Sanat İmgeleminin Toplumsal Cinsiyetteki Rolü
Öncelikle bu yazıyı kaleme alırken uzun uzadıya düşünerek sanatın ince kıvrak zekasının genişliğini ve sanatın diğer alanlarındaki diyalektik gücü aktararak öze dair bize bir şeyler fısıldadığını bu kertede aktarmak durumundayım. Dilin kelimeler arasındaki sunduğu parçalarla sizlerle birlikte yeniden bir anlam düzeyi oluşturmak yeni bir kavrayış yaratarak yaşamın toplum içindeki sızılarının aslında birer inci tanesi olduğunu gelin birlikte hissedelim. Sanıyorumki, sanat ve diğer alanlar esasında bize yaşamsal anlamda bizi besleyen tuzlu su gibidir. Suyu içme ihtiyacı ve aynı zamanda onu içmeden önce tuzlu olduğuna dair usumuzda yer alan bilgi üzerine düşünmeliyiz. Yaşam ile sanat ve hatta insan bilinci böyle bir şey olsa gerek. Olgulara ihtiyaç duyan bilim adamları gibiyiz. Yaşama dair bir açıklama gereksinimi aslında bizim tuzlu suyumuz olarak idealize edelim. Her ne kadar tuzlu suyu içmekte zorlansak da yaşama dair anlamlandırma ihtiyacımız onu içmemizde yani yaşama devam etgmemizde içsel bir ihtiyaçtır.
Gelelim esas konuya, önecelikle Sabahattin Ali'nin yazmış olduğu Kürk Mantolu Madonna adlı eserdeki Raif Efendi karakteri ile Metin Erksan'ın çekmiş olduğu Sevmek Zamanı adlı filmdeki Raif Efendi karakterleri arasındaki bağıntıdan yola çıkarak sanatın toplumdaki kadın -erkek imgelemi üzerine analizlerini ve bu analizlerinden yola çıkarak aslında yaşam teorisi ile sanat ilişkisine değinmek istiyorum. Sabahattin Ali'nin Kürk Mantolu Madonna adlı romanındaki Raif Efendi karakteri Berlin'deki sanat galerisinde karşılaştığı Andrea Del Sarto tarafından resmedilen " Madonna de Arpie" adlı tabloya aşık olur. Aslında tabloda onu çeken ve aşk ve sevi duygularını ortaya çıkaran şey sanatın insanın düşünsel gücüyle kurduğu puzzle'da bulunan kayıp parça gibidir. Tablodaki Madonna karakterinin aslında kusursuzluğu ve mükemmelliği Meryem Ana ile ilişkilendirilerek yeni bir anlam yaratılır. Böylelikle sanatla birlikte aşkın ve kendi özsel yaşamının yeni bir açıklaması doğmuştur.
Bu tabloyla Raif Efendi sıkıcı ve anlamsız olarak gördüğü hayatındaki anlam arayışında yeni bir yol çizmeye başlamıştır. Yetiştiği toplumda kendisine tesadüfler sonucu yeni bir simge yaratmıştır. Aşkın ve yaşamın simgesi geleneksel kadın ögesinden soyutlanmış toplumdan bağımsız bir figür adeta bir Tanrıça haline gelmiştir. Herkesin gördüğü tabloya kendisi yeni bir anlam yeni bir duygu yükleyerek Kürk Mantolu Madonna'yı kendi kurduğu düşsel gücüyle farklı bir form tasarlamıştır. Sevgiyi toplumdan hem bağımsız hem de toplumun içnde var ederek kendine özgü aşkın ideasından sanatın mükemmelliyetine doğru bir yola çıkmıştır. Kürk Mantolu Madonna'yı toplumdaki kimse incelikle bakmaz aşk yada sevgi imgesini bu tabloya atfetmez. Çünkü bu tür duygulanım durumları idealize edilmekten öte maddesel bir şekilde tüketilmektedir. İdeal aşk ve sevgi kavramı toplumdaki kadın-erkek imgelemi gibi şekillendirilmez ,yargı barındırmaz. İdealize edilen de her zaman bir fikir ve o fikrin kusursuzluğu göze çarpar. Ancak ideal bir seviden yolan çıkan bireyler tarafından algılanabilir.
Raif Efendi karakteri aslında topluma sinmiş bir karakterdir. Tahsilini yapaması için Avrupa'ya eğitime gönderilen Raif burada zorunluluk ve yaşamı bir sigorta poliçesi olarak değerlendirmeyerek arayışlar, kavrayışlar ve yaşamı tanıma sürecine girmiştir.Toplumla birlikte gelişme sürecine giren birey , zaman ilerledikçe kadın-erkek imgeleminin zihninde etkisiyle kozalağından çıkmayı reddeden bir bir tırtıla benzemiştir. Çünkü, bu imgelem-Kürk Mantolu Madonna ve diğer kadın ve erkek figürleri- bize realiteden uzak görünür. Bununla birlikte toplumsal cinsiyetteki kadın-erkek figürü imge ile buluştuğu zaman aradaki uçurum bireyi ürüküterek kozalağına geri dönmeye ya ideaya yada topluma yabancılaşmaya iter. Raif Efendi'nin resmini seyrederken farkına vardığı aslında bir iç huzurdur. Toplumdaki yargılar ,ötekileştirmelerden uzak bir iç huzur olarak nitelendirebiliriz. Sanatın rolü duyguların idealaştırılması ve mükemmeliyete ulaşarak bireyin yaşamda kendini var ederkenki iç huzurunu sağlamasıdır.Sanat bu süreçte bireye yol arkadaşı olmaktadır.
Çünkü insan hayaliyle kurduğu bağda ruhuna daha yakın olacağını hisseder. Bu toplumsal cinsiyetteki gerçek olarak nitelendirilen çıkarımların kalbini ve ruhunu kör edeceğini düşünür. Sevgi ideasının azami ölçüde kalması sağlanır.
Metin Erksan'ın 1965 yılında çekmiş olduğu Sevmek Zamanı adlı filmindede aynı şey söz konusudur. Hali karakteri boyacılık mesleğiyle uğraşmaktadır. Boyama işini yapmak için gittiği evin duvarında asılı olan resme aşık olması aktarılır. Filmdeki diyaloglar aslında imge ile tpplumsal cinsiyet arasındaki uçurumu net bir şekilde gösterir.
"-Halil: Resminle benim aramdaki bir durum, seni iligilendirmez. Ben senin resmine aşığım.
-Meral: İyi de aşık olduğun resim benim resmim. İşte bende buradayım, söyleyeceklerini dinlemeye geldim.
-Halil: Resmin sen değilsin ki. Resmin benim dünyama ait bir şey. Ben seni değil resmini tanıyorum. Belki sen benim bütün güzel düşüncelerimi yıkarsın.
-Meral: Bu davranışlar bir korkudan ileri geliyor.
-Halil: Evet. Bu korku sevdiğim bir şeye ebediyen sahip olmak için çekilen bir korku . Ben senin resmine değil de sana aşık olsaydım ne olacaktı? Belki bir kere bile bakmayacaktın yüzüme. Belki alay edecektin sevgimle. Halbuki resmin bana dostça bakıyor. Ve ebediyen bakacak."
Yukarıdaki diyalog bile aslında bu imgenin ne denli önemli olduğunu ortaya çıkarıyor. Raif Efendi, Halil karakteri ve daha bir sürü karakter toplumsal cinsiyetteki rolleri altında ezilirken sanat yoluyla esasında hayal dünyalarındaki imgelerle sevgi ve benzeri duyguları yaşayabilmektedirler. Böylelikle Camus'unun ileri sürdüğü yaşama iç güdüsü kavramının sanat yoluyla bireyde ne denli iç huzur ve mutluluk sağladığını ruhumuzu beslediğini de söyleyebiliriz. Sanatın idealar dünyasına açılan bir pervaz olduğu ve bu pervazın o gerçeği görmede ve o özün çekirdeğini bulmada yardımcı olacağı temennisiyle seviyle kalın...