskim Adam Czerniaków, który nabrawszy pewności, że transporty z getta zamiast na miejsce osiedlenia jadą do obozu zagłady, popełnił samobójstwo.
Rumkowski w dyktatorski sposób przekształcił swoje getto w jedną wielką fabrykę pracującą na potrzeby Niemców, licząc, że ci nie wymordują darmowej, wykwalifikowanej i wydajnej siły roboczej.[...]
Władysław Szlengel – poet, journalist, stage actor. Born in 1914 in Warsaw. Polish-writing author, called the "chronicler of the sinking", d
He was active in the most popular and prestigious literary coffee house in the ghetto, which also was a cabaret. The poet made a living in Café Sztuka in Leszno street 2, a place known for its high artistic standards. He performed in great company which included the magnificent poet Leonid Fokszański, the comedian and singer Józef Lipski and also the celebrated author and director from prewar revue theatres Andrzej Włast. Café Sztuka was also a venue for vocalists as it hosted appearances by Diana Blumenfeld, Pola Braun or Wiera Gran, who was already popular before the war. The coffee house also featured performances by the young singer Marysia Ajzensztadt, who was called the "nightingale of the ghetto". The artists were accompanied by a piano duo consisting of Władysław Szpilman and Artur Goldfeder.
Café Sztuka’s biggest attraction was however the satirical cabaret "Live Journal", which was created by the venue’s regular performers in Polish. This spoken chronicle of the ghetto was staged weekly and was extremely popular, chiefly thanks to Szlengel’s vivid poems and thanks to his intelligent monologues, which he delivered with great humour. The audience enjoyed the references to everyday life and the harsh, satirical comments on current issues. Szlengel mocked everything from the Jewish police through civil services to the social relations in the Jewish community. He was the brightest star of the coffe house in Leszno street. People were simply drawn to him. He wrote a lot – for himself and for his colleagues. Together with Józef Lipski he staged dialogues. In March 1942 he created a character named Majer Milińczyk. This 42-year old Jewish merchant, who used a mix of Yiddish and Polish, was a popular hero in a series of 15 feuilletons that ended in January 1943. Szlengel also wrote lyrics for Władysław Szpilman’s musical compositions. The songs they made together entered Wiera Gran’s core repertoire. The duo wrote Gran’s biggest hit "Jej pierwszy bal" ("Her First Ball").
In the ghetto Szlengel also had the opportunity to befriend people that weren’t involved with cabaret life. One of the persons he became acquainted with was dr Janusz Korczak. Szlengel wrote a poem about the protector of children. The work entitled "Kartka z dziennika akcji" ("A Page from anAction’s Journal") is the first written account of the march the old doctor and the children from hisorphanage were forced to make towards Umschlagplatz.
The coffe-house episode of Szlengel’s life was ended by the Grossaktion, which was organized between July and September 1942. This military operation’s objective was to relocate and exterminate all Warsaw Jews. Most of the creators of the "Live Journal" were affected by the mass resettlements. Szlengel however was fortunate enough to be assigned to work in the brush-makers’ shed -a German company that used forced, Jewish labour. The poet and his wife were relocated to an apartment in 34 Świętojerska street, where the author wrote as much as he could. On his own he reactivated the satirical "Live Journal", subsequent issues of which he read out aloud at Saturday literary evenings. He began to hold readings at other workshops and he decided to publish his poetry. His best-known versified works include "Okno na tamtą stronę" ("A Window to the Other Side"), "Pomnik" ("Statue"), "Rzeczy" ("Things"), "Kontratak" ("Counterattack"), "Obrachunek z Bogiem" ("Getting Even with God"). The poems were written in pencil and Szlengel made copies of them using a typing machine and tracing paper. He fastened together the loose pages making booklets, which he later handed out to his audiences. Szlengel also had literary plans that were more ambitious. He collected various documents and notes hoping to describe life in the ghetto one day. Unfortunately a selection action at the brush-makers’ shed was organized on the 8th of January 1943. It took many lives and greatly limited the poet’s plans. The artist gave a shocking account of this event in the prose text "What I Read to the Deceased". Eventually he decided to write a short "Encyclopedia of the Warsaw Ghetto". Unfortunately this work was lost together with many others writings by the author. Unfortunately Szlengel himself was also doomed. He tried to find help on the Aryan side, but sadly his attempts turned out to be futile.
Władysław Szlengel died during the Warsaw Ghetto Uprising on the 8th of May 1943. Together with his wife and a group of Jews he was hiding in Szymon Kac’s bunker in 36 Świętojerska street. The fortification was located in the front section of a cellar in a house that was already destroyed in 1939. After the Germans discovered the hideaway they shot all of its inhabitants dead the same day. The artist expired plainly. His last moment was neither heroic nor spectacular. He died similarly to the nameless millions exterminated by the Nazis. He shared the same fate as the innocent simple people, whose lives and deaths he portrayed in his poems.
Wstrząsające świadectwo z czasów Szoa: rękopisy członka Sonderkommando, Załmena Gradowskiego
Opis
Wstrząsające świadectwo z czasów Szoa: rękopisy członka Sonderkommando, Załmena Gradowskiego zatytułowane „Znajduję się w sercu piekła. Notatki więźnia Sonderkommando odnalezione w Auschwitz”
Załmen Gradowski, utalentowany literacko młody człowiek, w grudniu 1942 roku zostaje deportowany przez Niemców wraz z całą rodziną z getta w Grodnie do Auschwitz. Jego najbliżsi, w tym rodzice i żona, giną w komorach gazowych zaraz po przybyciu do obozu, on trafia do samego serca piekła – do Sonderkommando, specjalnej grupy więźniów zmuszonych do spalania zwłok ofiar zamordowanych w Auschwitz.
Chcąc ocalić pamięć o swoich najbliższych i poinformować świat o Zagładzie, młody człowiek robi w Auschwitz notatki. Teksty te okazują się niezwykle wstrząsającym literackim zapisem tragedii, która spotkała naród żydowski w czasie II wojny światowej. Ich język jest bardzo emocjonalny, w wielu miejscach – wręcz poetycki. Paradoksalnie, w piekle Auschwitz rodzi się pisarz – Załmen Gradowski.
Niestety, również Gradowski zginie w Auschwitz, prawdopodobnie 7 października 1944 roku, podczas buntu Sonderkommando. Spełni się jednak jego marzenie: przetrwają rękopisy, zakopane przez niego w ziemi w pobliżu krematoriów, odnalezione niedługo po wojnie na terenie obozu Birkenau.
Publikacja ta, prezentująca wszystkie odnalezione zapiski Załmena Gradowskiego, jest przede wszystkim bezcennym dokumentem naocznego świadka Zagłady, ale stanowi również udaną próbę zobrazowania tego, to niewyobrażalne i niewytłumaczalne – jednej z najczarniejszych kart historii XX wieku, jaką było Szoa.
areudirty
blakekathryn
gracieabrams
yousharknotpass
izzy806
pixelskylines
