#vandejong interviewt

[vandejong]

VANDEJONG INTERVIEWT: Professional Rebel

Door Vandejong

In ‘Vandejong interviewt’ vragen we elke week inspirerende personen over hun werk en hun visie op nieuwe ontwikkelingen. In de vorige editie maakte je kennis met RA*W. Vandaag spreken we met Linda Vermaat (28) en Melissa Marijnen (31), oprichters van Professional Rebel. Wat doen jullie precies?
 Wij zijn Professional Rebel en we willen mensen en bedrijven uitdagen om de status quo te verbeteren. Dit doen we door het organiseren van tours, expedities en events om business innovatie te stimuleren. Wij geven gevestigde bedrijven met onze Startup Tours op maat een kijkje in de keuken bij innovatieve startups en creatieve bedrijven. Zo krijgen zij inspiratie en praktische inzichten voor eigen projecten. Wij zoeken de inspiratie, en zorgen dat deze toepasbaar wordt. Fiets mee met onze maandelijkse open Startup Tour in o.a. Amsterdam, Eindhoven en Rotterdam. Hoe zijn jullie in je huidige werk beland?
 Tijdens de organisatie van het event Food For Change op het Food Film Festival zagen wij ondernemers die hun geld verdienen en tegelijkertijd de wereld verbeteren. Dit triggerde onze nieuwsgierigheid naar nieuwe manieren van ondernemen. Make money and change the world. Om ons heen zien wij veel toffe mensen, zoals Carlien van Studio Jux, eco-fashion label, en Dion en Justus, van de Burgermeester, die het heft in eigen handen nemen, en zich niet neer leggen bij de status quo. Graag willen we mensen zoals Carlien en Justus een podium geven om te laten zien dat het succesvol anders kan. Door een brug te slaan tussen deze startups en de gevestigde orde willen wij business innovatie een push geven.  Wat is de waarde van jullie werk? Wij maken de leercurve van startups toepasbaar voor anderen, van startende ondernemers tot corporate bazen. Zo dagen wij bedrijven uit om te rebelleren. Wij geloven niet in beren op de weg, maar denken in potentie, in mogelijkheden. Bij veel organisaties zijn wij het tegenovergestelde. Neem het heft in eigen handen. Met onze tours en onze events willen we die mind-set veranderen, en innovatie - op het gebied van zowel producten als de organisatie zelf - stimuleren. Waar halen jullie je inspiratie vandaan? Melissa op de fiets terwijl ze naar podcasts luistert en ze is gek op de Monocle. Een super mooi magazine met een crossover van tech, design en politics. Linda op de w.c. waar zij vaak van terug komt met de woorden ‘Ik was even op de wc en ik weet nu wat we moeten doen….’. Max, onze derde man, vindt zijn inspiratie bij de nieuwste startups zoals het vette bedrijf Codum dat nu A-Lab in Amsterdam opzet. We zijn alle drie gek op Berlijn vandaar ook de expeditie naar Berlijn. Daar lijkt opeens 1000% meer dingen mogelijk dan hier in Amsterdam. Kunnen jullie een pionier uit jullie vakgebied noemen? Daan Roosegaarde. Een visionair die zich niet in een hokje laat stoppen. "Het gaat immers niet om wat je bent, maar wat je doet,” zegt hij in zijn interview tijdens Zomergasten. Hij luidt voor ons met duidelijke bewoording een nieuwe tijd in. Zekerheden zoals pensioen, ons zorgstelsel en toevoer van energie zijn aan het wankelen. Dit maakt velen angstig, maar Daan benadrukt de mogelijkheden van deze nieuwe tijd. Een manier van kijken die volgens ons NU essentieel is. Samen met hem willen wij een brug bouwen tussen die oude manier van denken en de nieuwe wereld. Onze maatschappij vraagt nu om professionele rebellen, zoals Daan Roosegaarde. Met welke organisaties of personen zouden jullie graag een verbinding aan willen gaan?
 Bedrijven die de uitdaging willen aangaan om de stap te zetten naar de nieuwe economie zoals Daan Roosegaarde deze zo mooi beschrijft. Wij helpen hen met het verkrijgen van de nieuwe mind-set en het vinden van de juiste tools om deze stap te zetten. Zo bouwen wij een stevige brug tussen de rijke ervaring van de gevestigde bedrijven en de innovatiekracht van de startups. Dit is onze passie. Wat betekent vernieuwing voor jullie? Vernieuwing betekent volgens ons de ruimte pakken om de status quo te verbeteren. Vernieuwing gebeurt vanuit de innerlijke behoefte om te veranderen en kan enkel wanneer je kansen ziet. Daarom is het zo belangrijk om te hameren op een open flexibele mind-set. Hoe vernieuwen jullie je zelf in je vakgebied? Wekelijks drinken wij koffie met mensen die wij bewonderen. De lessen uit deze gesprekken delen we via ons blog. Inmiddels hebben we hiervoor al 102 mensen gesproken. Daarnaast gaan we regelmatig op expeditie zowel in Amsterdam, als in de steden Eindhoven, Rotterdam en Berlijn. Mocht je interessante contacten in Barcelona of London weten of hebben, want dit worden onze nieuwste stops, contact ons via [email protected]. Kun je een recente ontwikkeling noemen die grote indruk op jullie heeft gemaakt? Wij zijn erg geschrokken van de misstanden in de kledingindustrie. De ramp in Bangladesh liet de urgentie zien dat verandering in deze sector noodzakelijk is. Daarom organiseren wij dit najaar een Forward Fashion Trilogie, waarbij wij tijdens deze avonden startups uit de mode industrie helpen met de verandering die zij teweeg willen brengen in deze sector. Bezoek een van onze Vonk avonden in de Stadsschouwburg Amsterdam, en denk mee! De eerste is op dinsdag 24 september. Welke innovaties zullen volgens jullie de toekomst bepalen? Innovatie wordt momenteel gedreven door startups. Hun leercurve is zo steil en zij werken zo vol passie, dat zij trends om hen heen direct vertalen in kansen. Zo zie je dat van de week Nalden is gevraagd mee te denken met TNT Post. Dit zal in de toekomst veel vaker gebeuren. Oftewel startups, niet R&D afdelingen, zullen de innovatie van de toekomst bepalen. Meer weten? We drinken graag koffie, dus nodig ons uit. *Beeld: Professional Rebel (Linda Vermaat, uiterst links, Melissa Marijnen, uiterst rechts).

[vandejong]

VANDEJONG INTERVIEWT: RA*W

Door Vandejong

In ‘Vandejong interviewt’ vragen we elke week inspirerende personen over hun werk en hun visie op nieuwe ontwikkelingen. In de vorige editie maakte je kennis met Sasha Stone, vandaag spreken we met Robert Volten (29), Bart van de Kooij (28), Reinier Steures (28), Wendy van Luyck (27) en Heleen Hidskes (27), bestuursleden van reclameplatform RA*W. Wat doen jullie precies?
 RA*W staat voor RAUW*. We zijn immers net internationaal gegaan. RAUW* staat dan weer voor de jonge reclamegeneratie. Deze generatie is nog niet bewerkt. Als in rauw vlees. Met het organiseren van bijeenkomsten, bewerken we onszelf en zorgen we ervoor dat we alles uit onszelf en uit ons werk halen. En wat we doen? Onszelf opheffen. Klinkt vreemd, maar dat is uiteindelijk wel het doel. Door de reclamewereld met de neus op de feiten te blijven drukken, hopen we dat bureaus het belang van talentontwikkeling in gaan zien. En hier naar gaan handelen. Nu gebeurt dit nog veel te weinig. Daarom organiseert RA*W bijeenkomsten voor jong reclametalent op account, strategie en productie waar ze de kans krijgen te leren van de groten uit de branche en van elkaar. Deze bijeenkomsten zorgen voor veel inspiratie, kennis en energie bij de deelnemers, maar vooral voor nieuwe inzichten die de volgende dag toegepast kunnen worden in hun dagelijkse werk. RA*W voorziet in de behoefte van een jonge en gretige generatie van reclametalent, die klaar is voor de toekomst. Hoe zijn jullie in je huidige werk beland?
 We merkten al snel nadat we aan de slag waren gegaan bij onze eerste baan dat de reclame-industrie vrijwel niets deed aan de ontwikkeling van jonge talenten. Learning on the job leek het motto in de reclame. Dat is niet erg, maar wij, generatie Y, willen meer. Onze persoonlijke ontwikkeling gaat ons te langzaam en dat zorgt voor frustraties. Leeftijdsgenoten, die bij andere bedrijven werken, krijgen bijvoorbeeld wel vol trainingen aangeboden. Deze frustratie hebben we omgezet in actie en daardoor vragen we de leiders van de industrie - noem het de ‘in stand houders van de learning on the job methode’ - om ons opleiding te geven. We dachten, als zij het niet voor ons willen faciliteren, dan organiseren we het wel zelf. Wat is de waarde van jullie werk? We versnellen en onderstrepen talentontwikkeling. Sinds de oprichting zit elke bijeenkomst tot de nok toe vol en we blijven nieuwe gezichten zien. Na anderhalf jaar tijd hebben we 13 bijeenkomsten georganiseerd en staan er nog 6 op de planning voor de rest van het jaar. Tussen alle bijeenkomsten door zijn we op eigen initiatief, met behulp van sponsors, met een afvaardiging naar Cannes Lions geweest, de Oscars van de reclame. Daardoor worden we inmiddels breed (h)erkend door de reclamebranche. En dat niet alleen: ook de talenten lopen met het idee weg. We zien zelfs mensen die bij het stukje opleiding op hun LinkedIn profiel vermelden dat ze bij RA*W bijeenkomsten zijn geweest. Dat is geweldig, alleen zijn we er nog lang niet. Waar halen jullie je inspiratie vandaan? Door continu het gesprek aan te gaan met onze eigen deelnemers, bureaudirecteuren, jonge oprichters van start-ups en mediapartijen blijven we geïnspireerd. Daarnaast behouden we een constante nieuwsgierigheid naar de ‘wonderen’ en idiote dingen die in de reclamewereld plaatsvinden. En daarmee bedoelen we de mooie dingen zoals het geweldige werk, maar ook de traditionele benadering van een vak dat zo vooruitstrevend hoort te zijn. Kunnen jullie een pionier uit je vakgebied noemen? Wij vinden onszelf pioniers uit het vak. Wat we hebben opgezet is geen rocket science. Maar we zien dat niemand anders opkomt voor de belangen van talent in ons vakgebied. En dat terwijl de talentontwikkeling echt cruciaal is voor de vooruitgang van de branche. De mensen zijn per slot van rekening de enige manier om je als bureau te onderscheiden van andere bureaus. Maar als deze keuze wat narcistisch overkomt dan vinden we Droga5 en David Droga himself erg goed. Zij combineren de kwaliteiten van mensen met een platte hiërarchische organisatie wat zichtbaar resulteert in innoverend werk. Ook Gareth Kay, Strategy Partner van Goodby Silverstein & Partners, kan als pionier bestempeld worden. Hij heeft voor zijn bureau een strategie talent program ontwikkeld waar jonge talenten intern worden opgeleid. Daarnaast neemt hij wekelijks de tijd om met zijn strategen te praten over de industrie en wat er speelt in de wereld. Een vernieuwende benadering in de reclame. Met welke organisaties of personen zouden jullie graag een verbinding aan willen gaan?
 Met alle organisaties die zich inzetten voor de ontwikkeling van jong talent binnen verschillende branches. We hebben inmiddels nauw contact met diverse organisaties en zijn van plan bijeenkomsten met hun te hosten. We geloven namelijk dat we voor inspiratie ook buiten de sector moeten kijken. Wij zijn op dit moment ook bezig om verder te kijken dan ons kleine kikkerlandje. Binnenkort staan de eerste internationale sessies op het programma, om ook een platform te bieden aan expats en buitenlands talent in Amsterdam. Vervolgens is onze ambitie om RA*W ook internationaal uit te rollen o.a. in samenwerking met de Cannes Lions-organisatie. We merkten namelijk tijdens ons verblijf in Cannes dat er over de grenzen dezelfde behoefte bestaat die wij in Nederland proeven. Wat betekent vernieuwing voor jullie? Open staan voor vernieuwing betekent dat je kritisch moet zijn op de status quo. Vernieuwing is daarmee een sleutelwoord voor RA*W. Voor ons is het onbegrijpelijk dat in de top 100 voor de meest onmisbare man/vrouw in de reclame-, marketing- en mediabranche niet ‘talent’ stond opgenomen. Of sterker nog, op plek 1 stond. Bij Pixar hebben ze dat wel goed begrepen. Daar maakt het niet uit hoe oud je bent, wat je functietitel is of je specialisme. Als jij het beste idee hebt voor een animatie wordt er een team om jou heen gebouwd, dat samen met jou, jouw idee zo goed mogelijk gaat uitvoeren. Verdeling van verantwoordelijkheden wordt dus gebaseerd op het talent van medewerkers en hun creatieve input. Een logische zet voor een branche die gebaseerd is op de kracht van ideeën. Hoe vernieuwen jullie je zelf in je vakgebied? Door met mensen te praten buiten ons vakgebied :-). En door onszelf continu de waarom vraag te blijven stellen. Waarom doen we bepaalde dingen en waarom op die bepaalde manier? Kun je een recente ontwikkeling noemen die grote indruk op jullie heeft gemaakt? De gemiddelde werknemer van Starbucks krijgt meer training dan een reclamemedewerker. Daar zakte onze spreekwoordelijke broek van af. Dit patroon moet doorbroken worden want reclame is een beroep waar menselijk denkvermogen het product is. Maar om iets positiefs te noemen. We zien een positieve verschuiving van de toegevoegde waarde van het reclamevak. Steeds meer bureaus adviseren hun klanten nu ook op het gebied van de business waardoor businessproblemen daadwerkelijk opgelost worden en niet alleen worden bedekt met een communicatiesausje. Hierdoor worden merken daadwerkelijk relevant in een maatschappij waarbij de consument niet meer makkelijk om de tuin geleid kan worden.  Welke innovaties zullen volgens jullie de toekomst bepalen?
 De manier waarop de creatieve branche in de toekomst zal werken gaat zeker veranderen. Bureaus zullen hun traditionele processen herzien. Ook zal de waarde van het idee bepaald worden door de kracht ervan, niet het aantal uren dat er voor gemaakt werd. Google heeft al de toon gezet met de 20% regel. 1 dag van de week mag je aan je eigen projecten werken. En dat werkt als een inspirerend leerproces en de allergrootste motivator voor personeel en biedt indirect creatieve input voor projecten van hun werkgever. De New Yorkse vestiging van het bureau Mother gaat nog een stap verder. Zij werken met de "1 day do your job day" methode - waarbij je 80% aan eigen projecten mag werken en 20% moet doen wat je functieomschrijving zegt. Dit klinkt als de omgekeerde wereld. Terwijl het simpel, innovatief en doeltreffend is, voor zowel talentontwikkeling als de business. *Beeld: RA*W door Jerome de Lint. Robert Volten (Account Manager bij TBWA\NEBOKO), Bart van de Kooij (Voorheen strateeg bij Doom&Dickson, KINGSDAY, nu een start-up aan het opzetten), Reinier Steures (Account & Strategy bij Delight Agency), Wendy van Luyck (Project Manager bij Etcetera) en Heleen Hidskes (Strateeg bij Ogilvy & Mather Amsterdam).  Op donderdag 12 september 2013 host Vandejong een sessie van RA*W. Zie hier voor meer informatie. 

[vandejong]

VANDEJONG INTERVIEWT: Sasha Stone

Door Vandejong

In ‘Vandejong interviewt’ vragen we elke week inspirerende personen over hun werk en hun visie op nieuwe ontwikkelingen. In de vorige editie maakte je kennis met Roy Cremers, vandaag spraken we met Sasha Stone (29), General Manager van de internationale fotografiebeurs Unseen.

Wat doe je precies?
 Als General Manager van Unseen ben ik verantwoordelijk voor de organisatie van Unseen Photo Fair & Festival. Unseen heeft dit jaar ook de Unseen Foundation opgericht, waarmee wij meer activiteiten willen ontplooien ter stimulering van fotografietalent gedurende het jaar.

Hoe ben jij in je huidige werk beland?
 Ik werkte hiervoor bij een veilinghuis. Via een collega kwam ik bij Foam terecht waar ik verantwoordelijk was voor Foam's print sale room Foam Editions en Unseen. Unseen groeide groter en groter en daarom heb ik mij volledig toegelegd op de organisatie van Unseen. Vorig jaar op de afdeling Externe Relaties, nu meer als generalist. Deze plek is een combinatie van een commerciële, culturele en internationale omgeving. Deze onderdelen zocht ik altijd in werk, maar ik kon nooit bedenken wat voor soort baan daaraan zou voldoen.

Wat is de waarde van je werk? Unseen bedenkt manieren om nieuwe, goede fotografie voor het voetlicht te brengen. Op buitenlandse beurzen en festivals zie je vaak nog te weinig werk van onbekend talent terug. Dat is zonde, want er is veel goede, 'ongeziene' kunst van jonge makers. Met de focus op een nieuwe generatie kunstenaars stimuleren we niet alleen de kunst, maar spreken we ook een nieuwe generatie mecenaat aan.

Waar haal jij je inspiratie vandaan? Overal. Van de stad op de fiets, het bos, mensen met een grappige kijk op de wereld en nieuwe ideeën, websites als die van Freunde von Freunden, The Selby, Jongenshart, Wabi Sabi Kingdom, muziek van The Tallest Man on Earth, maar ook Crystal Castles en Jacques Brel, films van Wes Anderson, Woody Allen, François Ozon of oude films met Romy Schneider, tijdschriften (nu: Interview, Vanity Fair), boeken (nu: Jeffrey Eugenides), een mooie tentoonstelling of de biënnale in Venetië die ik dit jaar bezocht. 

Kun jij een pionier uit je vakgebied noemen?  Amanda Sharp en Matthew Slotover van Frieze. Frieze is een van dé internationale kunstbeurzen, die inmiddels op meerdere plekken op de wereld bestaat. Het begon begin jaren 90 met een tijdschrift, maar het merk is uitgegroeid tot veel meer. Het is niet vanzelfsprekend dat het concept van een beurs of een festival dat op de ene plek goed werkt, ook aan de andere kant van de wereld goed aanslaat. In het geval van Frieze is die vertaling heel succesvol gemaakt. Frieze is een ontmoetingsplek voor de hedendaagse kunstgemeenschap zoals Unseen de ontmoetingsplek is voor de internationale fotografiecommunity. Het zou geweldig zijn als wij op termijn ook zo succesvol onze vleugels uit kunnen slaan. Let wel: Amsterdam zit in het DNA van Unseen en hier ligt voorlopig nog een grote taak voor ons.

Met welke organisaties of personen zou je graag een verbinding aan willen gaan?
 Ik ben heel blij met de samenwerking die wij zijn aangegaan met Freunde von Freunden. Ik volg hun blog al lange tijd. Zij tonen vaak portretten van heel interessante en originele mensen, waarvan ik blij ben dat Unseen hen nu ook bereikt. Verder hebben we dit jaar met een van Unseen's grote partners, de BankGiro Loterij, een aparte Talent Collectie opgericht met werk van jonge, in Nederland gevestigde fotografen. Hun werk is beschikbaar voor mensen die een prijs in de loterij winnen. Het is fantastisch hoe jonge kunstenaars door zo'n samenwerking in één keer een heel grote opdracht krijgen, waardoor ze ook weer nieuw werk kunnen produceren. Ik hoop dat we hier een jaarlijks terugkerend onderdeel van Unseen van kunnen maken.

Wat betekent vernieuwing voor jou? Vernieuwing is geen doel op zich, maar ik streef er wel naar mezelf in mijn werk steeds verder te ontwikkelen, en vernieuwing is daar onlosmakelijk mee verbonden. Het doel is om Unseen ieder jaar verder te brengen, zowel de organisatie die dit jaar dus is uitgebreid met de Unseen Foundation, als ook het evenement. Dit jaar brengt Unseen nog meer galeries en kunstenaars, verrijst er een Unseen-restaurant op het Westergasfabriekterrein en hebben we een nieuwe ruimte aan het festival toegevoegd: de Unseen Living Room. Daarnaast hebben we een aantal mooie presentaties, installaties en andere activiteiten geprogrammeerd op het festivalplein in de buitenruimte. Verder zoeken we continu naar nieuwe vormen van samenwerking. Dit jaar is bijvoorbeeld samen met Outset Netherlands, een filantropische organisatie gericht op het ondersteunen van nieuwe kunst, het Outset Unseen Exhibition Fund opgericht. Een fonds dat mogelijk maakt dat drie jonge internationale curatoren op Unseen een jonge kunstenaar selecteren die begin 2014 een eerste solotentoonstelling in Nederland krijgt bij Foam. We willen zo veel mogelijk inhoudelijke samenwerkingen aangaan met partners, zoals bijvoorbeeld met Firestarters, die het Unseen Theatre (lezingen- en filmprogramma) hebben geadopteerd.

Kun je een recente ontwikkeling noemen die grote indruk op je heeft gemaakt? Niet zeer recent, maar waar ik dagelijks mee in aanraking kom: de cultuursector heeft het niet makkelijk. Dat vraagt erom dat spelers in het culturele veld nog creatiever worden om het hoofd boven water te houden. Dat is mogelijk, als je maar continu blijft zoeken naar nieuwe mogelijkheden en samenwerkingen. En daar zelf ook ondernemend in bent. Ik geloof dat culturele en commerciële activiteiten elkaar kunnen versterken en dat ondernemen noodzakelijk is. Het zou fijn zijn als die instelling meer voet aan wal zou krijgen in Nederland.

Een indrukwekkend kunstwerk: de installatie van James Turrell in Palazzo Fortuny in Venetië. Hij heeft op het moment een tentoonstelling in het Guggenheim in New York tot eind septemer die ik dolgraag had bezocht, maar ik heb met Unseen een goede reden om thuis te blijven!

Welke innovaties zullen volgens jou de toekomst bepalen? Ik ben benieuwd naar de ontwikkeling van digitale kunst. S Edition is daar een goed voorbeeld van: digitale werken in beperkte oplage. Een van onze partners, CitizenM, toont al digitale edities op tablets in hun hotels. Ik geloof er niet in dat de digitale presentatie van kunst, of fotografie, de print zal kunnen vervangen. Maar ik ben wel benieuwd hoe dit zich zal ontwikkelen. Datzelfde geldt voor digitale fotoboeken en -tijdschriften. Ik heb zelf een aantal van die tijdschriftenabonnementen op mijn iPad en ik lees die inmiddels liever dan de papieren varianten. *Beeld: Sasha Stone door Jorik Elferink.

[vandejong]

VANDEJONG INTERVIEWT: Roy Cremers

- veel kunstenaars hebben moeite om zichzelf te presenteren. Dit is jammer, want de projecten zijn vaak erg bijzonder. Er heerst bij veel kunstenaars, maar ook bij instellingen, een schroom om zichzelf op de voorgrond te plaatsen;

- vanuit ‘de markt’ wordt relatief weinig gegeven aan kunstprojecten. Andere goede doelen kunnen in Nederland rekenen op behoorlijke bijdragen, Nederland behoort van oudsher tot de meest vrijgevige landen van Europa, maar hiervan profiteert de kunst niet;

- het imago van de kunstsector in Nederland is niet al te sterk. Het draagvlak voor de kunst mag wel wat vergroot worden;

Dit was in 2009, nog voor de bezuinigingen en de anti-kunstcampagne van de PVV. Toen ik deze drie punten onder elkaar zette en naar een ‘oplossing’ ging zoeken kwam ik op crowdfunding. In 2009 nog relatief onbekend, maar in de muziekindustrie werd crowdfunding al enigszins toegepast. Ik vond het direct zo’n logische stap: via crowdfunding kun je bekendheid genereren voor je werk en wat je doet, als maker word je zichtbaar, je draagt bij aan het bijstellen van het beeld dat er bestaat van de kunstsector en daarnaast bied je mensen de mogelijkheid direct bij te dragen. Een win-win situatie. Ik ben direct gaan onderzoeken of het al bestond, maar kon nergens iets vinden dat op voordekunst leek. Ik heb vervolgens financiering gevonden en de site kon worden gebouwd. In de tussentijd werd de Amerikaanse site Kickstarter ook in Europa meer bekend. Ik heb direct gevraagd naar hun plannen, maar van uitbreiding naar Europa was toen nog geen sprake, bovendien, de doelstelling van Kickstarter lagen anders dan die van voordekunst. Op 4 november 2010 is voordekunst gelanceerd, we bestaan dus nu bijna 3 jaar. Ik ben tot december 2011 in dienst gebleven van het AFK en vanaf 1 januari 2012 volledig in dienst getreden bij Stichting voordekunst. Wat is de waarde van je werk? De doelstellingen van voordekunst zijn het stimuleren van ondernemerschap bij kunstenaars en kunstinstellingen en het zichtbaar maken van het draagvlak voor kunst en cultuur. Dat klinkt vrij vaag, maar op voordekunst.nl gebeurt dit heel concreet. We bieden kunstenaars en kunstinstellingen een platform om zichzelf te presenteren en om ‘het publiek’ (de crowd dus) te vragen om een bijdrage aan hun project. Je moet als maker dus goed nadenken over je propositie en daarnaast ook hoe je je publiek gaat bereiken. Als er dan mensen bijdragen aan je project, moet je dit ook opvolgen (relatiemanagement). Dit zijn allemaal basisonderdelen van goed ondernemerschap. Daarnaast laten we zien dat kunst niet alleen voor een elite is, of dat je alleen maar met veel geld kunst mogelijk kunt maken. Al vanaf € 10,- kun je donateur worden en mag je jezelf mecenas van de kunst noemen. Inmiddels hebben er al bijna 25.000 donateurs bijgedragen en is er ruim 2,7 miljoen euro opgehaald voor meer dan 430 kunstprojecten. Daar ben ik best trots op. Wat ik belangrijk vind is dat we met voordekunst iets hebben ontwikkeld dat zowel individuele makers helpt met het financieren van hun project, maar dat het ook iets is dat het beeld van de hele sector bijstelt. Heel veel mensen kennen geen kunstenaars in hun directe omgeving en hebben een totaal verkeerd beeld van wie kunstenaars zijn. Er wordt direct gedacht aan excessen als Herman Brood of Vincent van Gogh. Op voordekunst kun je zien wie de makers achter de projecten zijn en waar ze hun inspiratie vandaan halen. Waar haal jij je inspiratie vandaan? Ik haal mijn inspiratie uit gesprekken die ik heb met vrienden en kennissen, maar ook met mensen die ik via mijn werk tegenkom. Daarnaast probeer ik regelmatig verschillende blogs te bezoeken. Inspiratie is natuurlijk een heel breed breed: kunstenaars, vormgevers, musici zetten me aan het denken, maar kunnen me ook verroeren door de schoonheid van hetgeen ze maken. Ondernemers (en gadgets of apps) kunnen me inspireren om nog innovatiever en efficiënter te werk te gaan. Als ik in een nieuwe stad ben, dan kan ik ontzettend geïnspireerd raken door de mensen die er wonen, de architectuur, de winkels, musea en de tradities die er heersen en als ik een programma als Tegenlicht bekijk, raak ik meestal geïnspireerd om iets in mijn leven te veranderen of in ieder geval te streven naar een bepaalde verandering. Het komt er eigenlijk op neer dat ik overal inspiratie vandaan haal, zowel online als offline, onderweg van huis naar kantoor of op reis in het buitenland. Kun jij een pionier uit je vakgebied noemen?  Een pionier uit mijn vakgebied... Ik moet dan eerst even goed nadenken over wat ik als mijn vakgebied beschouw. Ik heb kunstgeschiedenis en communicatie- en informatiewetenschappen gestudeerd, bij het Stedelijk Museum, Foam_Fotografiemuseum en het AFK gewerkt en run nu een crowdfunding website. Ik heb eigenlijk nooit nagedacht over wie een pionier voor me is, ik laat me door veel mensen inspireren. Ik heb gelukkig bij al mijn werkgevers hele goede leidinggevenden gehad, van wie ik veel heb mogen leren. Als ik dan toch iemand moet noemen: Rick van der Ploeg. Hij heeft als staatssecretaris van cultuur en media aan het eind van de jaren negentig van de vorige eeuw het ondernemerschap in de cultuursector op de kaart gezet. Dit werd hem niet door iedereen voor lief genomen en het heeft ook behoorlijk lang geduurd voordat het aantoonbare resultaten heeft opgeleverd, maar inmiddels zie je dat het gedachtengoed van Van der Ploeg volledig vanzelfsprekend is geworden.  Met welke organisaties of personen zou je graag een verbinding aan willen gaan?
 Om de doelstellingen van voordekunst te realiseren is samenwerking essentieel. We werken nu al behoorlijk veel samen met organisaties in de cultuursector zoals verschillende provincies en fondsen. Ik vind het echter ook belangrijk dat voordekunst samenwerkt met het bedrijfsleven. Ik denk dat we in de cultuursector nog veel van hen kunnen leren, maar dat we ook wel degelijk iets te bieden hebben. Ik merk dat dit langzamer gaat dan ik zou willen. Het kost nu eenmaal veel tijd om relaties op te bouwen en ‘de crisis’ zorgt ervoor dat bedrijven minder snel geneigd zijn om nieuwe samenwerkingen aan te gaan. Toch zie ik dit wel als in van de prioriteiten voor aankomend jaar: meer samenwerken met organisaties die buiten onze eigen comfortzone liggen.  Wat betekent vernieuwing voor jou?  Vernieuwing is essentieel voor iedereen en elke organisatie. Als je niet vernieuwt dan roest je letterlijk vast in je doen en denken. Dit is een van de grote problemen waar de kunstsector mee te kampen heeft. Doordat er jarenlang niets veranderd is, omdat subisidies veelal toch ‘gewoon’ toegekend zouden worden, zijn sommige organisaties totaal vast komen te zitten. Iedere vernieuwing wordt buiten de deur gehouden omdat dit onzekerheid betekent. Dit zie je vooral ook op het niveau van Raden van Toezicht en besturen. Over het algemeen zijn dit mensen die weinig met de sector van doen hebben en het leuk vinden om af en toe om tafel te zitten, maar in de praktijk komt het er helaas te vaak op aan dat zij een organisatie onnodig remmen en vaak nog veel te traditioneel en hiërarchisch denken. Vernieuwing betekent namelijk extra werk en extra verantwoordelijkheden en daar zitten ze nu net niet op te wachten. Dat is een kwalijke zaak, maar hier wordt helaas te weinig aan gedaan. Ik zie dat er zich nu een nieuwe generatie twintigers en dertigers aandient die langzaam aan op posities komen waarin ze een verandering te werk kunnen stellen. Wat mij betreft gaat dit er echter nog nog veel te langzaam. Hoe vernieuw jij zelf in je vakgebied? voordekunst is als platform een behoorlijke vernieuwing geweest in de sector. In eerste instantie werd er kritisch naar voordekunst en crowdfunding gekeken. Zo werd er gezegd dat je hierdoor alleen maar commerciële publiekskunst zou krijgen en dat het niet boven de ‘ons-kent-ons’ financiering zou uitstijgen. Gelukkig is inmiddels het tegendeel bewezen, maar dit bewijst maar weer eens dat vernieuwing, ook, of misschien wel zelfs, in een creatieve sector, erg kritisch ontvangen wordt. Ik probeer zelf te vernieuwen door met veel mensen te praten, open te staan voor hun ideeën en vooral ook buiten de kunstsector te kijken. Wat gebeurt daar en wat kunnen wij er van leren? Het is vooral belangrijk om af en toe even de tijd te nemen om te reflecteren op wat je doet. Dat klinkt vrij zweverig, maar het werkt wel. Plan een keer een dag, of desnoods een middag, vrij en denk na over waar je mee bezig bent, waar je naartoe wilt met jezelf of je organisatie en hoe je daar het beste kunt komen. Moeten hiervoor bepaalde zaken anders? Schroom dan niet dit aan te pakken. Is samenwerking hiervoor essentieel? Zoek dan de mensen of organisaties op met wie je je doel wilt bereiken. Moet je hiervoor een ander koers varen: doe het dan. Wanneer je er zelf niet om vraagt of wanneer je er zelf niets aan doet, zul je nooit verder komen.  Kun je een recente ontwikkeling noemen die grote indruk op je heeft gemaakt?
 De economische terugval heeft best wel indruk op me gemaakt en dan eigenlijk vooral de concrete uitwerking hiervan. In eerste instantie was het voor mij een ver van mijn bed show, maar inmiddels ken ik in mijn omgeving steeds meer mensen die lange tijd zonder werk zitten, terwijl ze een goede opleiding hebben en zich eerder nooit zorgen hoefden te maken om een baan. Dit geeft voor mij de kwetsbaarheid van onze samenleving weer. In de jaren negentig van de vorige eeuw en de eerste jaren van dit millennium was ‘the sky’ daadwerkelijk ‘the limit’ en leek je te kunnen vertrouwen op bepaalde zekerheden, maar inmiddels is dit beeld behoorlijk bijgesteld en in sommige gevallen zelfs 180 graden gekeerd. Als je kijkt hoe de financiële wereld in elkaar steekt, dan kun je niet anders dan wantrouwend worden. Ik ben opgegroeid in deze consumptiemaatschappij, maar die is inmiddels behoorlijk failliet. De positieve kant hiervan is dat mensen steeds kritischer worden en minder gaan voor het snelle gewin, maar meer kijken naar de effecten op de verre termijn. Dit merk ik bij mezelf ook. Ik denk langer na voordat ik een grote aanschaf doe en probeer bewuster en duurzamer te leven.  Welke innovaties zullen volgens jou de toekomst bepalen?
 Dit sluit een beetje aan op de  vorige vraag. Ik denk dat de belangrijkste innovatie van de afgelopen tijd het vernieuwde vertrouwen is. Juist doordat veel traditionele instellingen en waarden zoals banken, pensioenfondsen, maar bijvoorbeeld ook een arbeidscontract, steeds minder vanzelfsprekend zijn, ben je als burger steeds meer op elkaar aangewezen. Vertrouwen speelt hierbij een essentiële rol en ik vind het erg fijn om te zien dat hier meer en meer op ingespeeld wordt. Initiatieven als Airbnb, Peerby, Thuisafgehaald, WeGo kunnen enkel bestaan door het vertrouwen van de gebruikers. Enerzijds in de organisatie, maar met name in elkaar. Deze 'sharing economy'* zal zich nog veel verder ontwikkelen. Ook crowdfunding is een fenomeen dat hier goed in past: traditionele financiers trekken zich terug, dus er wordt gezocht naar een alternatief: de maatschappij. Hoewel ik eigenlijk een behoorlijke Einzelgänger ben, geloof ik ontzettend in deze Peer2Peer mentaliteit en ik voorzie nog heel veel meer mogelijkheden en kansen.

*overzicht van belangrijke ontwikkelingen in de sharing economy: http://www.web-strategist.com/blog/2013/02/24/the-master-list-of-the-collaborative-economy-rent-and-trade-everything/ *Beeld: Roy Cremers door Paul D. Scott voor Leukedingendoen.nl.

[vandejong]

VANDEJONG INTERVIEWT: Marina van Goor

Fascinerend dat er steeds vaker naar nieuwe vormen wordt gezocht om de communicatie te optimaliseren. En dat er dan naar de expertises van ontwerpers, kunstenaars en filmmakers gevraagd wordt om mee te werken aan deze communicatie is erg interessant. Ik vind het ook heel interessant om te zien hoe zo’n telefoonbedrijf de negatieve bijwerkingen van hun product onderkent en deze aan durft te pakken. Als ontwerper help je mee het imago van het bedrijf goed te houden of te krijgen en daarnaast ben je van enorme toegevoegde waarde voor de maatschappij. En dan maak je ook nog iets wat aantrekkelijk is. De goede balans vinden tussen deze drie (inhoud/bewustwording/schoonheid) vind ik heel erg knap. Voor dat soort opdrachten mag je me wakker maken. Wat betekent vernieuwing voor jou? Vernieuwing betekent voor mij, ontwikkelingen, op het gebied van technologieën, geneesmiddelen, industrieën, internet, maar ik zie vernieuwing ook in het vinden van nieuwe wegen en methoden binnen dat wat er al is. Hoe vernieuw jij zelf in je vakgebied? Ik ben altijd op zoek naar cross-overs. Met Eenmaal heb ik de strategie gehad om van een ingewikkeld maatschappelijk onderwerp samen met Vandejong een merk te maken. Het koppelen van een bestaand merk aan een sociaal ingewikkeld issue gebeurt al vaker. Maar van een sociaal onaantrekkelijk issue een sterk merk te maken, om het onderwerp op die manier aantrekkelijk en toegankelijk te maken is, denk ik, best vernieuwend voor mijn vakgebied. Kun je een recente ontwikkeling noemen die grote indruk op je heeft gemaakt? Blijf ik toch nog even bij het Eenmaal-concept hangen. Het maakt bij mij enorme indruk dat Eenmaal, zoveel internationale en nationale publiciteit heeft gekregen, door heel Europa tot aan Japan, Nieuw-Zeeland, de VS, Canada, India en Brazilië, op radio, televisie, in kranten, tijdschriften en op talloze blogs. Het was en is ongekend wat er gebeurt. Blijkbaar is er zelfs in onze vluchtige maatschappij ruimte en aandacht voor bepaalde sociale onderwerpen als je maar de juiste toon aanslaat. Welke innovaties zullen volgens jou de toekomst bepalen? Ik denk en dat bleek ook uit de vele reacties op het concept Eenmaal, dat er in onze hyperconnectieve maatschappij steeds meer ruimte en behoefte is aan momenten van disconnectie. Niet om het een uit te sluiten of af te keuren, nee juist om het er naast te hebben. Dus innovaties die hier op betrekking hebben zijn belangrijk voor de toekomst.  *Beeld: Marina van Goor in gesprek met Pjotr de Jong bij de opening van Eenmaal op 27 juni 2013 (foto door Joep Niesink). 

[vandejong]

VANDEJONG INTERVIEWT: Sjim Hendrix

Ik zou vernieuwing dan ook liever zien als stilstand te benaderen vanuit een ecologische kringloop. Op het moment dat wij dingen als nieuw bestempelen, spreken wij slechts onze beperkte voorkeur uit. Een steen verandert ook. Het is maar vanuit wat voor tijdsspanne je daar naar kijkt. Voor mij is vernieuwing het gevolg van doen. En ben je eigenlijk terug aan het kijken als je aan het woord nieuw denkt. Hoe vernieuw jij zelf in je vakgebied? “Laten wij tezamen enorme bloemkolen zoeken.” schreef Toulouse-Lautrec. Ik wil alles zelf doen en heb last van megalomane plannen. Maar vooral door alles zelf te willen doen, loop ik continu tegen mijn eigen grenzen aan. Dan loop ik vast en moet ik advies inwinnen, boeken lezen, googlen of samenwerken met mensen die beter zijn in bepaalde dingen dan ik. Dat geeft mij inspiratie. En dan is het elke keer zo dat ik de hemel wil bestormen, maar door de aardse zaken gedwongen wordt om de vastgeroeste ideeën waar ik mijn projecten mee begin, bij te stellen. Dat ik niet alles zelf kan. Zelfs niet met een mobiele aansluiting op de virtuele wereld. En ondertussen is het zo dat door de diversiteit van mijn werkzaamheden (ik bouw zelf de keuken, de eetgelegenheid, kook, pluk en raap ingrediënten, maak sculpturen, teken, ontwerp, schilder, fotografeer en schrijf) telkens nieuwe combinaties ontstaan. Om dingen te doen die ik zelf nog nooit gedaan heb. Dan blijkt het budget niet toereikend te zijn. Dan blijkt dat er niet genoeg tijd is. Of dat ik niet het juiste gereedschap of de juiste kennis heb.

Als ik dan vast zit, ga ik wandelen, zwemmen, of ga ik paddenstoelen plukken met Pek van Andel. De man die serendipiteit predikt in een academische wereld. Dan rijden wij, op zoek naar weidechampignons en berkenboleten, in zijn oude Eendje door het Groninger platteland en vertelt hij over alles wat hij weet en ziet. Van de hak op de tak. Meestal weet ik dan niet zo goed wat ik met al die informatie moet. Maar vaak is het zo, dat deze vroeg of laat een plekje vindt. Begrip is vaak langzamer dan de wil. En op het moment dat ik het niet meer weet, probeer ik beter te leren kijken, voelen, ruiken en proeven. “Wist je dat ze Mozart draaien in de robotstal?” mompelt Pek dan tussen neus en lippen, als we over het urbane platteland rijden. En als ik dan nog meer niet weet, luister ik naar boeren, architecten, koks, kunstenaars, vormgevers, wijze mannen en vrouwen. Waar ik dan mee samenwerk, waar ik naar luister of waar ik ruzie mee maak. Om het denken te stimuleren. Maar ook om de projecten gerealiseerd te krijgen. Kun je een recente ontwikkeling noemen die grote indruk op je heeft gemaakt? Ik word vader. En dat zet alles op zijn kop. Dat doet mij realiseren, dat alles wat ik nu doe gevolgen heeft voor een volgende generatie. En dat wij slechts kleine beestjes zijn die ons voortplanten. Binnen de keuken is er nu gelukkig weer een grote interesse voor natuurlijke ingrediënten. De smaak zelf. Dat is grotendeels te danken aan Noma in Kopenhagen. En de snelle verspreiding van kennis door het internet. Wildplukken en regionale producten zijn heet. Kleinschaligheid krijgt weer aandacht. En dat is een groot goed.  Welke innovaties zullen volgens jou de toekomst bepalen? Google-glasses ben ik bang. De gevolgen van de vermenigvuldiging van de eigen ik in de digitale wereld. En het dupliceren van onszelf met nog snellere communicatiemiddelen. Maar om de koe bij de hoorns te kunnen vatten moet men natuurlijk wel de hoorns op de koe laten groeien en luisteren naar de intrinsieke ritmes van de natuur. Om deze daarna te leren begrijpen en te gebruiken zonder ze te verkrachten. Om met je mobieltje in de hand wereldwijd als een nomade te kunnen leven, maar deze op de juiste momenten uit te kunnen zetten. Dan hoop ik dat wij de Google-glasses massaal links laten liggen. En af en toe wat meer tijd besteden in het hier en nu. Waar verveling, toeval en onbegrip misschien wel lijden tot plekken in de stad waar het ritme van de natuur en de natuur van de mens iets meer plek hebben. Waar we misschien iets meer tijd nemen voor de noodzakelijke dingen. Eten, drinken, vrijen, poepen en plassen. Waar de limiet van de eigen ik misschien bevredigender is.  *Beeld: foto door Simon Wald-Lasowsky, kostuum door Maria Hendriks & Bonno van Doorn voor KDA. 

[vandejong]

VANDEJONG INTERVIEWT: Ebele Wybenga

[vandejong]

VANDEJONG INTERVIEWT: Ace & Tate

Door Vandejong In ‘Vandejong interviewt’ vragen we elke week inspirerende personen over hun werk en hun visie op nieuwe ontwikkelingen. Vorige editie maakte je kennis met Álvaro Márquez van Creative Mornings, nu spreken we met Mark de Lange (31), oprichter en CEO van Ace & Tate. Wat doe je precies?
 Een paar weken geleden lanceerde ik samen met mijn partners Bart-Jan van Seggelen en Camiel de Lange van Bergen, Ace & Tate: een online aanbieder van brillen. Met Ace & Tate streven wij ernaar om het gat tussen de discountaanbieders en de grote ketens enerzijds en de luxe opticien anderzijds te dichten. Als brildrager werd ik namelijk geconfronteerd met een lastige keuze: iets dragen dat ik niet mooi vind maar wel kon betalen of iets moois kopen waarvoor ik honderden euro’s kwijt zou zijn. In de optiek-branche worden ongelooflijk hoge marges gehanteerd waardoor de prijs van een bril onnodig hoog is en wij besloten hiervoor een alternatief te ontwikkelen. Door onze eigen ontwerpen te maken en traditionele kanalen te omzeilen, zijn wij in staat om een mooie, kwalitatief goede bril voor €98 aan te bieden. Dat bedrag is inclusief glazen op sterkte. Al onze brillen worden in-house ontworpen in Amsterdam en met de hand geproduceerd in Italië. De glazen worden door een gerenommeerd Nederlands bedrijf ingeslepen.   Hoe ben je in je huidige werk beland?
 Zo lang ik mij kan herinneren, heb ik de ambitie gehad om zelf een bedrijf te starten, de vraag was alleen wat ik dan ging doen. Toen ik vervolgens tegen een interessant en ook (zo bleek) oplosbaar probleem aanliep, besloot ik dat nader te onderzoeken. Het maken van brillen is een lastige business maar ook een proces met veel ruimte voor creativiteit. Dat laatste gaf voor mij de doorslag om hiermee aan de slag te gaan, hetgeen resulteerde in Ace & Tate. Het feit dat Ace & Tate een partnership met twee goede vrienden is, is voor mij de icing on the cake. Wat is de waarde van jouw werk? Dat vind ik een lastige vraag. Mijn werk is mijn grote passie en beheerst – zeker nu, vlak na de lancering van de site – mijn leven. Voor de mensen om mij heen wellicht niet altijd even leuk maar ikzelf haal er veel voldoening uit. Los van hetgeen Ace & Tate aan mijn leven toevoegt zijn meerdere antwoorden mogelijk. Het simpele antwoord is dat wij een alternatief bieden voor de consument die het niet nodig vindt om honderden euro’s te spenderen aan een kwalitatief goede bril maar zich ook niet thuis voelt bij de grote optiekketens of discounters. In bredere zin zou ik antwoorden dat een bril een zeer persoonlijk item is, het helpt mensen ten slotte om beter te zien. Dit is – voor mij althans – van grote waarde want zonder goed te kunnen zien, worden zelf de meest gemakkelijke zaken lastig. Ten slotte zijn wij op dit moment in gesprek om heel concreet waarde toe te voegen door een educatieproject in de derde wereld te ondersteunen. Waar haal jij je inspiratie vandaan? Dat kan van alles zijn maar vooral andere mensen, tijdschriften en online. Daarnaast uit muziek: Guns N’ Roses, Stones, oude Metallica of goeie hiphop. Goed interieurontwerp, architectuur, mooie fotografie en design maken bij mij ook altijd iets los. Verder lees ik veel (auto)biografieën, met name van rockmuzikanten, en hoewel hun avonturen niet altijd even verantwoord zijn, inspireert het mij niet te leven “zoals het hoort” maar juist mijn eigen pad te creëren.   Kun je een pionier uit je vakgebied noemen?  Jeff Bezos (oprichter Amazon). Bezos is niet alleen verantwoordelijk geweest voor een volledig nieuwe manier van online kopen (niet in de laatste plaats door externe aanbieders toe te laten op het platform van Amazon) maar ook voor een nieuwe manier van lezen (en uitgeven) met de Kindle en de daaraan gekoppelde boekenwinkel.  Met welke organisaties of personen zou je graag een verbinding aan willen gaan?
 Dat zijn er meerdere maar dicht bij huis en hoog op het verlanglijstje staat UNSEEN. Daarnaast zou ik erg gelukkig zijn met een samenwerking met het Amerikaanse label Opening Ceremony.  Wat betekent vernieuwing voor jou?  Een leven zonder vernieuwing of vooruitgang, waarin alles hetzelfde blijft, lijkt mij saai en weinig inspirerend. Ik zou me dood vervelen. Overigens zegt vernieuwing for the sake of it mij heel weinig; vernieuwing zou een middel en niet een doel op zich moeten zijn. Hoe vernieuw jij zelf in je vakgebied? Op dit moment zijn veel online concepten en aanbieders alleen dat: online. Ik geloof daar niet in; over een paar jaar is “online retail” gewoon “retail”. Wij proberen onze bezoekers zoveel mogelijk tools te bieden om de offline ervaring te benaderen en zelfs te verbeteren. Zo kan men bij ons online, virtueel brillen passen. Daarnaast kan men 4 brillen vrijblijvend en gratis een week lang thuis uitproberen alvorens een bestelling te plaatsen. Op deze wijze is het mogelijk om een potentiële nieuwe bril in alle rust te ‘testen’ en aan vrienden en bekenden te laten zien, zonder dat er een opdringerige verkoper op z’n horloge staat te kijken.  Kun je een recente ontwikkeling noemen die grote indruk op je heeft gemaakt?
 Zonder hoogdravend of negatief te willen klinken: de tegenstelling tussen de verschillende wereldreligies en de toenemende invloed van het geloof op de wereldpolitiek. Als verstokt atheïst vind ik het verschrikkelijk om te zien hoe verhalen die duizenden jaren geleden verzonnen zijn, de moderne maatschappij verdelen en dreigen te verscheuren. Een positiever antwoord: de democratisering van media vind ik een superinteressante ontwikkeling. Iedereen met internettoegang kan tegenwoordig met minimale middelen een miljoenenpubliek bereiken en aan zich binden. Daarnaast is het niet meer mogelijk om ongewenste gebeurtenissen uit de spotlight te houden; de verspreiding van informatie over de gebeurtenissen rond het Taksimplein in Istanbul was hier een mooi voorbeeld van. Fantastisch om te zien hoe het volk de censuur van haar regering wist te omzeilen. Welke innovaties zullen volgens jou de toekomst bepalen?
 Wanneer zonne-energie een haalbaar alternatief wordt en men minder afhankelijk wordt van fossiele brandstoffen (een “democratisering” van energie dus eigenlijk), zal dit een fundamentele machtsverschuiving op mondiaal niveau met zich meebrengen. Een doorbraak op dit gebied lijkt mij derhalve bepalend voor onze gezamenlijke toekomst.  *Beeld: Mark de Lange door Marc Haers.