#oudnoords

[medievalboardgames]

We weten veel over Oudnoorse wetten. Vooral in IJsland zijn veel wetten en wettradities opgeschreven rond 1117-1118. Ook in de saga’s worden wetten en wettelijke procedures veel gebruikt als centra...

[lochruna]

De Vikingen vielen Ierland voor het eerst binnen rond het jaar 795, bij het eiland Lambay. Gedurende de 40 jaar er na plunderden ze vele kloosters langs de kust. In 837 arriveerden grote konvooien ...

[medievalboardgames]

Eten in de Vikingtijd

In de door Snorri Sturluson geschreven verzameling koningssagen Heimskringla (‘De schijf van de wereld’) staat veel waardevolle informatie over het leven in de Vikingtijd. De verhalen zijn rond 1225 opgeschreven door Snorri Sturluson en zijn ontstaan in de periode van 850 tot 1177. De verhalen gaan vooral over het liefdesleven en de oorlogen van de Deense leiders van Noorwegen, natuurlijk wordt in die verhalen ook aandacht besteed aan feesten, die net zoals nu gepaard gaan met uitbundig eten en drinken. Hierdoor komen we vrij veel te weten over het eet- en drinkgedrag in de Vikingtijd. Er werd veel gedronken in de Vikingtijd. Bier en mede (honingwijn) blijken erg populair. In Hákonar saga góða, ‘de saga van Hakon de Goede’ wordt verteld over de wetten die koning Hakon heeft opgesteld rondom Yule, het tegenwoordige kerstfeest. Bier speelt zelfs hierbij een rol. Hakon legt de duur van het feest vast in een wet. Voor die tijd was het gebruikelijk dat Yule de drie dagen na de midwinternacht gevierd werd. Volgens Hakons wet moet iedereen, op straffe van een sanctie, van een bepaalde hoeveelheid graan bier brouwen, Yule wordt vervolgens gevierd totdat het bier op is. Het Yule feest wordt ook gevierd door allerlei vee te slachten. Het vlees wordt daarna tot een hartige stoofpot gekookt in ketels boven een groot vuur in het midden van de vloer. Als het eten klaar is, wordt een aantal bekers over het vuur heen aan het stamhoofd gegeven, deze bekers worden gezegend en dan leeggegooid. De eerste beker die wordt leeggegooid is voor Odin en staat voor overwinning en macht voor de koning. De bekers erna zijn voor Njord en Freya, ze worden leeggegooid om vrede en een goede oogst te bewerkstelligen, daarna werd de zogenoemde ‘belofte-beker’ leeggegooid en uiteindelijk gooiden de gasten een ‘herinneringsbeker’ leeg als herinnering aan overleden vrienden. Er wordt over gedebatteerd of de bekers gedronken werden of echt leeggegooid werden. Het lijkt goed mogelijk dat toen ook al op iemand gedronken werd, net zoals nu, als vorm van respect. In Saga Ólafs Tryggvasonar lezen we dat er, voor de gezondheid, ook melk gedronken werd. Er wordt verteld over de moedige koning Ogvald, hij blijkt altijd een koe bij zich te hebben en hij brengt vele offers aan deze koe. Haar melk drinkt hij om gezond te blijven. Het eten dat in de saga’s het meest voorkomt is vlees en haring. De term vlees is natuurlijk vrij algemeen, uit de saga’s in Heimskringla kunnen we vaststellen wat de meest gegeten soorten vlees zijn. Het meest worden de woorden voor vee, koe, stier en kalf genoemd, daarna varken, speenvarken en spek. Ook schaap en geit worden genoemd. Rundvlees wordt gezien als een goed stuk vlees, in Saga Ólafs Tryggvasonar bekijkt een man de bereidingen van een maaltijd voor de koning, hij vindt dat er slecht vlees wordt gebruikt en biedt twee grote, vette stukken rundvlees aan. Het eten van paard en hond wordt ook beschreven; dit voedsel wordt dan meestal door boosaardige heidenen gegeten. Rendier wordt verrassend weinig als voedingsmiddel genoemd, hoewel we ervan uit kunnen gaan dat dit veel gegeten werd. Misschien was dit vlees in die tijd te gewoontjes om op feesten te serveren. Kip wordt helemaal niet genoemd. Er worden ook verschillende vissoorten genoemd; zoals gezegd wordt haring het meest genoemd, meestal in combinatie met zout. Zout en haring waren onlosmakelijk met elkaar verbonden, zo lezen we in Ólafs saga helga dat de koning de export van zout en haring van Viken naar Gautland verbiedt. De mensen daar konden niet zonder deze voedingsmiddelen. Granen, brood en honing worden ook genoemd. Het zal niemand verbazen dat graan en honing veelal voorkomen als ingrediënten voor bier en mede. Brood wordt genoemd als voedsel dat meegenomen wordt op schepen en het wordt vaak aan koningen geserveerd. Honing blijkt in zijn pure vorm ook waardevol te zijn, het wordt in de saga’s genoemd als inzet bij een weddenschap waar de winnaar twee manden honing krijgt. Kruiden en groente worden weinig genoemd. Kruiden worden als medicijn genoemd en als smaakmaker voor, jawel, mede. Wat betreft groente lezen we alleen over prei in Ólafs saga helga, helaas niet in de gezellige context van een feest, in dit geval wordt er op een slagveld gekookt. Na het gevecht komen meisjes het veld op om de gewonde mannen te verzorgen. De meisjes koken een potje van prei en kruiden en geven dit aan gewonde krijgers om zo te kunnen ruiken of een wond door de buikwand heengegaan is. Als je de prei kon ruiken was het mis. Boter wordt gezien als een waardevol, misschien zelfs luxe produkt in Ólafs saga Helga; hier lezen we over een nieuwe wet van koning Svein. Met Yule moet iedere man als belasting aan de koning een hoeveelheid mout van ieder geoogst veld betalen, samen met het been van een driejarige os en een emmer boter. Kaas wordt ook in Heimskringla genoemd, van de vermelding in Haralds saga Sigurðarsonar leren we dat voedsel niet alleen nuttig is om te eten. De dochters van Thorkel Geysa laten zien dat kaas ook heel goed voor andere doelen gebruikt kan worden. De meisjes maken de koning belachelijk door kaas in de vorm van ankers te snijden, deze ankers waren namelijk goed genoeg voor de schepen van de Noorse koning. De meisjes worden hier natuurlijk voor gestraft. Voor ons, in de moderne tijd, is het geruststellend om te weten dat ook in de Vikingtijd kinderen al met hun eten speelden.

[medievalboardgames]

Kleding

De feestdagen komen er weer aan, voor velen het moment om de mooiste kleding uit de kast te trekken. Wat droegen mensen in de Vikingtijd eigenlijk in Scandinavië? En was het ook in die tijd al belangrijk hoe je gekleed ging? In de Scandinavische mythen en sagen worden verschillende soorten kleding beschreven. Mensen droegen in deze periode vaak donkere of bruin geverfde kleding van makkelijk te verkrijgen materialen, zoals wol en linnen. In de winter droegen ze mantels van bont. Kleding van luxe stoffen was een teken van status. Archeologische vondsten laten zien dat de Vikingen zich lieten beïnvloeden door de stoffen die zij aantroffen tijdens verre reizen. Zo zijn in het Osebergschip roodgekleurde stroken van zijde met een ingeweven gouden patroon gevonden. Deze linten komen oorspronkelijk uit Byzantium en het Midden-Oosten en werden waarschijnlijk gebruikt als decoratie op effen wollen kledingstukken. Er zijn ook borduursels gevonden op zijde en wol; de motieven komen waarschijnlijk van de Britse eilanden. Met zijdedraad werden dieren- of plantenmotieven geborduurd op zijden stroken die vervolgens als versiering op kleding werden aangebracht. Gekleurde kleding wordt ook genoemd in verhalen, niet alleen om status te tonen, maar ook om bepaalde verhaalelementen aan te kondigen, bijvoorbeeld als voorbode van een crisis of andere gevaarlijke gebeurtenis. Een personage wordt ook vaak door zijn vijanden herkend (of herkent zijn vijanden) aan de kleur van zijn kleding. In oudere saga’s wordt vaak alleen genoemd dat kleding litklæði – lichtgekleurd – is, maar soms wordt ook de kleur specifiek benoemd. Rode kleding wordt bijvoorbeeld vaak gedragen door personages die op reis gaan en door mensen met status, of ijdele mensen die zich, door zich in blauw of rood te kleden, meer status willen aanmeten. Daarnaast wordt blauwe kleding vaak gedragen door hoofdmannen die een gevecht leiden. Bijvoorbeeld in Laxdœla saga waar Þorgill Hölluson een leger leidt tegen Helgi Harðbeinsson. De schrijvers van de saga’s gebruiken de kleur van kleding ook simpelweg als een manier om personages van elkaar te onderscheiden of herkenbaar te maken. Bekende personages als Gisli inGísla saga Súrssonar en Hrafnkell in Hrafnkels saga zijn vaak te herkennen aan de kleur van hun kleding; zo draagt Gisli vaak een blauwe mantel en is Hrafnkell tijdens gevechten vaak in het blauw gekleed. Een specifiek soort blauw kledingstuk wordt gedagen als mensen zich extra mooi willen kleden, een möttul. In Njáls saga wordt beschreven hoe Hallgerðr haar entree maakt op de Alþingi om Glúmr te ontmoeten die om haar hand heeft gevraagd. Hallgerðr leidt een groep vrouwen en is het mooist gekleed, ze ziet er oogverblindend uit in haar blauwe vefjarmöttul, een pachtige, geweven mantel. Naast de blauwe mantel draagt ze tijdens deze belangrijke gebeurtenis ook rood, wat haar status en rijkdom benadrukt. Rood wordt verder vaak gedragen om superioriteit te tonen en respect te krijgen. Groene kleding wordt weinig genoemd in Oudnoordse verhalen. Wanneer een groen kledingstuk wel wordt beschreven, blijkt in veel gevallen Odin de drager te zijn. In Völsunga saga bijvoorbeeld betreedt een onbekend persoon met groene kleding en maar één oog de hal van koning Völsungr, hij steekt zijn zwaard in de boom die barnstokk heet en meldt dat het zwaard toebehoort aan degene die het zwaard uit de boom kan krijgen. (Dit verhaalelement lijkt overigens verdacht veel op het zwaard in de steen in de verhalen over koning Arthur.) Naast kleding in de kleuren blauw, rood en groen wordt af en toe ook witte kleding beschreven. Wit wordt, net als groen, niet zo vaak genoemd. Waar het wel voorkomt, wordt witte kleding veelal in verband gebracht met het christendom. In Orkneyinga saga lezen we over graaf Rögnvaldr Kali Kolsson die terugkeert van een reis naar Noorwegen. Hij is gekleed in een wit gewaad met een kap zoals ook monniken dragen. Hij komt een boer tegen die wacht op zijn visgezelschap. Rögnvaldr besluit met de boer te gaan vissen. De boer waarschuwt dat ze ver weg moeten blijven van de gevaarlijke stroming. Rögnvaldr negeert zijn waarschuwing, en ze komen in een woeste stroom terecht waar Rögnvaldr ze wonderbaarlijk genoeg uit kan redden. Veilig keren ze weer terug aan land, waar de boer Rögnvaldr een deel van de gevangen vis aanbiedt. Rögnvaldr neemt de vis aan en geeft alle vis weg aan de arme bevolking. Zoals we kunnen zien, hechtten de mensen in de Vikingtijd veel waarde aan mooie kleding en een verzorgd uiterlijk. Zeker bij belangrijke gebeurtenissen werd extra aandacht besteed aan kleding en werd vaak gekozen voor opvallende kleuren, gekleurde borduursels en luxe stoffen die afstaken tegen de saaie, ruwe kleding die normaal gesproken gedragen werd.

[medievalboardgames]

Draken

In veel goden- en heldenverhalen komen draken voor. Ze komen niet alleen in de Scandinavische mythologie voor, maar ook in Bijbelverhalen. Door de tijd heen zien we dat de draken in alle Europese verhalen een ontwikkeling doormaken en van vorm veranderen. Dat is ook in Scandinavië het geval.

[medievalboardgames]

Raadsels en wedstrijden

Scandinavische Mythologie

Raadsels en wedstrijden

In de Scandinavische mythologie en saga’s lezen we vaak over wedstrijden en raadsels die opgelost moeten worden. Verschillende goden gaan om verschillende redenen wedstrijden aan.

Odin is altijd op zoek naar meer wijsheid. In de Vaftrudnismál wil Odin op bezoek bij de reus Vaftrudnir ‘Sterke Mangelaar’, die aloude kennis zou bezitten. Odin vraagt Frigg om advies en om hem de weg te wijzen. Frigg waarschuwt hem dat Sterke Mangelaar de machtigste reus is die zij kent en dat niemand tegen hem opgewassen is. Odin is verblind in zijn hunkering naar kennis en gaat toch. Eenmaal aangekomen bij Sterke Mangelaar doet hij zich als een gewone reiziger voor en daagt hij de reus uit door te vragen of hij wel zo alwetend is als altijd beweerd wordt. De reus hapt toe en zegt: 'Nooit kom jij heelhuids uit mijn hal, als je kennis niet groter is!' 

De reus bepaalt eerst met vier vragen of zijn tegenstander het waard is om een strijd mee aan te gaan. Hij stelt vier vragen over mythische gegevens, bijvoorbeeld hoe de rivier heet die de grond deelt tussen goden en reuzen.

Nadat de vier vragen naar behoren zijn beantwoord, wil de reus de strijd aangaan met als inzet hun leven. Odin stelt nu twaalf vragen over het oerverleden en de scheppingsmythe. De reus weet ze allemaal te beantwoorden. De reus benadrukt veel gereisd te hebben en weet zelfs de vragen over de godenwereld en Ragnarok, het einde van de wereld, te beantwoorden. Uiteindelijk is Odin hem te slim af, en maakt zichzelf bekend, met de laatste vraag: 'Wat fluisterde Odin in het oor van zijn zoon toen die op de brandstapel lag?' Hierop moet de reus het antwoord schuldig blijven, hij verzucht: 'Ik deelde met Odin mijn talig talent altijd zal jij de wijste blijven.'

Met deze wedstrijd leert de lezer een hoop over de mythologie en het wereldbeeld van de oude Scandinaviërs.

In Alvismál ‘Het lied van Alwijs’ is het Thor die een wedstrijd aangaat met de dwerg Alwijs. Alwijs wil graag de dochter van Thor trouwen, maar Thor wil eerst zijn wijsheid testen. De vragen die Thor stelt, zijn heel anders dan de vragen die Odin aan de reus stelt. Thor vraagt van Alwijs om synoniemen te geven van begrippen als de hemel, de maan en de zon. Thor gaat zolang door met het stellen van vragen dat de dwerg verrast wordt door het zonlicht en versteend. Zowel de vragen van Thor aan Alwijs als de vragen van Odin aan de reus zijn door Snorri Sturluson gebruikt in zijn Proza-Edda waarin hij de godenwereld en de taal van de dichtkunst beschrijft.

In Hervarar Saga ok Heidreks gaat Odin een raadselwedstrijd aan met een koning genaamd Heidrek. Odin is ook hier in vermomming en heeft de gedaante aangenomen van de ter dood veroordeelde boer Gestumblindi. Als hij een raadsel opgeeft dat Heidrek niet kan oplossen, zal hij niet sterven. De raadsels in deze saga zijn echte raadsels. Dit in tegenstelling tot Vaftrudnismál en Alvismál waar puur kennisvragen gesteld worden. In Hervarar saga vinden we raadsels als deze:

“Wat zie ik voor wonderlijks buiten bij de deur van Delling; met acht voeten en vier ogen, en knieën die boven zijn buik torenen? Overdenk dit raadsel, prins Heidrek!” “Spinnen,” antwoordt de koning.”

“Wat zie ik voor wonderlijks buiten bij de deur van Delling; zijn hoofd wendend tot Hel beneden, maar met zijn voeten altijd zoekend naar de zon? Overdenk dit raadsel, prins Heidrek!”  “Dit is een goed raadsel, Gestumblindi,” zegt de koning. “Ik heb het geraden. Het is de prei, zijn hoofd zit altijd stevig in de grond, maar vertakt zich boven de grond."

De laatste vraag die Odin vermomd als Gestumblindi aan Heidrek stelt, is hetzelfde als de laatste vraag in Vaftrudnismal, Heidrek kan het antwoord hierop nooit weten.

Hieruit blijkt maar weer dat het altijd een groot risico is om een wedstrijd aan te gaan, je weet immers maar nooit of je met een vermomde god te maken hebt!