Gedanke zur Schpraach im Buech «ChĂŒngold in dr Stadt»
D Schpraach vor Maria Lauber im Buech «ChĂŒngold in dr Stadt» isch Ă€s wunderbarsch Zytdokument fĂŒr dr DialĂ€kt vom Frutigland vor meh weder 50 Jahre. D Schpraach isch öppis LĂ€bigs, u öppis LĂ€bigs verenderet sech.
Von Hansruedi IndermĂŒhleÂ
Maria Lauber. Foto:Â Kulturgutstiftung Frutigland
Aber nid nume d Schpraach het sech verenderet, Ă€ ganz Ă€ Huuffe anderi Sachen o. Bim MĂ€lche u bim Höie isch hĂŒt fascht alls mechanisiert. Ir Chuchi het dr ElektrohĂ€rd dr HolzhĂ€rd verdrengt, mit em Outo transportiert me LĂŒt u War vil ringer. U das alls wĂŒrkt sech o uf ĂŒsi Schpraach us. Wörter verschwinde, anderi cheme nöi drzue. U fasch alli nöije Wörter cheme usem Englische.
Wort verschwinde, wils di Sache nid meh git
NĂ€ppi (ZwanzigfrankenstĂŒck): Ds NĂ€ppi gits nimme, aber dr Usdruck wird öppe no fĂŒr nes Zwenzgernötli brucht. I ha i mier Juget no ghört, wo ne Unggle vo mier bimene Vehhandel het ygschlage u gsiit: «Dr Prys isch guet, u de gisch da am Schtatterbueb no grad Ă€ NĂ€ppel». Dr Schtatter-bueb bin i gsy. Dr Hendler het wĂ€ge dem NĂ€ppel nĂŒt meh vo dem Handel welle wĂŒsse un isch drvogloffe. Un i ha dem Zwengernötli no lang nachitruuret.
Santine (Rappen): Dr RĂ€ppler gits nimme. Bim Wort Santine gseht me, wi gross dr Yfluss vom Französische uf ĂŒse DialĂ€kt lang isch gsy, Santine chunnt vom Französische Centime.
Nachtgschiri (Nachttopf), das Nachtgschiri brucht me nid meh, d Tualette isch im Huus inne, u mi brucht ir Nacht nid meh uf d Luube usi fĂŒr ga z bysle. Ăs git im BĂ€rndĂŒtsche ĂŒbrigens ds Wort Potschamber fĂŒr dr Nachttopf, Französisch pot de chambre.
GschtĂ€ltli (Unterkleid): A dem GschtĂ€ltli hii d Chind im Winter irer miischtens schafwullige SchtrĂŒmpf agheecht, aber weler Chind trage no wullegi SchtrĂŒmpf? Mier hii bis zur vierte Klass o im Winter no churz Hosi triit, de hets natĂŒrlech warmi SchtrĂŒmpf bruucht, u di SchtrĂŒmpf het me de mi emene Elastigg am GschtĂ€ltli befeschtiget.
Tangelschtii (Dengelstein): Will fasch nĂŒt meh mit dr SĂ€gesse gmeijt wird, tuet me d SĂ€gesse o nid meh tengele. Fasch uf jedem Burehof isch dr Tangelschtii no vorhande, aber brucht wird er nid meh.
Nam Fyrabe isch dr Pur ufe Tangelschtii ghocket u het d SĂ€gesse dengelet, am neechschte Morge het di SĂ€gesse bim Grase oder bim Meije vo Höi oder GwĂ€chs wider guet mĂŒesse houe. Ds Chlopfe vo dem Dengele het me wyt ume ghört. Ersch we des Chlopfe het ufghört, isch de wĂŒrklech Fyrabe gsy. FĂŒr mi isch das ging Ă€ wunderbari Musig bim Yschlafe gsy.
HĂ€ftli (Hafte): Das Wort kennt me no vor Redewendig «ufpasse wie ne HĂ€ftlimacher». HĂ€ftleni isch d Mehrzahl vo Hafte. Hafte sy chlyn Schpangi oder HÀÀgge, wo me brucht het fĂŒr Chliider zue z tue. Bir Produktion vo dene Hafte het me sehr genau mĂŒesse schaffe u Ă€be ufpasse wie ne HĂ€ftlimacher. HĂŒt het dr Ryssverschluss d HĂ€ftleni abglöst.
Gade (Schlafraum ĂŒber der Wohnstube): I de nöie PurehĂŒser gits ds Gade nimme. I den eltere PurehĂŒser gseht me ds Loch obem Trittofe öppe no. Dr Trittofe isch di inzegi Hiizig im Purehuus gsy. Wen i bi ga hĂ€lfe pure, de bin i am Abe vom Trittofe i ds Gade uechi gschloffe, aber dert isch de nid öppe ghiizt gsy.
Wort wÀrde verdrengt
I ha bis jitz no ke Frutiger gfunde, wo ds Wort Muhiime (Grillen, Heimchen, Einzahl Muhiim) no kennt. D Grilli gits no, aber Muhiim isch dĂŒr ds Wort Grille abglöst worde.
Aber Ă€s git o anderi Wörter, wo vo dr Maria Lauber im Roman «ChĂŒngold in dr Stadt» no brucht wĂ€rde, aber si sy verdrengt worde. GĂŒrmsch isch zu Vogelbeerbuum worde. Di gschwellte HĂ€rdöpfel wĂ€rde gschunte u nid me gschöent. Mier tragen Ă€ Huet u nid meh Ă€s Huutchliid, d Froui tragen Ă€s Jupe u nid meh Ă€s Chuttli. Murbi wird zu Murmeli, im Chientel isch das ĂŒbrigens Ă€ Murbede.
WĂ€r bruucht hĂŒt no âlocht oder lochtig als Endig vomene Iigeschaftswort. D Maria Lauber brucht das âlocht oder lochtig hĂŒfig. I zitiere: warmlochtig, dĂŒnnlochtigs, chlylochtigs, junglochtiga. Warmlochtig bedĂŒtet zum Byschpiil, dass es zwar warm isch, aber no nid sehr warm.
I mene Sammelband «Alpenrosen, ein schweizerisches Sonntagsblatt, 7. Jahrgang 1877» han i Agabi zum Oberhasler DialĂ€kt gfunde. Als Bsunderhiit vom Oberhasler DialĂ€kt wird i dem Artikel ufziigt, dass bi Iigeschaftswörter mengisch -locht oder -lochtig agheecht wird. Als Byschpiil list me da plattlocht fĂŒr plattenartig, wenilochtig fĂŒr wenig u bizytelochtig fĂŒr bizyte. Aber -locht u -lochtig wird nid nume im Oberhasli agheecht, im Frutigland wird das genau glych gmacht.
Zur Zyt vor Maria Lauber isch me am Sunntig no gsunntigets i d Chilche. Oder we me z Wisite isch, de het me d Sunntigschliider agliit. D Underschiide zwĂŒsche Sunntigschliider u WĂ€rchtigschliider sy hĂŒt imel bi de Junge fasch vollschtendig verschwunde.
Zu Lutgrenzi im BĂ€rnbiet
Di Charte unnedranne han i im BĂ€rner Staatskalender vo 1968 gfunde. Leider han i nid usegfunde vo wem dass di Charte schtammt. Drei vo dene Lutgrenzi cheme ds GĂŒrbetal uf u gah z Spiez ĂŒbere See gĂ€ge Merlige oder BeatebĂ€rg zue. Ds BĂ€rner Oberland wird dert klar halbiert i ne nördliche Tiil gĂ€ge Thun zue u ine sĂŒdliche Tiil mit em Chandertal, em Sibital u dem Engere Oberland. D Maria Lauber redt vomene Fugs. Im SĂŒde tuet me dr Fugs jage, nördlech tuet me dr Fuchs jage. Ds Thun hii d ChĂŒeh Horn u mi tuet HĂŒser boue, im Chandertal hi d ChĂŒeh Hore u mi tuet HĂŒser buwe.
Mii het vor es paar Jahr ds GĂŒegi gschtoche, un i ha welle wĂŒsse, öbs di Lutgrenzi uf dr Charte obedranne i ĂŒser GĂ€gend no git, di GĂ€gend, wo vom Nieseschatte ĂŒberdeckt wird. I bi no ging dranne, aber Ă€n erschti UswĂ€rtig het ergee, dass ir Gmiind Spiez, myr Wohngmiind, Ă€ dĂŒtlechi Grenze mitts dĂŒr d Gmiind giit. Spiez het 5 BĂŒrte, nĂ€mlech Iinige, Spiezwiler, Spiez, Fulisee u Hondrich. D Lutgrenzi hii sech verschobe. Iinige, Spiez u Spiezwiler ghöre hĂŒt zum nördliche Tiil, da hii d ChĂŒeh Horn, hingĂ€ge z Fulisee u z Hondrich hii d ChĂŒeh Hore.
Di alte Monetsneme
D Maria Lauber schrybt vom Wymaanet (Weinmonat). Drum zellen i hie di alte Monetsneme grad all uf, wi si bi eltere Oberlender im Nieseschatte öppe no brucht wÀrde:
Jenner, Hornig, Merze, Abrelle, Meie, Brachet, Höiet, Uugschte, Herbschtmonet, Wymonet, Wintermonet u Chrischtmonet.
Im Frutigland redt vom Maanet, wyter nördlich wirds de zum Monet. A dene Neme gseht me o ne Bitz d UswĂŒrkige vom Klimawandel. Im «Höiet» (Juli) isch hĂŒttigtags ds Höie lengschtens verby, im Wymonet sy d Spiezer TrĂŒbel miischtens glĂ€se, u im «Wintermonet» (November) isch me albe ersch dennd i ds Holz, we dr Bode isch gfrore gsy, de hets bim Holze o weniger Landschade gee. U we me ds Holz no het mĂŒesse mit em Schlitte a d Schtrass bringe, de hets Schnee oder imel de guet gfrorne Bode brucht. Aber Ă€be, dr Wintermonet isch hĂŒt fasch ging vil z warm u verdienet dr Name Wintermonet nimme.
Fasch nume no dr Chrischtmonet isch ar richtige Schtell, aber das het meh mit Wiehnachte als mit em WĂ€tter z tĂŒe, o we mier ĂŒs wyssi Wiehnachte wĂŒnsche.
U jitz no öppis Schpeziells oder wi sech Zyti endere
FĂŒr chlyni Sunneschirme bruucht d Maria Lauber ds Wort Suneparisöeleni, ir Einzahl isch das Ă€s Suneparisöeli. Dass dr Sunneschirm bin ĂŒs verschwunde isch, het drmit z tĂŒe, dass hĂŒt Ă€ wyssi Hut bi de Froui chuum meh gfragt isch, u dass me di schön wyssi Hut nid meh mit em Sunneschirm muess schĂŒtze. Ăs git alti Fotoni usem Heustrich-Bad, wo di Dami mit em Sunneschirm sy ga schpaziere u sech so gĂ€ge d Sunne gschĂŒtzt hii. HĂŒt isch sunnebruni Hut Trumpf.
Parisol isch o Ă€s Wort, wo usem Französische chunnt u Sunneschirm bedĂŒtet. Im Nieseschatte het sech ds Wort Parisol möge halte, o we das ki Sunneschirm isch, un er nume bruucht wird, wes rĂ€gnet.
U no grad öppis zum Heustrich-Bad. DĂ€ Gescht isch empfohle worde, si sölle flyssig dĂŒr d Schtallgeng duriluufe, dert sygi d Luft bsundersch ozonhaltig!
Zu myre Person
I bi am 25. Brachet 1941 z MĂŒlene ir Gmiind Rychebach uf d WĂ€lt cho, bi 1942 mit myne Eltere uf Wimmis zĂŒglet u bi o z Wimmis i d Schuel ggange.
D Familie vo myr Mueter het z Wimmis Ă€s chlys Hiimet gha u isch im Summer i ds Chientel z BĂ€rg. Ăs sy total zwölf GschwĂŒschterti gsy.
My Vatter isch im Mentel (Emdthal) i re Familie vomene Unggle ufgwachse. Sy Mueter, also my Grossmueter, isch a de Schpeetfolge vor Geburt vom sibete Chind gschtorbe. D Familie vom Unggle vo mym Vater het ds Purehiimet vom letschte DirĂ€kter vom Heustrich-Bad usemene Konkurs chönne chuufe. My Vater het dert bis fasch zu sym Hochzyt gholfe pure. Ăr hĂ€tti gĂ€rn puret, Ă€r het aber kes GĂ€ld gha fĂŒr nes Hiimet z chuufe, drum isch Ă€r froh gsy, won Ă€r 1941 ir Pulveri z Wimmis het Arbiit gfunde.
Wil i ĂŒser Verwandschaft ussert ĂŒser Familie alli puret hii u vo z hinderscht im Chientel bis uf RĂŒĂŒtige gwohnt sy, han i vil vom Chandertaler u Frutiger DialĂ€kt mitĂŒbercho. U als Schtatterbueb im Schtieregwindli fasch z hinderscht im Chientel underem Aermlighore han i o ds BĂ€rglerlĂ€be glehrt kenne. I ha mitere schwere Holzbrente Mischt ustrage, bim Ritzhöie gholfe u zu de Guschteni gluegt. Da hets no kes Telefon u kes Fernseh gee. Nam Znacht isch me usi, uf ds Benkli underem alte Ahore ghocket u het zĂ€me ddorfet.
Drum het mi d LektĂŒre vo dem, wo d Maria Lauber ĂŒber ds BĂ€rglerlĂ€be het gschribe, ging packt, u drum han i nume ganz wenig Wörter im Buech «ChĂŒngold in dr Stadt» mĂŒesse ga nachiluege.
Hansruedi IndermĂŒhle
Wörter-Index
Lischte vo dene Wörter, won i mier ha Gedanke gmacht drĂŒber mit em Titel vom Kapitel u dm Nummero vo den Amerkegi
gschöent (Kapitel Es grosses Ziil Nr. 88)
NĂ€ppi (Kapitel Es grosses Ziil Nr. 113)
Santine (Kapitel Es grosses Ziil Nr. 159)
Huutchliid (Kapitel Es grosses Ziil Nr. 168)
gsunntigets (Kapitel I frĂŒnden Gasse Nr. 2)
Suneparisöeleni (Kapitel I frĂŒnden Gasse Nr. 29)
Murbi (Kapitel I frĂŒnden Gasse Nr. 33)
Chuttli (Kapitel Ăs Tach uber em Huut Nr. 11)
warmlochtig (Kapitel Sövel elinzige Nr. 40)
Nachtgschiri (Kapitel NĂ€bel in den Gasse Nr. 12)
dĂŒnnlochtigs (Kapitel Di grossi TrĂŒwi Nr. 57)
chlylochtigs (Kapitel Di grossi TrĂŒwi Nr. 63)
GstÀltli (Kapitel Tappochti Art Nr. 16)
Gade (Kapitel Tappochti Art Nr. 17)
Tangelstii (Kapitel Tappochti Art Nr. 74)
Muhiime (Kapitel Tappochti Art Nr. 75)
HĂ€ftli (Kapitel Var Chraft cho Nr. 13)
GĂŒrmsch (Kapitel Var Chraft cho Nr. 16)
Wymaanet (Kapitel Zur Qwelen emzrugg Nr. 86)
junglochtiga (Kapitel Am Ziil Nr. 23)
Fugs (Kapitel Di jungi LeÀreri Nr. 50)















