“Ελένη”(“Helen”). A poem of Giorgos Seferis with English translation
ΤΕΥΚΡΟΣ: …ἐς γῆν ἐναλίαν Κύπρον, οὗ μ’ ἐθέσπισεν
οἰκεῖν Ἀπόλλων, ὄνομα νησιωτικὸν
Σαλαμῖνα θέμενον τῆς ἐκεῖ χάριν πάτρας.
ΕΛΕΝΗ: Οὐκ ἦλθον ἐς γῆν Τρῳάδ’, ἀλλ’ εἴδωλον ἦν.
Νεφέλης ἄρ’ ἄλλως εἴχομεν πόνους πέρι;
«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες».
Αηδόνι ντροπαλό, μες στον ανασασμό των φύλλων,
συ που δωρίζεις τη μουσική δροσιά του δάσους
στα χωρισμένα σώματα και στις ψυχές
αυτών που ξέρουν πως δε θα γυρίσουν.
Τυφλή φωνή, που ψηλαφείς μέσα στη νυχτωμένη μνήμη
βήματα και χειρονομίες· δε θα τολμούσα να πω φιλήματα·
και το πικρό τρικύμισμα της ξαγριεμένης σκλάβας.
«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες».
Ποιές είναι οι Πλάτρες; Ποιός το γνωρίζει τούτο το νησί;
Έζησα τη ζωή μου ακούγοντας ονόματα πρωτάκουστα:
καινούριους τόπους, καινούριες τρέλες των ανθρώπων
η μοίρα μου που κυματίζει
ανάμεσα στο στερνό σπαθί ενός Αίαντα
μ’ έφερε εδώ σ’ αυτό το γυρογιάλι.
βγήκε απ’ το πέλαγο σαν Αφροδίτη·
σκέπασε τ’ άστρα του Τοξότη, τώρα πάει νά βρει
την καρδιά του Σκορπιού, κι όλα τ’ αλλάζει.
Ήμουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης·
το ριζικό μου, ενός ανθρώπου που ξαστόχησε.
σαν και μια τέτοια νύχτα στ’ ακροθαλάσσι του Πρωτέα
σ’ άκουσαν οι σκλάβες Σπαρτιάτισσες κι έσυραν το θρήνο,
κι ανάμεσό τους —ποιός θα το ’λεγε— η Ελένη!
Αυτή που κυνηγούσαμε χρόνια στο Σκάμαντρο.
Ήταν εκεί, στα χείλια της ερήμου· την άγγιξα, μου μίλησε:
«Δεν είν’ αλήθεια, δεν είν’ αλήθεια» φώναζε.
«Δεν μπήκα στο γαλαζόπλωρο καράβι.
Ποτέ δεν πάτησα την αντρειωμένη Τροία».
Με το βαθύ στηθόδεσμο, τον ήλιο στα μαλλιά, κι αυτό το ανάστημα
ίσκιοι και χαμόγελα παντού
στους ώμους στους μηρούς στα γόνατα·
ζωντανό δέρμα, και τα μάτια
ήταν εκεί, στην όχθη ενός Δέλτα.
Τίποτε στην Τροία — ένα είδωλο.
Κι ο Πάρης, μ’ έναν ίσκιο πλάγιαζε σα νά ηταν πλάσμα ατόφιο·
κι εμείς σφαζόμασταν για την Ελένη δέκα χρόνια.
Μεγάλος πόνος είχε πέσει στην Ελλάδα.
στα σαγόνια της θάλασσας στα σαγόνια της γης·
δοσμένες στις μυλόπετρες, σαν το σιτάρι.
Κι οι ποταμοί φουσκώναν μες στη λάσπη το αίμα
για ένα λινό κυμάτισμα για μια νεφέλη
μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου
για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη.
τ’ είναι θεός; τί μη θεός; και τί τ’ ανάμεσό τους;
«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες».
στην Κύπρο τη θαλασσοφίλητη
που έταξαν για να μου θυμίζει την πατρίδα,
άραξα μοναχός μ’ αυτό το παραμύθι,
αν είναι αλήθεια πως αυτό ειναι παραμύθι,
αν είναι αλήθεια πως οι ανθρώποι δε θα ξαναπιάσουν
πως κάποιος άλλος Τεύκρος, ύστερα από χρόνια,
ή κάποιος Αίαντας ή Πρίαμος ή Εκάβη
ή κάποιος άγνωστος, ανώνυμος, που ωστόσο
είδε ένα Σκάμαντρο να ξεχειλάει κουφάρια,
δεν το ’χει μες στη μοίρα του ν’ ακούσει
μαντατοφόρους που έρχουνται να πούνε
για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη.
Γιώργος Σεφέρης. 1955. Κύπρον, οὗ μ᾿ ἐθέσπισεν. Αθήνα: Ίκαρος. Και στον συγκεντρωτικό τόμο: Γιώργος Σεφέρης. [1972] 1985. Ποιήματα. 15η έκδ. Αθήνα: Ίκαρος.
TRANSLATED BY EDMUND KEELEY
Teucer: … in sea-girt Cyprus, where it was decreed
by Apollow that I should live, giving the city
the name of Salamis in memory of my island home.
… … … .
Helen: I never went to Troy; it was a phantom.
… … … .
Servant: What? You mean it was only for a cloud
that we struggled so much?
— Euripides, Helen
‘The nightingales won’t let you sleep in Platres.’
Shy nightingale, in the breathing of the leaves,
you who bestow the forest’s musical coolness
on the sundered bodies, on the souls
of those who know they will not return.
Blind voice, you who grope in the darkness of memory
for footsteps and gestures — I wouldn’t dare say kisses —
and the bitter raving of the frenzied slave-woman.
‘The nightingales won’t let you sleep in Platres.’
Platres: where is Platres? And this island: who knows it?
I’ve lived my life hearing names I’ve never heard before:
new countries, new idiocies of men
between the last sword of some Ajax
brought me here, to this shore.
rose from the sea like Aphrodite,
covered the Archer’s stars, now moves to find
the heart of Scorpio, and alters everything.
Truth, where’s the truth?
I too was an archer in the war;
my fate: that of a man who missed his target.
on a night like this, by the shore of Proteus,
the Spartan slave-girls heard you and began their lament,
and among them — who would have believed it? — Helen!
She whom we hunted so many years by the banks of the Scamander.
She was there, at the desert’s lip; I touched her; she spoke to me:
‘It isn’t true, it isn’t true,’ she cried.
‘I didn’t board the blue bowed ship.
I never went to valiant Troy.’
Breasts girded high, the sun in her hair, and that stature
shadows and smiles everywhere,
on shoulders, thighs and knees;
the skin alive, and her eyes
she was there, on the banks of a Delta.
At Troy, nothing: just a phantom image.
That’s how the gods wanted it.
And Paris, Paris lay with a shadow as though it were a solid being;
and for ten whole years we slaughtered ourselves for Helen.
Great suffering had desolated Greece.
into the jaws of the sea, the jaws of the earth
fed to the millstones like grain.
And the rivers swelling, blood in their silt,
all for a linen undulation, a filmy cloud,
a butterfly’s flicker, a wisp of swan’s down,
an empty tunic — all for a Helen.
Nightingale nightingale nightingale,
what is a god? What is not a god? And what is there in between them?
‘The nightingales won’t let you sleep in Platres.’
consecrated to remind me of my country,
I moored alone with this fable,
if it’s true that it is a fable,
if it’s true that mortals will not again take up
the old deceit of the gods;
that in future years some other Teucer,
or some Ajax or Priam or Hecuba,
or someone unknown and nameless who nevertheless saw
a Scamander overflow with corpses,
messengers coming to tell him
that so much suffering, so much life,
all for an empty tunic, all for a Helen.
George Seferis, “Helen” from Collected Poems (George Seferis). Translated, edited, and introduced by Edmund Keeley and Philip Sherrard. Copyright © 1995 by George Seferis. Reprinted by permission of Princeton University Press.Source: George Seferis: Collected Poems (Princeton University Press, 1995).
Giorgos Seferis (1900-1971), a career diplomat, was major Greek poet of the 20th century (1963 Nobel Prize of literature).
I remind that the version of the events according to which Helen never went to Troy, but she was in Egypt during the whole Trojan war is of Herodotean origin (The Histories, Book II, 116-117). Euripides later reworked this version, introducing as part of the plot the story that the gods had sent to Troy a phantom in Helen’s place, a phantom for which Greeks and Trojans were killing each other for ten years…
