Brimstone Dreams

Notitieblog over de boeken die ik lees.

[brimstonedreams]

Delfts Blauw

Af en toe lees ik een stukje in het boek “The East India Company at Home, 1757-1857“ samengesteld door  Margot Finn en Kate Smith (en gratis te downloaden). Ik ben al meer te weten gekomen over Chinees behang en laque meubelen die als prestige objecten de Engelse landhuizen sierden. Dit fragment betrekt ook het zeventiende eeuwse Holland, de VOC en het Delfts blauw in het verhaal.

“They brew very good beer, but are perticularly famous for their Porcellane or earthern ware, which they paint better than the Chinese, make more large, and as beautifull everyway, could they but make their small ware transparent in which the Chinese have the advantage of them.”

“This record of Delft earthenware recorded in Francis Child the Elder’s diary evokes the growing fervour for objects from the East in Europe in the backdrop of the ever- widening channels of global maritime trade. Francis Child’s observation about the unique transparency of Chinese porcelain compared to Delft earthenware was astute. Tin- glazed pottery had been produced in Holland since the first quarter of the sixteenth century, and Delft had emerged as one of the main centres for its production in the seventeenth century. With the rise in imports of Chinese porcelain by the Dutch East India Company (VOC) after 1602, the fashion for blue and white porcelain put traditional Delft ceramic wares into competition with their exotic counterparts. As a result, from the first quarter of the seventeenth century, Delft potters had begun to imitate the transparent finish of Chinese blue and white porcelain ware by using Chinese style decorations in cobalt blue over a white- tin glazed background.” (p. 107)

Afbeelding: Een Delfts blauw-wit octagonaal chinoiserie vaasje, 17e eeuw

[brimstonedreams]

Miniaturen en de gulden regel

Ik ben begonnen met lezen van de roman ‘Ik heet Karmozijn’ van de Turkse Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk. Dit werk kreeg mijn aandacht door het boek, waar ik nog steeds in bezig ben, ‘De geest uit de fles’ van Ger Groot.

Het verhaal van Pamuk speelt zich af in het Istanbul van 1591 in het milieu van de Osmaanse boekverluchters en miniatuurschilders. Een belangrijke rol speelt het dilemma van enerzijds het westerse perspectief en individualiteit in de schilderkunst en anderzijds het vasthouden aan de school van de oude Perzische meesters uit Herat.

“Dat is de wereld op z’n kop en Pamuks verluchters komen er niet uit. Niet omdat zij de rol van de westerse schilderkunst niet zouden begrijpen. Die begrijpen ze maar al te goed. De empirie wordt in het Westen rond die tijd oppermachtig, en dat maakt de wereld inderdaad vlak. Het besef van een goddelijke rangorde zal in de westerse moderne tijd gaandeweg afsterven en plaatsmaken voor een verheerlijking van het individu dat is losgemaakt van iedere voorgegeven hiërarchie. En dat is volgens hen op z’n minst een gemengde zegen.

Het conflict tussen de islamitische verluchters en de westerse schilderkunst is er dus niet een tussen een realistische en een primitieve blik. Allebei pretenderen ze de werkelijkheid weer te geven. Maar terwijl de perspectiefschilders zich richten op de vraag hoe de werkelijkheid aan het oog verschijnt, oriënteren de miniatuurschilders zich op de vraag hoe zij in zichzelf is - althans in hun visie.” (De geest uit de fles, p. 82)

Afbeelding: Bovenste deel van een Perzische miniatuur door Mir Sayyid Ali. (1539 - 1543)

[brimstonedreams]

De torenbouw van Babel

Eén van de boeken die ik aan het lezen ben is ‘Het Oerboek van de Mens' van  Carel van Schaik (biologisch antropoloog) en Kai Michel (historicus). De verhalen uit de Bijbel worden antropologisch geanalyseerd. De ontwikkeling van god wordt beschreven van één van de vele goden van de jagers/verzamelaars tot de monotheïstische Jahwe van de boeren en stedelingen. Boeiende manier om de verhalen nogmaals te lezen.

Het verhaal over de torenbouw van Babel is een van de grote klassiekers uit de Bijbel. Het beroemde schilderij van Pieter Bruegel de Oude, waarop de toren als een berg tot in de wolken groeit, wordt steevast van stal gehaald bij hybris en mateloos vooruitgangsgeloof. De onvoltooide toren van Babel staat symbool voor menselijke grootheidswaan. Groot succes voor een kort verhaal. Niet meer dan een paar regels: na de zondvloed vermenigvuldigden de mensen zich en trokken ze naar het Tweestromenland. Toen spraken ze nog ‘één enkele taal’ en ze zeiden tegen elkaar: ‘Laten we een stad bouwen met een toren die tot in de hemel reikt. Dat zal ons beroemd maken, en dan zullen we niet over de hele aarde verspreid raken.’ Daardoor werd God gealarmeerd. Hij dacht: ‘Dit is één volk en ze spreken allemaal een en dezelfde taal en wat ze nu doen is nog maar het begin. Alles wat ze verder nog van plan zijn, ligt nu binnen hun bereik. Laten wij naar hen toe gaan en spraakverwarring onder hen teweegbrengen, zodat ze elkaar niet meer verstaan.’ Zo gezegd, zo gedaan. ‘De HEER verspreidde hen van daar over de hele aarde, en de bouw van de stad werd gestaakt. Zo komt het dat die stad Babel heet, want daar bracht de HEER verwarring in de taal die op de hele aarde gesproken werd, en van daar verspreidde hij de mensen over de hele aarde.’ 

Opmerkelijk is dat God hoogstpersoonlijk naar de aarde afdaalt om de zaak te regelen. Hij is nog helemaal een vertegenwoordiger van de oude godenwereld, die niet vormloos boven de dingen zweeft. Nog opmerkelijker is dat er – ook als dat intussen voor niemand nog een verrassing zou mogen zijn – nog altijd geen algemeen aanvaarde uitleg van het verhaal bestaat. Vaak wordt de meermalen bewerkte tekst voor een etiologie gehouden die verklaren moet waarom de mensen verspreid over de wereld wonen en verschillende talen spreken. Of wordt de tekst opgevat als Gods straf voor menselijke hoogmoed. Sommigen lezen er kritiek in op de megalomanie van de Assyriërs en de Babyloniërs. Hun ziggoerats, de terrasvormige tempeltorens van Mesopotamië, waren legendarisch. (p. 113/114)

Afbeelding:  Construction de la Tour de Babel, Raban Maur: miniature de 1023 "De Originibus" de Ran Maur; Mont-Cassien, Bibliothèque de l'abbaye, Codex 132.

[brimstonedreams]

Drakerig Manderley

Een biografie over de schrijfster Daphne du Maurier leek me leuk. Wandelen over de ‘memory lane’ van de boeken die ik in mijn jeugd verslonden heb. Maar wat een draak van een boek is ‘Manderley voor altijd’ van Tatiana de Rosnay. Met 100 bladzijde heb ik het voor gezien gehouden. Deze Volkskrant-recensie van Wineke de Boer vertelt het allemaal.

“Dat over Daphne du Maurier al verscheidene biografieën verschenen, is niet verwonderlijk. Haar leven spreekt tot de verbeelding : ze groeide op in een artistieke en tamelijk rijke familie, mocht al jong zelfstandig in het buiten aan de kust van Cornwall gaan wonen om rustig te schrijven, was soms verliefd op vrouwen, maar trouwde een in WOI onderscheiden militair. Ze had een hekel aan interviews, maar ze hield van de natuur, en trok zich terug op het kasteel Menabilly, dat haar eerder had geïnspireerd tot het schrijven van Rebecca, in haar geliefde Cornwall. Een kolfje naar de hand van de Franse bestsellerauteur Tatiana de Rosnay, die het leven van Daphne du Maurier als onderwerp nam voor haar eerste non-fictiewerk. Volgens het begeleidende persbericht leest Manderley voor altijd 'als een meeslepende roman'. Wat in de praktijk neerkomt op een vrij oppervlakkige levensbeschrijving door een alwetende verteller die zonder bronvermelding over de schrijfster spreekt alsof hij (zij) zelf overal bij is geweest en gedachten kan lezen. Dat is ergerlijk. Daarbij zoekt De Rosnay vooral het anekdotische op en gaat ze niet echt de diepte in. Het portret dat uit dit boek oprijst, is dat van een verwend vrouwtje dat elke tegenslag 'verwerkt' door even fijn op vakantie te gaan. Los hiervan leunt De Rosnays boek sterk op het werk van haar voorgangsters. Ze noemt die 'van onschatbare waarde' voor Manderley voor altijd. Daar is geen woord van gelogen. De Rosnay heeft niets ontdekt over Du Maurier dat niet al beschreven is. Het is meer alsof ze haar bronnen goed heeft bestudeerd, daaruit heeft gebruikt wat van haar gading was en dat in haar eigen woorden heeft opgeschreven. Het lijkt of De Rosnay dit onderwerp heeft uitgekozen omdat het perfect past in de mal van haar romans. Ze kan dezelfde decors en motieven gebruiken: het romantische Parijs en de ruige Engelse kust, een aristocratische familie, een huis dat aanzet tot dromen, een vrouw en haar liefdesleven. Kortom, ook dit boek is een echte De Rosnay.” (VK, 12-03-2016)

Afbeelding:  Early candid pic of Daphne du Maurier.

[brimstonedreams]

De kat

Ik lees nu onder andere in ‘Mijn Europese familie - De laatste 54.000 jaren’ van de Zweedse wetenschapsjournalist Karin Bojs. Een beschrijving van de Europese migratiegeschiedenis vermengd met een zoektocht naar de stamboom van de schrijfster. Beiden zijn vreselijk interessant. Dat laatste ook omdat ik sinds kort bezig ben mijn eigen stamboom uit te zoeken.

Met migrerende mensen komen dieren mee. Zo ook de kat, alhoewel die het eigenlijk zelf wel uitmaakt.

“Zeer  waarschijnlijk heeft de kat het initiatief  genomen om met de mens te gaan samenleven. Tot zover lijkt het op het verhaal van de hond. Veel onderzoekers zijn van  mening dat de hond óns heeft  getemd, in plaats van andersom. Wanneer  katten bij  de  mens  verblijven, gebeurt dat in nog grotere mate  op voorwaarden die de kat  stelt. Katten onderscheiden  zich in enkele belangrijke opzichten van honden, en ook  van  de meeste andere huisdieren. Bijna  alle andere huisdieren  zijn oorspronkelijk kuddedieren. Daarom kunnen ze  zich gemakkelijk  schikken  in hiërarchieën, bijvoorbeeld  de pikorde die bestaat  in een  kippenhok,  een stal of een gezin. Wilde katten daarentegen leven alleen; het zijn solitaire dieren die elkaar alleen opzoeken  als  het  tijd is om te paren. Elfduizend jaar samenleven van kat en mens heeft die  karaktertrek  maar ten  dele  veranderd. Honden en veel andere  huisdieren hebben genetische veranderingen ondergaan die hen  kinderlijker hebben  gemaakt.  Ze zijn  afgeremd in hun ontwikkeling en zijn in zowel psychisch als fysiek  opzicht  meer als kinderen geworden:  ronder,  molliger, vrolijker en speelser;  minder  ernstig en minder agressief. Katten daarentegen zijn genetisch  niet zoveel  veranderd sinds  ze op zichzelf leefden in  de woestijngebieden  in het Midden-Oosten. Zij  zijn nog  steeds volwassen.  Ze hebben in veel  sterkere mate  dan  andere dieren  de eigenschappen  van hun wilde verwanten behouden. Het  is de  vraag of de kat echt als een tam dier kan worden beschouwd. Veel onderzoekers  gebruiken voor katten de term ‘half-gedomesticeerd’. ‘Gedomesticeerd’  is  de wetenschappelijke term voor dieren die zijn  gefokt  en planten  die zijn gekweekt om de mens  van dienst te kunnen zijn. In november 2014  publiceerde  een internationaal onderzoeksteam de resultaten van een groot vergelijkend  onderzoek van het dna van  tamme  en wilde katten.  Ze hadden dertien genen gevonden waarbij  een duidelijk verschil te zien was. Bij katten die de afgelopen 11 000 jaar  bij mensen hebben  geleefd, zijn die  genen blijkbaar veranderd.  Het  gaat dan vooral om genen  die in  de hersenen actief zijn. Ze hebben invloed op angst en  op het  beloningssysteem  van  de hersenen. Ook lijken tamme katten iets beter in  het donker  te kunnen zien. Dat kan een aanpassing zijn uit de tijd  dat ze in donkere graanpakhuizen op muizen jaagden. De  onderzoekers  concludeerden dat onbevreesde katten die  het fijn vinden om  te worden geaaid  of aangehaald,  een  grotere kans  hebben  om te overleven in de nabijheid van  de mens. Aanvankelijk  zochten wilde katten de dorpen van de  mensen  op vanwege het voedsel dat daar  te vinden was, vooral  muizen  waarvan het in de  graanpakhuizen  krioelde. Toen  al  hadden minder schuwe katten een  voordeel, omdat ze zich niet bang  lieten maken door de mensen. Maar  katten  die zich ook nog eens  door de mensen achter hun oren lieten krauwen, kwamen er het best van  af.  Zij hadden  een  grotere kans om te  overleven en om kittens te krijgen waar ook goed voor gezorgd  werd.  En hoe volgzamer en leergieriger de kittens waren,  des te groter was  hun kans om in leven te blijven  en eigen jongen te  krijgen. Zo zit  het dus. De reis van de kat naar  volledige domesticatie is  nog steeds niet afgelopen,  en  vele katten zijn nog maar halverwege.“ (p. 171/172)

[brimstonedreams]

De laatste keizer van Duitsland  

De biografie van keizer Wilhelm II van John Röhl is een belangrijke bijdrage aan het debat over de rol van de keizer als oorzaak voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Ik lees het boek, een samenvatting van de 4000 pagina’s tellende biografie. In het voorwoord over Wilhelm en zijn rol als ‘Kriegshetzer’:

“In dit dunne boek heb ik de opmerkelijkste informatie gebundeld over Wilhelms traumatische geboorte en opvoeding, de opeenstapeling van zijn persoonlijke macht na het ontslag van vorst Bismarck in 1890, en zijn gevaarlijke ontvankelijkheid voor pluimstrijkerij en achterkamertjesgekonkel, waardoor hij en zijn hof zo kwetsbaar werden voor schandalen. Vóór alles schetst dit boek Wilhelms adembenemende ambitie om zijn land te leiden naar wat hij zelf ‘napoleontische suprematie’ noemde – als het kon met vreedzame middelen, als het moest door middel van oorlog. Dit streven vormde de kern van de grote Europese crisis van de eerste helft van de twintigste eeuw. Toen Wilhelm aan het einde van zijn leven terugkeek op zijn eigen regeerperiode, zag de keizer in ballingschap in Adolf Hitlers verovering van Noorwegen, Denemarken, Nederland, België en Frankrijk in 1940 de vervulling van zijn eigen hegemoniale ambities. Hij jubelde, in het Engels, tegen een Amerikaanse vriend: ‘De briljante bevelhebbers in deze oorlog komen uit mijn school, ze vochten onder mijn bevel tijdens de [Eerste] Wereldoorlog als luitenants, kapiteins en majoors. Opgeleid door Schlieffen voerden zij de plannen uit die hij onder mijn leiding had uitgewerkt, precies zoals wij dat in 1914 deden.’ Deze woorden spreken voor zich.” (p. 9)

[brimstonedreams]

Het oude oosterse christendom

Als vervolg op ‘God is een vluchteling’ ben ik in ‘Het vergeten christendom. De duizendjarige bloeitijd van de kerk in het Midden-Oosten, Azië en Afrika’ van  Philip Jenkins, hoogleraar Geesteswetenschappen aan de Pennsylvania State University, gaan lezen.  In de Trouw recensie uit 2011 staat als reden om het boek niet te lezen:

“Na de inleiding en de eerste twee hoofdstukken weet je het wel een beetje. Jenkins geeft direct alles aan het begin weg, wat de verrassing voor de volgende hoofdstukken sterk wegneemt.”

En dat klopt wel. Zelf heb ik als bezwaar dat door alle details de draad in het verhaal nogal eens zoekraakt. Maar er is veel dat het lezen van het boek, al zijn het maar de twee eerste hoofdstukken, waardevol maakt. Neem bijvoorbeeld de stelling die ook in de Trouw recensie wordt genoemd:

“De band tussen de islam en het oude oosterse christendom is in feite zo hecht, dat dit voor de tegenwoordige aanhangers van beide godsdiensten verontrustende vragen oproept."

Voor een samenvatting van het boek gebruik ik de recensie van Ynte de Groot.

“Bij de geschiedenis van het christendom denken velen aan de kerk van Rome, of aan Luther en Calvijn. “Het vergeten christendom” wil onze kijk op de kerkgeschiedenis bijstellen. Want het zwaartepunt van het christendom heeft eeuwenlang in het Oosten gelegen. Lang voor het christendom de Lage Landen bereikte bloeide in het Midden-Oosten een christelijke wereld met vertakkingen tot in China en India. Aan deze bloei kwam met de komst van de islam geen einde. Christenen konden de eerste eeuwen van de islamitische geschiedenis een redelijk zelfstandig bestaan leiden. Aan de hoven waren zij zelfs veelgevraagde docenten, die de islam in contact brachten met de Griekse klassieken. De ineenstorting begon pas in de 13e en 14e eeuw, toen de Mongolen plunderend en moordend het Midden-Oosten binnenvielen. Zij waren oppervlakkig met het christendom in aanraking geweest en noemden zich soms ook christen. Vanaf dat moment keerde de islam zich vaak gewelddadig tegen de christelijke ‘verraders’ in hun midden.”

Afbeelding:  Foto RD, Anton Dommerholt. Syrisch-orthodoxe christenen in het zuidoosten van Turkije.  

[brimstonedreams]

Rheinromantik

In ‘De Rijn. Biografie van een rivier’ trekt  Martin Hendriksma van de Rijnbron bij de Zwitserse Gotthardpas naar de monding in de Noordzee. Het is een tocht door de tijd heen en staat stil bij historische verhalen. In de buurt van Koblenz, bij de rotsformaties van Sankt-Goarshausen, gaat het over de Rijnnimf Lore Ley. De dichter Heinrich Heine noemt haar in 1824  ‘Ein Märchen aus uralten Zeiten’. Dat valt wel mee, ze is in 1801 ontsproten uit het romantische gemoed van de dichter Clemens Brentano, de geboorte van een sprookjesfiguur. ‘Lur’ was Oudduits voor elfje, ‘lei’ kwam van het leisteen waar de Rijn eeuwenlang zijn weg door sleet. Een elfje van steen werd zo door Brentano voor het eerst verbasterd tot ‘lurlei’. Ze hoort helemaal thuis in de negentiende-eeuwse riviercultus, de Rijnromantiek.

Te Bacharach aan de Rijn Daar woonde een tovenaarsvrouw Zij was zo knap en fijn En kon krijgen wie ze wou.

Ze was het droombeeld van elke vrouw, Lore Ley. En de droom van iedere man. Maar – o wee – het noodlot sloeg in haar door Clemens Brentano bij elkaar geschreven avontuurtjes steeds weer toe. De mannen wier hart Lore op hol bracht, vielen even later stuk voor stuk dood neer. Ten einde raad wendde de tovenaarsvrouw zich tot de bisschop, die haar naar het klooster doorverwees. Nog een laatste keer wil Lore een blik werpen op de Rijn, voordat ze voorgoed tussen de kloostermuren zal verdwijnen. Ze beklimt de rots boven Sankt-Goarshausen. Ik weet niet hoelang Brentano talmde over een alternatieve afloop van het verhaal. Goethe, zijn grote voorbeeld, had in zijn jonge Werther bewezen hoe een romanticus het noodlot te lijf ging: door het simpelweg te kwadrateren. Toen Lotte/Maxe een andere minnaar boven de jonge Werther verkoos, sloeg die de hand aan zichzelf. De dood van Lore is bijkans nóg tragischer. Ze weet dat als ze haar hart laat spreken en voor haar laatste geliefde kiest, diens dagen meteen geteld zijn. Maar hem helemaal loslaten kan ze ook niet. Het is een gruwelijk dilemma met maar één uitweg. Die serveert Brentano in koele woorden uit. (p. 97/98)

De jonge vrouw sprak: Daar gaat een scheepje op de Rijn Wie er in dat scheepje staat moet wel mijn geliefde zijn. Mijn hart raakt betoverd, Het moet mijn geliefde zijn! – Daar buigt ze zich voorover En stort neer in de Rijn.

Afbeelding: Carl Joseph Begas, (1794-1854), Die Lorelei, 1835.  LA LORELEI

Over Lore Lay: Wikipedia Lore Lay

Voordracht van: Clemens Brentano: Lore Lay

[brimstonedreams]

De terugkeer van het christendom

Islamisering, dat weten we al, vindt niet tot nauwelijks plaats. Het zijn juist de christenen die naar West-Europa komen, die het inmiddels seculiere landschap zullen herverkavelen. In het boek ‘God is een vluchteling. De terugkeer van het christendom in de Lage Landen’ van de Belgische filosoof David Dessin wordt een aanzet gegeven voor een beschrijving en verklaring van die ontwikkeling.  Van de kwaliteit van het boek ben ik niet bepaald onder de indruk, fragmentarisch, oppervlakkig met gemiste kansen en losse eindjes. Maar het onderwerp is enorm boeiend en inspireert tot het op zoek gaan naar volgende leespaden. Het fragment komt uit de uitgebreide bespreking van het boek en het onderwerp: ‘Een nieuw christelijk élan in de lage landen?’ van  Bruno De Cordier in Clingendael Spectator (12-09-2017).

“Het boek, dat meer essayistisch en journalistiek is dan een wetenschappelijke verhandeling – en dus toegankelijk is voor een breed publiek – presenteert de waarnemingen van de auteur, alsmede de persoonlijke verhalen van onder meer jonge Turkse Chaldeeërs en Egyptische Kopten, Filipijnse katholieken en evangelisten, christelijke dissidenten uit China en volgelingen van de vele Afrikaanse Pinksterkerken in de metropolen van de Lage Landen.

Ze praktiseren discreet in huiskerken, gehuurde banketzalen en voormalige bioscopen, of in katholieke kerkgebouwen en parochiezalen waar nog amper inheemse parochianen komen. Ze vormen zelfs een nieuw en doorgaans jong bezoekerspubliek in oude katholieke bedevaartsoorden als de basiliek van Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel.

Dessin gaat daarnaast ook in op de geschiedenis en de hedendaagse toestand van het christendom in hun respectievelijke landen van oorsprong en op de grote schisma’s tussen het roomse en het oosterse christendom die het bestaan van een aantal van die gemeenschappen verklaren.

In tegenstelling tot wat de titel laat uitschijnen, gaat het overigens niet altijd om vluchtelingen sensu stricto. Zo kwamen de meeste Filippino’s naar de Lage Landen als arbeidsmigrant of via huwelijken met Europeanen. Het boek spitst zich toe op niet-Europese immigranten, zodat Poolse katholieken en orthodoxe Russen en Roemenen onder de radar blijven. Persoonlijk vind ik dit jammer, omdat zij ook deel uitmaken van het her-geïmporteerde christendom en omdat het zwaartepunt van het blank-Europese christendom in de niet zo verre toekomst wel eens zou kunnen verschuiven naar het oosten van ons continent.”

Afbeelding: Kerk in de Jungle van Calais. Bron: stoopdice / Wikimedia Commons

[brimstonedreams]

Saint-Germain-des-Prés

Eén van de vele pareltjes in het boek ‘Parijs na de bevrijding’.

“De jeugd van Saint-Germain leefde op koffie, sandwiches, sigaretten, goedkope wijn en kleine leningen van vrienden. De mannen waren te herkennen aan hun geruite overhemden, kortgeknipte kapsels en gymschoenen – afgekeken van de Amerikanen. De Schotse ruit was populair midden jaren veertig; en in de koude winters na de bevrijding had de canadienne – een vilten jas, bedoeld voor houthakkers – als voordeel dat hij zowel warm was als er proletarisch uitzag. De meisjes droegen hun haar niet langer hoog opgestoken boven hun voorhoofd; een pony was in de mode en de rest van het haar hing lang en sluik langs het hoofd. Strak zittende topjes en truitjes met col, korte zwarte rokken en balletschoentjes maakten de outfit af. Na 1946 werd zwart voor zowel mannen als vrouwen meer en meer de modekleur.” (p. 370)

Video:  Jacques Helian et son Orchestre A St Germain Des Prés

[brimstonedreams]

De pepernoot en de kruidnoot

In ‘Maar zo heb ik het geleerd!’ van Wouter van Wingerden het verschil tussen pepernoot en kruidnoot.

“Ze zien er anders uit en ze smaken ook anders: de pepernoot en de kruidnoot. Een pepernoot, in de traditionele betekenis, is zacht: je kunt ’m een beetje induwen. Er zit in elk geval honing en anijs in, maar ook wat speculaaskruiden. Hij smaakt net als taaitaai. De kruidnoot wordt gemaakt van speculaasdeeg, met speculaaskruiden dus, en onder meer boter en bruine suiker. Je bakt ’m een stuk langer en hij is hard en knapperig. Pepernoten zijn het oudst. Ooit zat er peper in pepernoten; daarom heten ze zo. Later is de peper uit de meeste recepten verdwenen, ook uit speculaaskruiden trouwens. Er kwam bijvoorbeeld kardemom en nootmuskaat voor in de plaats. Toen is ook het woord kruidnoot opgekomen. Met peperkoek en kruidkoek ging het overigens net zo. De peperkoek is het oudst; je zou pepernoten ook kunnen beschouwen als stukjes peperkoek. Later kwamen er meer specerijen uit verre gebieden beschikbaar en ontstond de kruidkoek.“(p. 110)

[brimstonedreams]

‘on ne parle que de Dior’

Een veelzijdig boek ‘Parijs na de bevrijding’ van  Antony Beevor en  Artemis Cooper. Vele aspecten van het leven in Parijs vlak na de oorlog komen aan bod, zo ook de verschillende ‘maisons de couture’. In februari 1947 vindt de show plaats van de nieuwe modeontwerper Christian Dior.

“Om halfelf zaten de salons stampvol en kon de show beginnen. Na zijn gasten begroet te hebben, trok Dior zich alleen terug in zijn kantoor om daar zijn zenuwen te verbijten, zo ver mogelijk van de catwalk vandaan. Het eerste model dat opkwam was zo van slag dat ze struikelde; eenmaal van het podium af huilde ze onbedaarlijke, zwarte mascara-tranen, en was ze niet meer in staat om opnieuw de catwalk op te gaan. Maar elke nieuwe jurk die werd getoond werd met ademloze bewondering en applaus begroet. Telkens kwam een van zijn werknemers Diors kantoor binnenstormen om alle successen te melden; maar hij kon nauwelijks geloven wat er zich had afgespeeld – pas toen hij tevoorschijn kwam en een daverende, staande ovatie kreeg drong het tot hem door. Carmel Snow van Harper’s Bazaar was een van de grootste enthousiastelingen. ‘Uw jurken hebben zo’n new look!’ riep ze uit – en zo werd de term geboren. De kleren zagen er eenvoudig uit, maar zaten enorm complex in elkaar. De beroemdste outfit uit zijn eerste collectie was Bar, bestaand uit een wit jasje van shantoengzijde, ingesnoerd in de taille en wijduitstaand rond de heupen, boven een wijde zwarte plooirok. Diors favoriete jurk was echter Chérie: onder een strak lijfje en smalle taille bestond het rokgedeelte uit meters en meters witte faille. Het gerucht ging dat Diors financier, Marcel Boussac, Dior had aangespoord tot dit extravagante stofgebruik, om zo de verkoop van zijn textiel een boost te geven. Dior ontkende dat altijd met klem, en wees erop dat Boussac vooral in katoen handelde – materiaal dat hij nauwelijks gebruikte. De show had ongelooflijk veel impact, en die strekte veel verder dan de modewereld alleen. Een vaste bezoeker van de Jockey Club, M. de Lasteyrie, merkte op dat nooit eerder de naam van een couturier ter sprake was gekomen op de club, in al die veertig jaar dat hij al lid was niet, maar nu ‘on ne parle que de Dior’.” (p. 307)

Uit ‘Brief History of Women’s Fashion – The 1940s’:

“The famous “New Look” photograph of Dior’s bar suit was immortalised, according to fashion historian Jonathan Walford – not in 1947, but in 1957 by model Renée Breton in a photo taken by Willy Maywald(right).This suit was an updated version made by Dior in 1955 for a lecture tour. “I hate this image,” declares Walford. It has a notched collar, instead of the original shawl collar from 1947, and flares out at the waist similar to the suit displayed at the V&A museum. The original bar suit by Dior was photographed for Vogue magazine April 1947 edition by Serge Balkin.( note the jacket has Six buttons – not five ). This is displayed by the Met Museum. Walford also notes that in the Maywald photo, the shoes worn by Breton were captured in another photo taken in 1957.”

[brimstonedreams]

Zwarte page als statussymbool

Het boek “Cupido en Sideron. Twee Moren aan het hof van Oranje” van Esther Schreuder vertelt het verhaal van twee zwarte kinderen, Cupido en Sideron die in de jaren zestig van de achttiende eeuw cadeau gedaan worden aan de toekomstige stadhouder Willem V, waarschijnlijk door de West-Indische Compagnie. De zevenjarige Sideron komt uit het door droogte en hongersnood geteisterde Curaçao, de iets jongere Cupido van de kust van Guinee, in Afrika. 

Boeiend om te lezen hoe zij zich weten op te werken tot de hoge functie van kamerdienaar aan het hof van de stadhouder en zijn vrouw, Wilhelmina van Pruisen. Het geeft ook een inkijkje in hoe een hofhuishouding reilt en zeilt. Een fragment over de hofkatten:

“Vanaf nu vielen de  twee jongens  officieel  onder het departement van de Stal. Dit was verreweg het grootste van de drie  departementen; naast de Stal  waren er het departement  van het  Hof en  het  departement  van  de Kamer. Met uitzondering  van de  kamerdienaren  waren alle  livreibedienden bij de Stal ingedeeld.  Hun aantal  was,  na het huwelijk van Willem V  en Wilhelmina,  met een derde vermeerderd tot ongeveer tachtig man. Behalve mensen  vielen ook de paarden,  de koetsen, de chaises (draagstoelen), de  wapens en de hofkatten  onder dit  departement. Aan de kosten  voor deze hofkatten is te zien dat zelfs daar  een  toename was. Op de jaarrekening van 1763 stond nog bescheiden: ‘J van  Wouw melk voor de katten  13,16.’ Dat  bedrag was  tien  jaar later vertienvoudigd tot 144 gulden jaarlijks. De vermeerdering  van mensen en daarbij horende paarden zal  een groei aan muizen hebben veroorzaakt.” (p. 82)

Zwarte kinderen, als page en bediende, werden aan de verschillende Europese hoven, beschouwd als statussymbool, machtsvertoon. Bij het bekijken van de afbeeldingen van deze ‘zwarte’ pages is duidelijk dat zij model hebben gestaan voor de Zwarte Piet figuur die in de negentiende eeuw werd gevormd. Kleding, tulbanden met uitbundige veren zijn karakteristiek voor Afrikaanse hofbedienden.

Afbeelding: Johann Georg Ziesenis (1716-76), Queen Charlotte (1744-1818) when Princess Sophie Charlotte of Mecklenburg-Strelitz,1761?

Artikel: “Afrikaanse kinderen als cadeautjes, inleiding over Afrikaanse kinderen die worden geschonken en geruild”. Historiek, Ester Schreuder. 21-09-2017

Tentoonstelling: “Afrikaanse bedienden aan het Haagse hof”, Haags Historisch Museum. 21 september 207 - 28 januari 2018

[brimstonedreams]

Goed en kwaad

Eerder dit jaar heb ik  ‘Het Evangelie van Thomas, Het weten van een ongelovige’ van  Bram Moerland gelezen. Geboeid door deze kijk op het christelijke geloof nu ‘Gnosis en gnostiek, de bevrijding van de liefde’ van dezelfde auteur.  Over de zonde van Eva of eigenlijk juist haar wijze daad.

Door het eten van de boom van kennis van goed en kwaad verkeren alle mensen sedertdien in een staat van zonde, al vanaf hun geboorte. Dat is, zoals al eerder vermeld, de erfzonde en dat is de schuld van Eva. Daar wordt nu aan toegevoegd dat de zondige daad van Eva alleen rechtgezet kon worden door de plaatsvervangende boetedoening door Jezus. Met zijn lijden aan het kruis verzoent hij de mens weer met God. Met zijn ‘verzoenend bloed’, zoals dat in een kerkelijke term heet, verlost hij de mens van de erfzonde. Dat de overtreding van Eva, en na haar ook van Adam, de oorzaak zou zijn van de erfzonde is een duiding die achteraf aan het oorspronkelijke verhaal in Genesis is toegekend. Ook dat de kruisdood van Jezus een verzoenend offer zou zijn, dat is een duiding achteraf. Er is dus een verhaal, maar bovenop dat verhaal is er nog een duiding van. Het is die duiding, zowel die van Genesis als van de kruisdood van Jezus, die tot kerkelijke leer is geworden. De gnostici kenden dat paradijsverhaal ook, maar ze lazen er heel wat anders in. De slang die Eva aansprak en haar ertoe zette om van de boom van kennis van goed en kwaad te eten, dat was voor de gnostici een goddelijke boodschapper. Nee, geen boodschapper van de kwade God Jahweh, maar van de God van Liefde waar Jezus over sprak. Het was dus juist heel goed dat Eva kennis van goed en kwaad verwierf, en het was ook goed dat ze haar man Adam daarin liet delen.         Met die gnostische uitleg hoefde er dus ook geen verzoenende kruisdood te komen. Die vind je dan ook niet in de gnostische teksten. De kruisdood als verzoenend offer wordt in sommige gnostische teksten zelfs bespot, belachelijk gemaakt. (p. 178/179)

Afbeelding: Emil Graf (Swiss, 1901–1980) - Adam and Eva, 1969, Museum im Lagerhaus, Foundation for Swiss Naive Art and Art Brut, St.Gallen, Switzerland

Op Brimstone Dreams Pinterest: Paradise Lost, kunstwerken over het paradijs en de zondeval.

[brimstonedreams]

Je komt ze overal tegen

Klagen over toeristen gebeurde al in de 19de-eeuw. Ik lees het in ‘De eeuw van de macht’ van  Richard J. Evans. Een zeer veelomvattend boek over de politieke, sociaaleconomische en culturele aspecten van Europa van 1815 tot 1914.

“Na de teloorgang van de ‘grand tour’ van de aristocratie tijdens de chaos en het geweld van de Franse Revolutie en de napoleontische oorlogen, verkende de nieuwe Engelse middenklasse het Europese vasteland middels georganiseerde reizen. Het bekendste bedrijf in de reisbranche werd opgericht door Thomas Cook (1808-1892), een doopsgezinde predikant die reizen begon te organiseren voor geheelonthoudingsactivisten en bij spoorwegmaatschappijen in ruil voor gegarandeerd grote groepen kaartjes kon krijgen tegen gereduceerd tarief. In de jaren zestig namen de reizen van Cook Engelse klanten mee naar verschillende bestemmingen op het vasteland van Europa en wat zij daar zagen bevestigde hen in hun gevoel van superioriteit. Het Engelse dedain voor de Europeanen was geheel wederzijds. In 1890 klaagde de Roemeense schrijver Nicolae Lorga (1871-1940) steen en been over de Britten in Venetië: Je komt ze overal tegen, in het hotel, in de smalle straatjes, in gondels, onder aan standbeelden, boven op torenomlopen: correct, met getrimde snor, Baedeker in de hand en arm in arm met de geliefde wederhelft, een poppetje met glazige ogen, rozige wangen en een paardengebit. Koud en weloverwogen mompelen ze onverstaanbare uitleg in die springerige taal van ze, en bij gelegenheid in het Frans” (p. 625)

Afbeelding: 175 years of travel ‘The first excursion’  Thomas Cook first dipped his toes into the world of travel on 5 July 1841, when he organised a one-day train journey from Leicester to a Temperance meeting in Loughborough.

[brimstonedreams]

Beest van een boek

Tijdens de rondreis door Jordanië heb ik ‘Het monster van Essex’ van Sarah Perry gelezen. Een gotic novel in Victoriaans Engeland. Een verhaal dat je meesleurt. Een verhaal ook over emancipatie, opkomend socialisme, ongeloof, seksuele moraal, medische wetenschap. De zoektocht naar het monster is echt een beest van een boek.

Mooi samengevat in de recensie in de NRC: “In Het monster van Essex is niets zwart-wit. Rouw niet, geluk niet, liefde niet en vriendschap niet. Het verschil tussen geloof (William) en rede (Cora) is zo groot nog niet. En wat volgens de Victoriaanse mores zwart-wit zou moeten zijn wordt vanzelf een schemergebied; zo blijken vrouwen bijvoorbeeld de intelligentie ‘van een man’ te kunnen bezitten. Verrek!”

[brimstonedreams]

L’état, c’est moi

Het ontstaan van democratie, nieuwe ‘volkssoevereiniteit’, het was na de Franse Revolutie een strijd op vele fronten. In ‘De geest uit de fles’ wordt het meesterlijk beschreven door Ger Groot. Hier een klein stukje over wat er een eeuw daarvoor reeds in gang werd gezet.

“De jonge Franse Republiek had niet alleen een politiek, maar ook een maatschappelijk probleem. Frankrijk was in veel opzichten nog een lappendeken van steden en streken met een volkseigen karakter. De onderdanen voelden zich meer betrokken bij hun eigen regio dan zoiets abstracts als ‘de Franse staat’. Met de unificatie van het Franse koninkrijk tot een staat had Lodewijk XIV een eeuw eerder al een begin gemaakt. Zijn beroemde uitspraak ‘L’état, c’est moi’ drukt veel meer uit dan het megalomane egoïsme dat men er later in is gaan horen. Pas bij hem krijgt het woord ‘staat’ zijn moderne betekenis, maar nog wel binnen het oude bestel van het door God gegeven koningschap.” (p. 113)

Afbeelding: beeld uit de film ‘Le roi danse’ van Gérard Corbiau uit 2000