#epistemoloji

[felsefebilim]

Olumsallık Nedir?

Metafizikte kullanılan bir kavram olan olumsallığı kısaca, zorunlu ve imkansız olmayan şey olarak tanımlayabiliriz. Olumsallık, bir bağlılık eylemi içerir. Yani zaman ve nedensel olarak başka bir varlığa, olaya bağlıdır, zorunluluktan var olan değildir. Ortaya çıkabilen fakat ortaya çıkışı kesin ve zorunlu olmayan, bir doğa yasası tarafından gerektirilmeyendir.

Bu kavram aynı zamanda epistemolojik olarak da kullanılır. Bu alandaki kullanımı da temelinde metafizik anlamına paraleldir. Epistemolojide, dış dünyayla ilgili olan ve mantıksal yollarla değil, deneyimsel yollarla kazanılan ve bu nedenle kesin olmayan -muhtemel doğru olan- bilginin özelliğini ifade eder.

[arkeolog]

Dünya’nın hareket ettiğini savunanlar, insan algısı ve Aristo’nun kozmolojisi arasındaki bu uyumun yanıltıcı olduğunu düşündüler. Kopernikçilerin görüşüne göre büyük kozmik kütlelerin katıldığı, ama yine de deneyimlerimizde hiçbir iz bırakmayan dev ölçekli süreçler vardır. Bu yüzden mevcut gözlemleri, teklif edilen yeni yasaların sınandığı testler olarak görmek hiç de doğru değildir. Bir kere bu yasalara doğrudan bağlı değildirler, hatta tümüyle bağlantısız da olabilirler. Bugün, modern bilimin bizi insan ve evren arasındaki ilişkinin naif gerçekliğin varsaydığı kadar basit olmadığı kanaatine kavuşturmasından sonra, bunun doğru bir tahmin olduğunu, gerçekten de gözlemcinin çeşitli nedenlerle Dünya’nın yasalarından ayrılmış olduğunu söyleyebiliriz.

Paul Feyerabend (Yönteme Karşı)

[felsefebilim]

Epistemolojik İdealizm Nedir?

Metafizik idealizmde temel töz maddedir ve bu idealizm tüm varlıklar maddi biçimleri ve süreçleriyle bilinebilir der, epistemolojik idealizm ise bunun tam karşıtını savunur. Bu kavram ilk olarak, İngiliz empirist düşünür Berkeley tarafından kullanılmıştır. 

Berkeley, nesnelerin gerçekliğinin onların algılanabilir olmasıyla ilintili olduğunu söyler (fiziki nesnelerin varoluşu = onların algılanılabilir olmaları) yani bilgi süreci zihindedir. Nesneler yalnızca ideler olarak vardırlar, deneyimleyemediğimiz nesnelerin varlığından bahsedemeyiz, varlığı hakkında kanıt sunamayız, bilemeyiz.

Berkeley’in bu görüşüne içkin epistemolojik idealizm olarak da tanımlanır bunun sebebi zihinden bağımsız nesneleri algılayacak kimse yoksa bile bu nesneler Tanrı tarafından algılanır ve bu sayede Tanrı’nın zihninde varlıklarını sürdürürler.

[felsefebilim]

Basit ve Kompleks İde Kavramı - John Locke

John Locke, zihin doğuştan düşünceler yer aldığını ve bu düşüncelerin sezgi, kanıtlama ve duyurum aracılığıyla bilgi elde etmeyi sağladığı teorisini sunmuştur. Locke, insan zihninde ortaya çıkan idelerin, bilincin tüm içeriklerini meydana getirdiğini söyler. Bilmek, zihinde belli idelere sahip olmaktan başka bir şey değildir. Bu ideler, basit ideler ve kompleksi ideler olmak üzere iki kategoridedir. Basit ideler, duyu organlarımız aracılığıyla dış dünyadaki şeyleri deneyimleyerek kazandığımız idelerdir. Basit idelerini zihinde farklı şekillerde işlemesiyle oluşan ideler ise kompleks idelerdir. (İşlemekten kasıt, zihnin basit ideleri ayrıştırması, birleştirmesi, karşılaştırmasıdır.) Bu durumda ona şu mantıksal çıkarımı yaptırır, basit ideler her zaman kompleks idelerden önce gelmek zorundadır. Bu konuyu bir somut objeyle basitçe örneklendirecek olursak; sandalye kompleks bir ide ise, sandalyeyi oluşturan parçalar basit idelerdir.

[felsefebilim]

Stoacılarda Epistemoloji

Stoacılar, empirist (deneyimsel) bir bilgi görüşüne sahiplerdir ve bilginin duyular, deneyimler aracılığıyla kazanılabileceğini savunurlar. Sezgiyle, anlık doğrudan kavrayış anlamına gelen katalepsis, bilgi anlayışlarının temelinde yer alır. Katalepsis, kelime olarak anlama, tam anlamıyla kavrama anlamına gelir.

Onlara göre, şeyler ruh üzerinden belirli izlenimler bırakır. Bu izlenimler, ruh tarafından kavranmalıdır. Bu kavranma da duyular ve deneyimler aracılığıyla olur. İzlenimlerin, ruh tarafından kavrayıcı bir onayı olmaksınız bilgiden söz edilemez.Yani izlenim, ruha tümüyle nüfuz etmiş olmalıdır. Bu bakış açısıyla Stoalılar, Atomculara yakın bir bilgi anlayışı teorisi sunmuşlardır.

[felsefebilim]

Gettier Problemi Nedir?

Edmund Gettier, epistemolojide temel alınan klasik bilgi anlayışının yetersizliğini savunmuştur. Klasik bilgi anlayışında, bir öznenin bir önermeyi bilebilmesi için 3 koşul aranmaktadır. Bunlar doğruluk, inanç ve inancın haklı kılınmasıdır. Bu nedenle özne, önce önermenin yapısal olarak doğru olduğunu bilmeli, deneysellik ve  altyapı olarak ona inanmalı ve bu inancını da temellendirebilmeliydi (gerekçelendirmek).

Gettier, bu 3 koşulun bilgiyi elde edebilmek için yeterli olmadığını karşıt örneklerle savunmuştur ve “Gerekçelendirilmiş Doğru İnanç Bilgi midir?” makalesinde Gettier Problemini sunmuştur. Gerekçelendirilmiş olan bir inanç, doğru bir bilgiye dönüşür mü diyen Gettier, makalesinde bazı örnekler de kullanmıştır. İşte bunlarda birisi;

-İki kişi (Smith ve Jones) aynı işe başvurur. İşin patronu, James kişisini işe almayı düşündüğünü Smith’e söyler ve Smith kişisi, James’n cebinde on tane bozukluk olduğunu saydığı için bilmektedir. Elindeki bu iki doğru önermeyle  "cebinde on tane bozukluk olan kişi işe alınacaktır" sonucuna varır. Bu sayede bu inancı sağlam bir şekilde gerekçelendirilmiştir ve doğru da çıkmaktadır ancak Smith kişisinin "bildiği" şekilde değil... İşe alınan kişi Smith olmuştur ve Smith'in cebinde de on adet bozukluk vardır. Görüldüğü gibi Smith'in işe alınmasının aslında cebindeki bozukluklarla bir alakası olmamasına rağmen o buna inanmıştır ve gerçekten de işe alınınca bu doğru çıkmıştır.

Gettier verdiği örnekler ışığında da şu problemi ortaya atar. "Gerçekte olanla uyuşmayan gerekçelerden çıkan bir inanç, gerçekte olanla uyuşuyor diye onu doğru kabul edebilir miyiz?"

[sonsuzus]

Gördüğüne İnanma: Deepfake Çağında Antik Kuşkuculuğun Dönüşü

Bir zamanlar “Gözlerimle gördüm” sözü, tartışmayı bitiren güçlü bir kanıttı. Bugün ise tartışma tam da orada başlıyor. Bir devlet başkanı hiç söylemediği sözleri söyleyebilir, ölmüş bir sanatçı yeni bir şarkı seslendirebilir, tanıdığımız biri ekrandan bize bakıp hiç yapmadığı bir şeyi itiraf edebilir. Derin sahte teknolojileri görüntüyü yalnızca değiştirmiyor; görmenin bilgi üretme ayrıcalığını…

[sonsuzus]

Her Şeyi Bilenlerin Çağı: İnternet Bizi Nasıl Cahil Bırakıyor?

Bir zamanlar cehalet, bilgiye erişememekti. Kütüphane uzaktı, kitap pahalıydı, hoca suskundu, arşiv kilitliydi. Bugün ise cehalet, her şeyin elimizin altında olmasıyla başlıyor. Parmak ucumuzda ansiklopediler, dersler, makaleler, tartışmalar, belgeler, görüntüler ve sonsuz yorum var. Fakat tuhaf bir şey oldu: Bilgi çoğaldıkça bilgelik artmadı; aksine zihinlerimiz, pazar yerinde yolunu kaybetmiş…