Cabaret Voltaire

Romanlar, surrealistler, 70'ler, sinema, post-modernizm, sosyal bilimler ve biraz da muzik hakkinda...

[cabarettvoltaire]

MUTSUZLUK ÜZERİNE KISA BİR YAZI

Mutsuz olmak karşısında dehşete kapılan ve hayatını çizgileri başkalarınca çoktan belirlenmiş bir mutluluğun peşinde koşmaya adayan insanları bir türlü anlayamadım. Zihin iyi ile kötüyü, fikirlerinin ve hislerinin iyi ile kötü olanını nasıl bu denli kesin bir tavırla birbirinden ayırabilir ki? İnsanların ancak en sığ, en yavan olanları yaptıkları işleri ruhlarının çektiği acıdan, sıkıntıdan, derin bir melankoliden ayrı tutmayı başarabilir ki bu da hayranlık duyulacak kadar büyük bir marifettir. (?) İnsanın acıları, umutsuzlukları, hayal kırıklıkları... yaptığı her işe bir parça nüfuz edebilmelidir. Hayata yalnızca keyif almak arzusuyla geldiğine inananlar onun en renksiz, en berbat, en tatsız yüzünden başka bir şey bulamayacak olmalılar. Çünkü hayat ancak ona karşı vefalı olanları kollayacaktır. Onun en kötü huylarına katlanıp, en kötü günlerinde ilham arayabilen, başına gelebilecek tüm felaketlerin sorumluluğunu da üstlenen insan, onun vefasını kazanma yüceliğine yaklaşmış olandır. İnsan, hayatın onu benimsemesi ümidine sığınır ve kendisini besleyecek tüm kaynakları ancak bu yolda keşfedebilir. İnsan yaşadığı, hissettiği, - ki tüm bu hisler kaçınılmazdır- insan olmanın sorumluluğundan kaçmadığı müddetçe kendini tanımlar, olgunlaşır. "İnsan olmak" deyişinin oldukça gösterişli karşılığına ancak böyle bir yola girmeyi kabul ederse yaklaşabilir. İnsanın, hayatın tüm buhranlarını bir kenara atıp, tüm keyifli anlarını kolladığı yavan bir hayat tasviri içinde "sanat" dediğimiz pek mühim şeyden nasıl söz edebiliriz ki?! İnsanın ruhunun derinliklerini askıya alarak eylemde bulunmaya kalkıştığı bir hayatta sanatın ilhamından söz etmek de elbette imkansızdır. -tabii buradan da sürpriz bir sanat akımı çıkmayacaksa- "Sanat" kelimesi üzerine, hemen hemen herkesin yeterli ya da yetersiz bir tanım yapabildiği bir hayatta karşımızda duran hislerin, acıların,umutsuzluğun, nefretin, "kötü" olarak adlandırılmış her şeyin iyi olanlar gibi kucaklanabilmesi, varlığının hayata katılabilmesi insanın yapması gereken en mühim iştir. Bunların hepsinden yoksun bir hayat sanatın, güzelliğin renkli bir perdenin arkasında insanlardan gizleneceği, beyhude bir mutluluk yolculuğudur. Resim: Pablo Picasso

[cabarettvoltaire]

KISKANMAK

Kıskançlıklarımız bizi her yerden kuşatıp, baştan yaratıyor. Onlar sayesinde varlığımızı tanımlıyoruz. Varolmanın gereksindiği dengeleri, çoğu zaman kıskançlıkla kuruyoruz. Kıskanmak, önce bir başka boyutta öylece duran ötekiyi keşfetmek, onu tanımlara boğmak, onun hakkında öngörülebilecek tüm felaketleri öngörebilmek; ardından ise çaresizlik içinde onun gibi olmak çırpınışı... İşte kıskançlık, bu çırpınış! İnsan yarattığı tüm felaket öngörülerinin ve tüm tiksindirici ifadelerinin içinde kendini bulduğu an, kıskanır. Kıskanmak, bir başkasına zarar vermek halinden çok, insanı bu korkunç ikiyüzlülüğe sürüklediği için bir felaketi betimleyen isim haline gelmiştir doğrusu. İnsan, kıskanmak duygusundan tüm çirkinliklerden duyduğundan çok daha fazla utanç duyar. Kendisinden duyduğu koskoca utançla onu başkalarının üstüne yıkar. Kıskanmak üzerine tanımlar uydurur: Kıskanmak der, başka insanlarının hayatına verilebilecek en büyük zararların kaynağıdır, insanın insana zehridir... Hayır! Kıskanmak, yarattığı ilkel, yabanıl ötekiye derinlerde bir hayranlığı bilinçsizce çığ gibi büyütmek, ondan uzaklaşarak ya da en kötüsü ona daha da yaklaşarak -evet bu daha da korkunç olanı- o olabilmek, yahut o olamayarak kendini günden günden mahvetmek işidir. Kıskanmak insanın bir başkasıyla ilişkisi değil, bizzat kendisiyle ilişkisidir. O, birilerinin kötülüğünden sakınma üzerine vicdan hesaplaşmasına kalkışacak bir bilinci tanımlayan kelime değildir. Kıskanmak, insanın kendine ihanetinin, "öteki"lerine benzeşmesinin, ikiyüzlülüğünün kaçınılmaz itirafıdır. Bizleri kuşatır, bizleri yeniden yaratır ve bizleri zihnimizin barbarlarının kirlettiği bir suda kendi irademizle boğulmaya mahkum eder. Kıskanmak bize bir zafer getirir. Ancak bu zafer, bir yandan sınırlarından taşma heveslisi insan için her ne kadar kutlanacak bir dönüşüm olsa da, diğer yandan kendine olan ihanetin buruk sevinciyle onun için kabullenmesi en zor olacak zaferdir. (23.02.2013) Resim: Kabil'in kardeşi Habil'i öldürüşü üzerine bir tasvir.

[cabarettvoltaire]

KURMACA, ROMAN VE GERCEKLIK UZERINE BIR GIRIS

Romani diger tum edebi turlerden ayri tutarim. Kurmaca metinlerin, insanin algilarina ne tur bir katkida bulundugu ya da daha genis bir bicimde sormak gerekirse, insanin neden edebiyatin bu turlerine derin hayranlik besledigi sorusuna kusursuz bir yanit verebilecek degilim. Ancak, bazi romanlarin bir kategorinin altinda bile yer alamayacak olcude bagimsiz ve insana ait bir hal alabildigine deginmek isterim. Romanlar da bir bakima ruyalar gibidir. Ne kadar zorlasak da basini, ortalarinda yasanan pek cok olayi ya da belki sonunda baglandigi tum sonuclari bir muddet sonra unutmus oluruz. Ama, ayni zamanda romanlar tum bu olay ve kelimeler butununun otesinde, cok derin bir tat birakir bizlerde. Bu tadi, romanin kapagini nerede gorsek animsariz. Boyle baktigimizda romani bir cildin sari, beyaz ya da parlak kagitlarinda degil, bu kagitlara yazili tum kelimelerini icinde eritmis, dipdiri haliyle karsimizda duran karakterleriyle gozumuz onunde canlandiririz. Romanlarin kapaklari bizlere kelimeleri, uslubu, olaylari degil; o kahramanlarin bizimle kesismis yollarini animsatir. Bircok roman elestirmeni, entellektuel ya da aydin bizleri romanlarin mekanlari, kurgulari, uslubu gibi somut yonleriyle tanistiracak ve hatalari da cogunlukla bu yonlerinde arayacaktir. Bu gibi islere oldukca saygi duymakla birlikte, ben romanlari karsimda vucut bulmus karakterleri ile ele almak yolunu sececegim. Bir romanin yarattigi karakterler, insanin kendinde tanimlamakta gucluk cektigi, kendinden utandigi, kendinde yuz cevirdigi yonlerini dile getirmekte ne kadar aciksa, bu roman o kadar buyuk olur. Insan yasami aciklayamadiklari, dile getirmeyi basaramadiklari, itiraf etmekten kacindiklari... ile doludur. Usta bir romanci, kendinde tum bunlari mumkun oldugunca asip, yarattigi yeni vucutta dile getirmeyi basaran insandir ve insanî ozelliklerini zekice asmayi basarmasi sayesinde yeryuzu ölümsüzlüğünü elde edebilmistir. Dostoyevski, insanin itiraf edebildigi hicbir gecerli mazereti yokken icinde beliren kotulugun, bazen kose bucak kactigi vicdanin, tum kotucul ozelliklerinin bir beden halinde karsisinda durusunun tasvirini yuzlerce sayfada cizebildigi icin buyuk ustadir. "Oteki" romaninda, kahramani Golyadkin'in kendinden ovguyle soz ederken birdenbire ortaya cikan ikizinde tum tiksindirici ozellikleriyle karsi karsiya gelisini, mukemmel bir sekilde anlatir. Kahramanimiz ikizinde gordugu yalanciliktan, dalkavukluktan, dedikodudan ve adapsizliktan kacarken, en sonunda tum bu kotuluklerin dehset butununu, kendi elleriyle öldürmek ister. Bu, insanin yuzlesme duygusunun benim icin en muthis ifadesidir. Kafka ise meshur "Donusum" romaninda, bir sabah yataginda dev bir bocege donusmus olan Gregor Samsa' nin nasil ise gidecegi telasina kapilmasiyla bu gercekustu metaforu, gunluk yasamin sogukkanliligi ile kesistirebilmis buyuk ustadir. Bunun gibi pek cok ornegi olan romanlari, diger edebiyat turlerinden, baska romanlardan ayirabilen; insani surukledigi bir hesaplasma ya da bir ait olma duygusudur. Bu buyuk ustalarin kahramanlarini, roman olma kalibini bile asmis, ifade edilmesi guc bir baska ture ait buluyorum. Romanlara, - yine Dostoyevski'nin "Oteki"sinde yarattigi Bay Kucuk Golyadkin gibi - bizim tum kesfedilmemis, farkina varilmamis, bilincli ya da bilincsizce itilmis duygularimiza temas eden kahramanlari icin derin bir bicimde baglaniriz. Romanlarin kapaklari, ancak bize ait olani animsattigi icin bu denli heyecan vericidir. Hicbir kelime toplulugunun birlesip olusturacagi ahenk bize, bizde varolan duygunun rastlantisi zevkini tattiramaz. Romanlar aslinda bir bakima bizim ruh eslerimizdir; hayatin gercekligi karsisinda belki de hicbir zaman bir baska insanin olamayacagi ruh eslerimiz. Resim: Salvador DALI

[cabarettvoltaire]

"OTEKI" ICIN BIR BASLANGIC

"Oteki" kavramiyla ilk karsilasmam antropoloji kitaplari sayesindedir. Levi Strauss, Geertz, kurucu babalar, Amerikan gelenegi... Burada tanimlarin tumu "bizden olmayan"in tasvirine yogunlasmaktadir da anlasilmasi gereken bu bizden olmayan nasil biridir? Karsilastigim tum otekiler, uygarlik-barbarlik duzleminde, uygar olan kisa sortlu ve kocaman sapkali, cogunlukla Amerikali antropologun "seviyesine" ulasamamis; esmer, zayif, cogu zaman giysisiz bir "yerli" portresi. Oteki, Amerikan geleneginde dogmus yeni sosyoloji ( tabii aslinda antropoloji) anlayisinda "irk" kavramini tanitma, aciklama isleminin anahtar kelimesi durumundadir bu kitaplarda. Insanin post-modernizm gibi neredeyse dunyada varolan her seyi icine alan bir akima dogdugu dunyada, hepimizinin ortaya koymasinin bir yasam mucadelesi haline geldigi "kimlik" meselesinin varligini yok saymamiz mumkun degil. Boyle bir kaosun icinde, her insan tipki post-modernizm gibi her seyi icinde eritebilecek kadar cogulcu bir yapida olabilseydi, muhtemelen bu donemin hakkinda en cok dusunulen meselelerinden olan "kimlik" de bu kadar yanki yapmazdi. Insanin, yasaminin sonunda bile cozemedigi muamma, kendisinin tam olarak "ne oldugu"dur. Karmakarisik bir zihinde, belki de hic cozulemeden insan omruyle son bulan bir tartisma diyebiliriz bunun icin. Durum boyleyken, benligini cozdugunu, kimligini tanimlar ve sifatlarla susleyebilgini soyleyen bir modern insan degil ele almak istedigim. Hicbirimizin bu muammayi cozmus "mutlu" (boyle mi olurdu acaba?) birer insan olarak ortada dolasmasi gibi bir hayali de asla kuruyor degilim. Ancak, insanin belki de hicbir zaman dogrulayamadigi, sonsuzluguna daima inanmayi belki de hic basaramadigi tanimlardan soz ediyorum. Tanimlar, sifatlar, kimlikler elbette var. Ama hicbirinin varligi, gozumuzde sonsuzluga erisemiyor. Peki nedir insanin bu tanimlari ve "oteki" bu durumda nasil "oteki" olur? Insanin kendinde tanimlayabildigi tum ozellikleriyle kendine has bir butunu olusturduguna inaniyor ve onun butunlugunu saglamis bu haline " ses tonu " diyorum. Hepimizin fiziksel manada ses tonlari nasil farkliysa, ruhlarimizin biraraya getirdigi bu butunun de ses tonlari ayni sekilde birbirinden farklidir. Iste "benim otekim" , benim tonuma yakinlik-uzakligiyla iliskili bir uygar ya da bir barbar. Yani ten rengi, yasam bicimi, konustugu dil gibi irksal aciklamalara henuz girismeyen, - bu deyisi biraz klise de bulsam- insanin oncelikle kendi derinliklerinde kesfedecegi ozellikler karsisinda sekillenecek, cok daha yakinimizda bir oteki... Insan icice yasadigi insanlar arasinda otekilerini ayirt edebildikce, kendi varligi uzerine daha iyi tanimlar turetebilecek hale gelecektir. Cocuklugumuzdan beri nasil ayni ses tonunu tasimiyor ve yasamimizin son gunlerindeki ses tonumuza nasil olgunlastikca ulasiyorsak, ruhlarimizin bu tonunu da daima boyle degisimlerden geciririz. Ruh beslendikce tonundaki degisiklikleri de fark eder. Insanlarin ses tonlarinin ozgun birer kimlik oldugunu dusunursek, ses tonumuza en yakin olan tonlari cekmeyi, antropolojinin mantigina da uygulayabiliriz. Kendi tonumuza en yakin tonlar bizim "uygarligimizin" bir uyesi olmaya en yakinken, tonumuzdan uzak olanlar, bizim otekilerimizdir. Insanin o ozgun kimlik muammasini da isin icine katacak olursak; ne busbutun ayni ne de sonsuza kadar "oteki" diyebiliriz. Tonlarimiz degistikce, elbette bu uzaklik-yakinlik dengesi de degisecektir. Burada bahsetmeye calistigim oteki, fiziksel kosullarimizdan gelen ortakliklarin -ayni bolgede yasamak, ayni gelir duzeyinde olmak, ayni okulun ayni sinifini paylasmak, ayni kultur diyebilecegimiz buyuk benzerlikler icine dogmak...- cok otesinde, dogrudan ruhlarimiza temas eden bambaska bir mesafededir. Insan ruhu, bulundugu ortamlarin ortakliklarinin hicbirini tasiyamayacak olcude ozgurdur. Boyle bir durumda, sosyal statuler bakimindan ayni yerde durdugum, ayni isi yaptigim, ayni sehirde dogup yasadigim insanlar, benim otekilerim olabilir. Insanin bir ruh esine yada ayni dili konustugu insanlara sahip olabilecegi fikrine pek umitle yaklastigimi ne yazik ki soyleyemeyecegim. Ancak, insan kendi biricikligine en yakin olan baska biricik ruhlara temas edebilir ve onlarla antropolojinin en genis anlamdaki uygarlik-barbarlik ayriminda, " kendi uygarligi"ni kurabilir. Itiraf etmek gerekirse insan ayni evi paylastigi insana, anne-babasina, en yakin oldugunu dusundugu arkadasina da oteki olabilir. Burada oteki, insanin hayatindan tumuyle uzaklastirmasi ya da anlamaktan vazgecmesi gereken kisi demek degildir. Insanin kendi anlam dunyasini olusturmasi ve bu anlam dunyasi yakinlarinda dolasan diger insanlari sinirlari olabildigince reddederek kesfetmesi, onun varligina katki saglayacak en muhim seydir. Bundan sonrasinda, olusan bu butunun disinda kalan ancak gunluk hayatta yer alan muattaplarin yâni otekilerinin mesafesini tutturabilmek de, bunca anlam arasinda kuskusuz daha mumkun olacaktir. Cogu zaman mutsuz oldugu tartisilan yeni nesil insaninin, kalabalik icindeki yalnizlik gibi modernizm tabirlerinin de hep otekilerin icinde yasamakla iliskili olduguna inaniyorum. Otekiler, her yerden bizi kusatir, ancak ortak yasam alanlarinin disinda, kendi tonumuzun cevresinde yer alacak insanlarin kesfine cikabilmeyi basarirsak, kendi uygarligimizi kurmaya da yaklasmis oluruz.

[cabarettvoltaire]

İKİZ / Dostoyevski

"Oteki"yi, antropolojinin irk kavrami etrafinda donen tanimlarindan daha farkli bir sekilde anlatmak istersek, oncelikle "kendi" varligimizi kucuk bir kesfe cikmamiz gerekir. Otekiyi baslangicta, kilometrelerce uzakliktaki cografyalarin halklarinda degil, bizim dunyaya gelisimizden itibaren olusturmaya basladigimiz ozgun butunlugumuzden yola cikarak tanimlayabilecegimiz fikrindeyim. Oteki, once insanin kendi icindeki otekilerini ve ardindan tum otekileriyle olusturdugu butune uzaklik-yakinligina gore kendi uygarliginin disinda kalan insanlarin olusturdugu kalabaligi icine alacak bir tanim olabilir. "Oteki" meselesenin zihnimde sekillenmeye baslayan bu yorumunu aciklamaya kalkisacak tum yazilardan once, kuskusuz en sevdigim karakterlerin babasi buyuk usta Dostoyevski'nin onceleri "Oteki" (1965) , "Oteki Ben" (2006) gibi isimlerle; bugunlerde ise "Ikiz" ismiyle yayimlanan romaninin kahramani Golyadkin'in, otekisiyle karsilastigi ani paylasmak istedim: "... Bay Golyadkin'in butun onsezileri gercek olmustu. Korkuyla bekledigi ve tahmin ettigi her sey simdi gercege donusmustu. Nefesi tikandi, basi donuyordu. Yabanci, karsisinda duruyordu. Onun da paltosu ve sapkasi uzerindeydi, yatagina oturmustu ve hafifce gulumseyerek ve biraz gozlerini kisarak, dostca basini egmisti. Bay Golyadkin ciglik atmak istedi, ama yapamadi; bir sekilde protesto etmek istedi, ama gucu yetmedi. Saclari diken diken olmustu ve korkudan oldugu yere hissiz bir halde oturdu. Fakat, korkacak bir sey vardi. Bay Golyadkin gece misafirini kesin olarak tanimisti. Onun gece misafiri baskasi degil, kendisiydi, -Bay Golyadkin'in kendisiydi, oteki Bay Golyadkin, ama kesinlikle onun gibi olan- , kisacasi her acidan onun ikizi denebilecek biri..." Dostoyevski-1846

[cabarettvoltaire]

Klee'nin "Angelus Novus" Tablosu Uzerinden Tarihin Ilerleme Kavrami

Parca parca dagilmaya baslayan notlarimi, zaman zaman zihnimde olusup beni epey heyecanlandiran kucuk fikirlerimi biraz olsun toparlamak, artik bol bol harcama luksumun yavasca eksilmeye basladigi zamani daha iyi kullanabilmeyi ogrenmek ve bir masaya oturup bir seyler karalama zevki edinebilmek icin bir blog acmaya karar verdim. Tabii tum bunlarin bir anda belirmedigini de belirtmek isterim. Beni bu konuda heyecanlandirmayi basaran cok onemli bir insanin varligindan da soz edebilirim. Yazmaya bugunlerde heyecanla okudugum Walter Benjamin'den bir alintiyla baslayacagim. Bu durumda Benjamin' i sevgiyle selamlamaliyim. Tabii bu muhtesem pasajin cikis noktasi olan tablo icin Klee'i de... Walter Benjamin, "Pasajlar"inda Klee'nin bu melek tasviri uzerinden tarihin "ilerleme" kavramina bir gecis yapar. Melegin gozleri, agzi ve kanatlari acilmistir. Kanatlari bir kacisa isaret ederken, gozlerinde de bir tedirginlik ve en onemlisi uzaklasma ifadesi vardir. Benjamin, tarihin melegi de boyle gorunmelidir, der. Bizim, Fransiz tarihci Fernand Braudel' in "uzun sureli tarih" kavraminda israr ettigi gibi, olaylarin olusturdugu butunu gordugumuz noktada, bu melek tek bir felaketi gorur. Benjamin' in deyimiyle "onun ayaklarinin dibine firlatilan bir felaket"tir bu. Melek, tum bu parcalanmis olanlari biraraya getirmek, felaketin siddetini dindirmek, yikintilarini iyilestirmek ister. Ancak cennetten estigi varsayilan bir firtina, kanatlarini kavrar ve onu gecmisi iyilestirmek adina atmak istedigi tum adimlardan siddetle alikoyar. Firtina onu sirtini donmus oldugu gelecege zorlar. Onundeki yikinti yigini ise ondan bagimsiz bicimde goklere yukselmektedir. Iste Benjamin cennetten basladigi varsayilmis bu koca firtinayi tarihin " ilerleme" fikri olarak adlandirir. Ilerlemek, bizdeki iradenin karsi koyamayacagi bir guc tarafindan gecmisin yikintilarini aslinda oldugu yerde birakmak zorunlulugudur. Gecmisin yikintilari yok olmaz, ama o iradeden bagimsiz bicimde goklere yukselirken, sevgili insan da firtinanin kuvvetiyle daima ilerleme eylemini gerceklestirmek durumundadir. Bu ilerleme yeni yikintilari da, yikintilari bastiracak yeni sevincleri de getirmek konusunda surprizlerle doludur. Sanirim insan muammasinin temelleri de icinde hep bu surprizleri barindirmaktadir. (24.01.2013)