De Klassieker, E Pluribus Unum en het gelijk van Maxima
Zwarte Piet is net als Ajax: niet iedere Nederlander is fan.
Nu in een deel van het land de herfstvakantie alweer voorbij is, nadert feestmaand december weer met rasse schreden. Dat betekent ook dat een bepaalde gevoelige kwestie weer de kop opsteekt. Vandaag maakte RTL bekend dat Zwarte Piet op een andere manier zal verschijnen in de eigen programma’s, namelijk als ‘schoorsteenpiet’, dat wil zeggen met roetvegen op het gezicht, in plaats van als ‘Moriaantje, zo zwart als roet’.
Is Zwarte Piet een racistisch fenomeen? Als je een beetje goed kijkt, is het antwoord op die vraag simpel: ja. Ziet iedere Sinterklaasminnende Nederlander in het personage zijn of haar eigen racistische vooroordelen bevestigd? Nee, dat niet per se. Maar als iets, ook al is het per ongeluk, heel pijnlijk is en behoorlijk racstisch overkomt, waarom zou je het dan met hand en tand verdedigen?
Het antwoord van reactionaire Zwarte Piet-verdedigers op die vraag is meestal een variant op “Het hoort bij onze Nederlandse traditie en cultuur!”. Afblijven dus. Een eerste tegenargument is dat niet alle tradities het behouden waard zijn: van palingtrekken en stierenvechten tot het lynchen van zwarte burgers in de zuidelijke staten van de VS en het de joden de schuld geven van alles: het zijn oude tradities, maar het is niet erg dat ze niet meer bestaan, of althans niet zo evident als voorheen.
Dan de Nederlandse cultuur, of de Nederlandse identiteit. Zwarte Piet hoort bij de liefhebbers van de traditionele variant van dat personage bij de Nederlandse identiteit. Als hij verdwijnt, neemt hij een deel van onze ziel mee. Zo voelt dat kennelijk.
Maar het idee van één allesoverkoepelende Nederlandse identiteit is absurd. Koningin Máxima kreeg bijna tien jaar geleden een bak kritiek over zich uitgestort toen zij zei dat er geen sprake is van één vaste, onveranderlijke Nederlandse identiteit. Dé Nederlandse identiteit bestaat niet, zo sprak zij in oktober 2007. Ze wilde ons diverse Nederland daarmee een compliment geven, waarvoor nogmaals dank, majesteit. Maar zo werd de opmerking niet door iedereen opgevat.
Laten we ervan uitgaan dat er één Nederlandse identiteit bestaat, waar Zwarte Piet een onlosmakelijk onderdeel van uitmaakt. Hoe doen we het dan met het voetbal? Gisteren werd de Klassieker gespeeld, de wedstrijd tussen Feyenoord en Ajax die elke keer nogal wat blinde haat oproept. Verschillende buitenlandse spelers hebben al meerdere keren gezegd dat ze wel gewend zijn aan een bepaalde rivaliteit in hun vaderland, maar dat ze de woede zoals die in de ogen van Amsterdammers en Rotterdammers te lezen is tijdens onderlinge wedstrijden nog nooit eerder hebben gezien.
Vraag het aan een willekeurige buitenlander: noem een Nederlandse voetbalclub. Wat is het meest waarschijnlijke antwoord? Juist, Ajax. De club, vertegenwoordiger van onze hoofdstad, die als een soort pars pro toto wordt gezien, zal volgens buitenlanders toch wel onderdeel uitmaken van dé Nederlandse identiteit, niet?
Het gekke is dat dezelfde Rotterdammers of Amsterdammers die niet wensen dat de andere club wordt verbonden aan een algemene Nederlandse cultuur meestal wél vinden dat dat in Spanje wel kan gebeuren. De Spaanse Classico tussen Real Madrid en Barcelona wordt gezien als een clash tussen het centrale dictatoriale bewind in Madrid in de tijd van Franco en de eigenheid van regio’s zoals Catalonië die de dictator wilde onderdrukken.
Catalonië en ook bijvoorbeeld Baskenland en Galicië hadden het zwaar te verduren onder Franco, dictator van de jaren ’30 tot 1975. Deze week werd bekend dat zelfs een hoofdloos standbeeld van generalissimo Franco in Barcelona het nog geen drie dagen volhoudt. De woede zit nog diep.
Er is dus kennelijk geen sprake van één spaanse identiteit. Iedere halvegare voetbalhooligan verbetert je als je zegt dat Barcelona een Spaanse club is. “Nee, Catalaans!”. Diezelfde mensen struikelden hard over de woorden van Máxima. Als er dus wél één Nederlandse identiteit bestaat, welke club hoort daar dan bij? Ajax? Gisteren eindigde de strijd tussen ‘010’ en ‘020’ in een gelijkspel, maar een echte culturele oorlog tussen de twee kan alleen maar eindigen in een KO voor één van de twee.
Helaas voor de liefhebbers van Zwarte Piet uit Den Haag, Rotterdam, Utrecht, Eindhoven en de rest van het land: Zwarte Piet is eigenlijk net als Ajax. Heel erg Nederlands, maar niet iedereen is er fan van. Denk maar aan Real Madrid.
Helaas zijn tradities nu eenmaal moeilijk te veranderen. Deze week draaide een Catalaans gerechtshof het verbod op stierenvechten terug. Het zit nu eenmaal diep geworteld in de Catalaanse identiteit, die Franco zo graag wilde uitwissen. Aan alle liefhebbers van Zwarte Piet: niemand wil de Nederlandse identiteit uitwissen. Sommige mensen willen alleen maar een einde maken aan een beschamende traditie die doet denken aan liedjes als ‘Tien kleine negertjes’ of de hilarische Blackface-personages uit de 19e en begin 20e eeuw. Tijd om dat af te schaffen.
Wat is nu dé Nederlandse identiteit? Die bestaat dus niet. De Franse abbé Emmanuel Joseph Sieyès schreef in januari 1789 het pamflet genaamd Qu'est-ce que le tiers-état?, oftewel ‘Wat is dat, de Derde Stand?’. Het was een retorische vraag. In Frankrijk hadden de Eerste en Tweede Stand, de geestelijkheid en de adel, disproportioneel veel te zeggen in de staten-Generaal, het parlement.
De Derde Stand was iedereen die daar níet bij hoorde, een nogal diverse groep dus, bestaande uit 98% van de bevolking. Het pamflet was een van de stappen richting het uitbreken van de Franse Revolutie in hetzelfde jaar.
Sieyès beantwoordde zijn eigen vragen als volgt. Wat is de Derde Stand? Alles. Wat is het tot nu toe geweest in de politiek? Niets. Wat verlangt hij te zijn? Iets. De eindeloos gevarieerde Derde Stand, 98% van de bevolking, kon alleen maar beschreven worden als ‘iets’, wat indertijd al beter was dan het ‘niets’ dat hij in de landelijke politiek voorstelde.
Als je er veel meer dan een ‘iets’ in grote lijnen aan wil verbinden, kom je al gauw op details die nergens op staan. Nederland ís niet Zwarte Piet. Als wel, dan ís Nederland ook Ajax. Akkoord, Rotterdam?
