Gökyüzünden

İstanbul'da sebepli sebepsiz aklınıza gelebilecek bir çok şey.

[gokyuzuile]

Abdürrraznk Efendinin vefatı

Abdürrraznk Efendinin vefatı

Abdürrezzak Efendinin vefat ettiği haberi dün matbaamıza vürudedince, bütün hey’etimizi ağlattı. Halil şaniyle, cf’alü akvaliyle tam Osmanh, cidden bir san’atkâr, hayırperver ve cilıandîde olan pîri muhteremin ziyaı şüphe yoktur ki kendisini bütün tanıyanları dilhıın edecektir. Merhum bir aydanberi esiri firaş bulunuyordu. Nihayet pençe! mevte giribanım kaptırarak dün Kadıköyünde hanesinde vicdanı müsterih adamlara mahsus sükûn ve asudegi arasında eııfası madûdesini ikmal, emanetini sahibine testim etti, nâşı gufran nakşı bugün hâilesinden kaldırılacak, cenaze namazı bâdeledû Ka raeaahmet kabristanına vediai hâki rahmeti ‘ rahman kılınacaktır, Rahmetullahi taalâ rahmet en vasiaten”, (30 Ağustos 1330 12 Eylül 1914).

Abdürrezzak sarayda bulunduğu sıralarda bir ara Beylerbeyinde oturmuştu: muhitine kendisini çok sevdirmiş olan san’atkârın teç hizü tekfini ile cenazesinin kaldırılmasını Beylerbeyi Donanma Cemiyeti üzerine aldı. Zevcesi Zeüha Hanımın gazetelerde çıkan bir teşekkür mektubu, tiyatro tarihimizin en parlak şöhretlerinden birinin son hâtırasını teşkil eder.

Ölümünde seksen yaslarındaydı, meslek daşlan anısında “oyuncu hakkı yemez denilirdi. Cömert, hayırsever adamdı, bayramla! da mahallesinin yoksul çocuklarını giydi! ip kuşatır, bilhassa.^gelinlik fakir kızları cihanlarını yaptırarak evlendirmekten büyük İv zevk duyardı. .

ABDİ (Küçük)

Tuluat sanatkârlarından, hayatı hakkında malûmat edinilemedi; Ort;tköyde Taşm.rdivend Paressiraç tiyatrosunun bir ilânında adı geçmektedir: Birinci Cihan Harbi arifesindeki yıllardan birinin İS tkincikânun Cumartesi günü Fathe FTerea’ln Napolcon Bonaparte adında 2000 metn’lık bir filminin gösterileceği bildirildikten sonra ilâna şu satırlar konmuştur:

“Sinemadan maada komiki şehir Küçük Abdi Efendi tarafından Çiftcköy Düğünü, milli şarkılı oyun 4 perde.. Düğün davetleri ve pehlivanlar ve köçekler ve gayri hüm”. Küçük Abdi bu oyunda Çoban ruhine çıkmıştı.

[gokyuzuile]

İstanbul'da Bizans

İmparatorluklara ev sahipliği yapan bu yüce şehrin aslında bu kadar değerli olmasındaki etken, İstanbul’a sahip olan dünyaya sahip olur sözünün bir delili olarak gösterilebilir. Bu yazımda sizlere bu metropol şehrin Bizans dönemindeki tarihinden bahsedeceğim. Beğenmenizi ümit ediyorum.

Bugün Bizans diye andığımız bir imparatorluk tarihte hiçbir zaman olmamıştır. Ancak, İstanbul’un ilk adlarından biri olan Byzantion’dan böyle söz edilmişse de bu adın yalnız İstanbul için kullanıldığı, imparatorluğun genel adına takılmadığını biliyoruz.

Bilindiği gibi Roma İmparatorluğu İ.S.395 yılında ikiye bölünmüştür. Fakat bundan önceki gelişen olaylar Roma İmparatorluğu’nun adım adım ikiye bölüneceğinin haberini de veriyordu. Örneğin, Constantinus’un Hıristiyanlığa verdiği önem ve 313 tarihindeki Milano Fermanı ile bu dine tanınan yasal edinimler Roma’yı rahatsız etmişti. Çünkü onlar hâlâ pagan dinlere inanıyorlardı.

Constantinus ise kendini Doğu’ya çekiyor ve burada yeni bir din, yeni başkent oluşturmaya başlıyordu. Aslında bunun bir diğer nedeni de, Roma İmparatorluğu’nun bulunduğu coğrafi konumu nedeniyle korunaksız olması ve sık sık barbarların saldırısına uğramasıydı. Bu coğrafi konumun riskli durumu aslında daha önce de gündeme gelmiş Diocletianus (285-305) İmparatorluğun başkentinin Doğu’ya taşınmasını önermişti. Onun düşüncesinde İstanbul olmamakla birlikte, Nikomedia, Thessalonike ve Antiokheia yani, İzmit, Selanik, Antakya vardı. Bu bölgeler daha güvenli kabul ediliyordu. Fakat, Constantinus’a kadar bunu gerçekleştiren imparator olmamıştır. Constantinus, Byzantion’u en güvenilir ve doğal korunaklı olarak görmüş ve bu görüşünün ne kadar doğru olduğunu da, Batı’nın barbarlar tarafından yıkılmasından sonra bin yıl ayakta kalmasıyla adeta kanıtlamıştır.

Roma İmparatorluğu, 395 yılında ikiye bölünene kadar İstanbul Roma’nın başkentiydi. Bu sırada İmparator Maximianus (286-305) ile başlayan saltanatlara sırasıyla; Galerius, I. ve II.Constantinus, II.Constantius, Julianus, Jovianus, I. Valentinianus, Valens ve Büyük Theodisius (378-395) gelmişlerdir. Durumu net ve anlaşılır kılmak İstanbul’un tarihini anlamak için Roma’nın başkenti olan İstanbul’un imparatorlarını böylece sıraladıktan sonra, 395 yılında Roma İmparatorluğu’nun resmen ikiye ayrıldığını anımsayalım. Bu tarihten sonra artık bir Batı Roma İmparatorluğu vardır, bir de Doğu Roma İmparatorluğu. 19. Yüzyıl tarihçilerinin Bizans dediği bu Doğu Roma İmparatorluğu’na da 395 tarihinden 1453 tarihine kadar 77 imparator gelmiştir. Bin yılı aşkın çok geniş topraklarda egemenliğini sürdüren Bizans İmparatorluğu, bilindiği gibi 4.Haçlı Seferleri sırasında yaklaşık altmış yıllık bir kesintiye uğramış ve Lâtinler İstanbul’u 1204-1261 tarihlerine kadar ellerinde tutmuşlar ve kenti yakıp, yıkmışlar, yağmalamışlardır. Ancak, 1261 yılından sonra kent yeniden Bizanslıların eline geçmiş, toparlanması ise oldukça zor olmuştur.

Şimdi, içinde yaşadığımız İstanbul kentinin önemini anlamak için ve ona saygı göstermemiz için bir kez daha yineleyelim: İstanbul’un Roma’ya Başkentlik ettiği tarih 286 ile 395 yılları arasındadır, bu dönemde on Roma imparatoru gelmiştir. Doğu Roma İmparatorluğu’na yani Bizans’a başkentlik ettiği tarih 395 ile 1203 tarihleri arasındadır ki bu döneme de 66 Bizans İmparatoru gelmiştir. 1204 ile 1261 yılları arasında 4.Haçlı Seferi’nin düzenleyicileri olan Lâtinlerin işgaline uğrayan İstanbul’a 5 Latin imparatoru gelmiştir. 1261’den sonra yeniden Bizans’ın eline geçen İstanbul’a 1453 yılına kadar 11 Bizans imparatoru gelmiştir. Sonra da bilindiği gibi Osmanlı’nın eline geçen kent bu imparatorluğa başkentlik etmiş ve bu dönemde de 31 padişah İstanbul’da hüküm sürmüştür. (Hüküm süren son Osmanlı padişah değil, sadece halifedir. II. Abdülmecit Ankara hükümeti tarafından seçilmiştir. 1922-1924 yılları arasında Atatürk’ün bir siyasi hamlesi olarak halife kalmıştır.)

[gokyuzuile]

Gübre, Mantar ve Motokültör Hakkında Bir Derleme

Gübre

Kötü beslenen canlılar hem zayıf, hem de sıhhatsiz olurlar. Desin bakımından zayıf bir tarladaki bitkiler de yeteri kadar gelişmezler. Toprağı besin bakımından zenginleştirerek daha iyi bitki elde etmek için gübreden yararlanılır.

Eskiden köylüler topraklarını ekin değiştirerek ilerler zaman zaman da hiçbir yay ekmeyerek dinlendirirlerdi. Değişik bitkilerin ekilmesi toprağın fakirleşmenin önüne geçer, bitkilerin dinlendirilmesi de toprağın yeniden besin maddesi bakımından zenginleşmesine yardım ederdi. Günümüzde tarlalarda hep aynı bitkiyi ekip yetiştirmek zorunluluğu toprağın kuvvetini çok düşürmektedir Toprağı devamlı olarak tabii ve aunt gübreyle beslemek gerekmektedir. Son yıllarda plastik endüstrisinde, balıkçılıkta, potas ocaklarında, şeker fabrikalarında İkinci derecede elde edilen maddelerden sunf gübre olarak yararlanılmaktadır.

Mantar

Yeşil bitkiler besin maddelerini kendileri sindirirler, ama mantarlar bu işi yapamazlar. Yaşayabilmek için ya başka bitkilerin, ya da onların döküntüleri üzerinde yaşar, onların sindirilmiş besin maddelerine ortak çıkarlar.

Bitkilerin klorofili, toprağın ya da havanın içindeki besin maddelerini alıp hazırlamaya ya da özümlemeye yarar. Ama mantarlar, klorofiliz, baalt bitkilerdir. Yaşayan ya da ölmüş bitkilerin üzerinde asalak olarak yaşarlar. Hatta saçlarımızın dibine yerleşerek orada yaşayan bir çeşit asklı deri mantarı bile vardır. Bazı mantarların İnsanı öldürecek derecede zehirli olmasına karşılık bazıları zehirsizdir, bunları yemek mümkündür. Bu arada bunca İnsanın hayatını kurtaran penisilin adlı ilacın da küçücük bir mantar türünden elde edildiğini unutmamak gerekir.

Motokültör

İki büklüm eğilerek toprağı çapalayan, düzelten, otları yolan bahçıvanın işi çok yorucudur. Günümüzde, küçük bir motorla hareket edip tıpkı el arabası gibi istenilen yere götürülen makinelerle eskiden çok yorucu olan bu işleri şimdi kolaylıkla yapmak mümkündür.

Tarımın makineleşmesi, büyük tarım makinelerinin yapılmasını sağladı ve hayvan kuvvetinin yerini güçlü traktörlerin almasına yol açtı. Ama kocaman traktör, ancak çok büyük tarlalarda kullanıldığı zaman yararlı olabilmektedir. Engebeli topraklarda, küçük bahçelerde kullanabilmek için küçük makinelere ihtiyaç vardır. Bu gibi yerlerde de motokültör adı verilen, tıpkı el arabası gibi iki sapından tutularak İtilen küçük makinelerden yararlanılır. Bu makineler yerine göre sapan ya da tırmık çeker ya da tırpanla ekin biçer. Çok az yakıt sabrettiğinden masraflı da değildir.

[gokyuzuile]

Ününe Ün Katmış Sanatçılardan Vinci, Bartholdi ve Levni’nin Hayat Analizi

Leonardo da Vinci

İtalyan bügini ve sanatçısı. 1452’de Vinci’de (İtalya) doğdu, 1519’da Ambroise (Fransa) yakınlarında öldü.

Evrensel dâhi, XV. Yüzyılın sonlarında sanat ve edebiyatın yeniden doğmasında büyük payı olan bu v çok yönlü dfihlnln hangi tarafına daha çok hayranlık duyulacağı bilinememektedir. Bu dev sanatçı, sâdece dâhi bir ressam ve heykeltıraş olmakla kalmamıştı. Leonardo da Vinci aynı zamanda matematikçi, astronomi bilgini; Milano ve Pavia katedrallerinin İnşaat planlarını çizen bir mimar; tesviye havuzu, planör, dalgıç elbisesi, paraşüt, tank, yeraltı kalesi, otuz üç el ateş edebilen mitralyöz gibi çeşitli yapıların, araçların, projelerini tasarlayıp yapan bir mühendisti. Leonardo da Vinci boş vakitlerinde bir de kendisini eğlendirmek için çok İyi gitar çalar ve herkes tarafından beğenilen müzik parçaları bestelerdi. Bu büyük sanatçının en ünlü eseri olan Mona Lisa adlı tablo, bugün Paris’teki Louvre müzesinde bulunmaktadır.

Frédéric Auguste Bartholdi

Fransız heykeltraşı, 1834’te Colmar’da (Fransa) doğdu, 1904’te Paris’te öldü.

New York limanının ağzındaki Hürriyet Heykeli’yle dünya çapında bir üne kavuştu. Bartholdi’nin eserlerinde göze çarpan başlıca özellik, heybet ve ihtişamdır. Sanatçının, Belfort şehrinin 1870 savaşındaki direnişini ölümsüzleştirmek amacıyla sarp bir kayaya oyduğu 22 metre boyunda ve 11 metre yüksekliğindeki dev Belfort Arslanı karşısında hayrete düşmemek imkânsızdır. Ama Bartholdi asıl ününü 1886’da New York limanının girişine yaptığı Hürriyet Heykel’ine borçludur. Yüksekliği 93 metre olan bu dev heykelin içi boştur ve her yıl binlerce turist tarafından gezilir. Turistler heykelin elinde tuttuğu meşaleye kadar çıkabilir ve buradan bütün ihtişamıyla New York limanını ve Manhattan adasının gökleri tırmalayan dev yapılarını kuş bakışı seyredebilirler. Sanatçının bu eserleri dışında bugün bir müze olan Colmar’daki evinde Martin Schöngauer ve Alsacelı Genç Bağcı adlı iki dev heykeli yer almaktadır.

Levnî

Türk minyatür ve tezhip sanatçısıdır. Edirne’de doğduğu söyleniyor, doğum tarihi bilinmiyor, 1732’de öldü.

Minyatüre üçüncü boyutu, yani derinliği getirdi. Abdül celil, çocukluğundan beri güzel sanatlara büyük İlgi duynrdı. Küçük yaşta İstanbul’a gelerek saray nakış hanesine girdi. Daha sonra minyatür, müzik alanındaki başarıları sayesinde kısa zamanda devrin sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın dikkatini çekti ve saray nakkaşlığına getirildi. Sanatçı saray çevresinde Çelebi olarak anılırdı. Eserlerini «renkçi» anlamına gelen «Levnî» takma adıyla İmzalamıştır. Minyatür ve tezhip sanatlarında çığır açan bu büyük sanatçı, eserlerinde çok figürden kaçınır, bazen tek figür üstünde çalışırdı. Ayrıca figürlerinin her birine değişik yüz ifadesi vermiş ve böylelikle gerçekçiliğe doğru önemli bir adım atmıştır. Yaptığı en önemli yenilik ise iki boyutlu minyatür sanatına üçüncü boyutu, yâni derinliği getirmesidir.

[gokyuzuile]

Tarihi Sahnedeki Önemli Kişi Kuşağı

Dias

Bartolomeu Dias Portekizli gemici ve kâşiftir. 1450‘ve doğru Algarve’de (Portekiz) doğdu, 1500’de Ümit Burnu açıklarında öldü.

Ümit Bumu’nu ilk defa o dolaştı. Portekiz kralı Joao II. Bartolomeu Dias ı Afrika kıyılarını keşfetmekle görevlendirmişti. 1486’da üç gemi İle yola çıkan Dias, 1487’de farkına varmadan Afrika’nın an güney noktasından geçerek Hint Okyanusu’na açıldı. Dönüşte kıyılara oldukça yaklaşan Dias Buralarda fırtınanın çok şiddetli ve denizin dalgalı olduğunu görerek bu butuna «Cabo Tormentoso» (Fırtınalar Burnu) adını verdi. Ama Portekiz kralı Joao II. bu buruna daha iyimser bir ad vermek istiyordu. Böylece Fırtınalar Burnu adı Cabo de Boa Esperença» (Ümit Burnu) olarak değiştirildi. Ama ne yazık ki bu İsim Dias’a uğur getirmedi. ISOO’de Cabral ile Brezilya’ya giden Dias’ın gemisi, bu yeni keşif seferi stresinde Ümit Burnu açıklarında şiddetli bir fırtınaya yakalanıp battı ve bu denizci kazadan kurtulamayarak öldü.

Santa Mari Kristof Kolomb

(İtalya) doğdu. 1506’da Afrika sahillerini İzleyen Hindistan yolu hem uzun, hem de tehlikeliydi. XV. Yûzyıl’m başından beri bu deniz yolundan geçen birçok denizel büyük zorluklarla karşılaşmıştı. Kolomb geziye batıdan başlamaya karar verdi. Atlas Okyanusu’na doğrudan doğruya geçecekti. Ağustos 1492’de «Santa Maria», «Pinta» ve «Nina» adlı üç İspanyol gemisiyle yola çıktı. Seyahat haftalarca sürdü. Rüzgâr yoktu, bu yüzden gemiler çok yavaş ve güçlükle ilerliyordu. Nihayet 12 Ekim gecesi kara göründü. Kolomb bu toprakların Hindistan olduğundan emindi. Bunun için buraya San Salvador adını verdi. Ama aslında arttı adalarını keşfetmişti. Haiti adasını da bularak buraya «Htapanlola» adını veren Kolomb ayrıca burada bir garnizon kurdu. Yeni Dünya’yı bulup Eski Dünya’ya tanıtması. Kristof Kolomb’a kâşiflerin en büyüğü olmak şerefini sağlamıştır.

Vasko da Gama

Christophe Colon veya Kristof Kolomb. Cenovalı denizci ve kâşif.1450’ye doğru Cenova’da (İspanya) öldü. Amerika ya da Yeni Dünyayı Vasko da Gama. Portekizli denizci ve kâşif, 1469’a doğru Sines’de (Portekiz) doğdu, 1524’te Koşin’de (Hindistan) öldü. Hindistan’a ayak basan ilk Avrupalı denizci oldu.

Birçok kişinin hayâl edip de gidemediği masallar Ülkesi Hindistan’a İlk defa ayak basma şerefi Vasko da Gama İle tayfalarına aittir. Portekiz kralı Joao II tarafından 1487‘de Afrika kıyılarını dolaşarak Hindistan’a gidecek bir keşif seferinin yöneticiliğine tayin edilen Gama, bu seyahate ancak on yıl sonra çıkabilmişti. Portekiz’in denizel kralı Henri’nin ve Dlas’ın gezilerinden öğrenildiğine göre o sıralarda Ümit Burnu yolu serbestti. Gama, Afrika’nın doğu kıyılarını izleyerek çeşitli limanlara uğradı. Yolculuk sırasında hiçbir olayla karşılaşmayan Gama, 1498’de Callcut limanında Hindistan topraklarına aya bastı. Ülkenin prensi İle Portekiz adına bir ticaret anlaşması İmzalayan Gama, Hindistan’daki donanmanın amirali oldu. 1524’te de Hindistan kral naipliğine getirildi. Aynı yıl İçinde Dakka’nın güneyindeki Koşin’de öldü.

[gokyuzuile]

Watt, Tellier ve Dewar Analizi

Dewar

Sir James Dewar îskoçya’lı fizik bilgini, 1842’de Kincardinde’de (Büyük Britanya) doğdu, 1923’te Londra’da öldü.

Soğuk uzmanıdır, ilk termos şişelerini yaptı. James Dewar’da, hem bir bilginin, hem bir mucidin yetenekleri biraraya gelmişti, gayet hünerli ve becerikliydi. Deneylerini gerçekleştirmesine yarayacak her çeşit aracı yapıyor veya çizdiği planlara göre yaptırıyordu. Fizikçi, birçok çalışması arasında, özellikle soğukluk elde etmeye ve gazları sıvı haline dönüştürmeye uğraştı. Daha sonra  soğuk etkisiyle sıvılaştırdığı gazları düşük ısıda muhafaza etmek için aralarında boşluk bulunan çift çeperli bir cam kavanozun üstünü gümüş kaplayan Dewar, kabın yalıtıcı özelliğini daha da artırdı. Bu şekilde icat olunan yalıtkan kavanoz daha sonraları imal edenin ona verdiği marka olan Termos ismi altında ticaret âlemine yayıldı.

Tellier

Charles Tellier Fransız mühendisi, 1828’de Amiens’de (Fransa) doğdu, 1913’te Paris’te öldü. «Soğuğun babası» diye anılır. Frigorifik (soğutucu) tesislerle donatılmış araçlarla uzun mesafe nakliyatını gerçekleştirdi.

Özellikle Tellier’nin frigorifik makinelerde yaptığı yeniliklerden sonra eti bu modern soğutucu aygıtlarda bozulmadan muhafaza etmek eskisine göre daha kolay bir hale gelmişti. Fakat taze eti niteliklerini kaybettirmeden, Atlas Okyanusu’nun bir ucundan öbür ucuna taşımak, hemen hemen imkânsız kabul ediliyordu. Tellier, Liverpool limanından üç direkli bir gemi satın aldı, onda gerekli gördüğü değişiklikleri yaptı ve tekneye «Frigorifik» (soğutucu) ismini verdi. 20 Eylül 1876 tarihinde Rouen limanını terkeden gemi, 105 gün sonra Buenos Aires’e vardı. Orada, Arjantin’li gazeteciler, aradan bu kadar uzun bir süre geçmiş olmasına rağmen lezzetinden hiçbir şey kaybetmemiş filetoların, pirzolaların ve butların tadına baktılar. Bu şekilde, artık bir kıtadan diğerine et taşıma imkânı doğmuştu.

Watt

James Watt Iskoçya’lı mühendis ve mekanikçi, 1736’da Greenock’dk (İngiltere) doğdu, 1819’da Heathfield’de (İngiltere) öldü.

Buhar makinesini yaptı, James Watt, buhar makinesinin ilkel atası olan buharlı tulumbayı ya da Newcomen makinesini tamir ederken bunu tam anlamıyla yararlı bir duruma getirmek için geliştirmeyi tasarladı. Makinenin çalışmasındaki aksaklıkların nedenleri üzerinde araştırma yaptıktan ve bunları bulduktan sonra bu basit zamanlı makineyi iki zamanlı makineye dönüştürdü. Bu makinede, kazandan çıkan su buharının geldiği bir silindir, silindirin içinde de hareket edebilen bir piston vardı. Buhar ilkin pistonun bir yüzüne basınç yaparak onu itiyor, sonra öbür yüzüne basınç yaparak onu eski durumuna getiriyordu. Bir bilye kolu pistonun bu gidip gelme hareketini sürekli dönme hâline çeviriyordu. Bu kuvvetle lokomotiften tulumbaya, değirmenden dokuma tezgâhına kadar pek çok makine ve cihazı çalıştırmak mümkündü.

[gokyuzuile]

Hayatları Bilinmesi Gereken İnsanlar

Tsı-hsi

Çin İmparatoriçesi, 1834’te Mançurya’da doğdu, 1908’de Pekin’de öldü. Uzun bir süre devam eden saltanatının sonunda Çin imparatorluğu da sona erdi.

Çin’de üç yüzyıldan beri Çing hanedanı hüküm sürüyordu. İmparator Hsien Fing’ln ölümü üzerine yerine, beş yaşında bir çocuk olan oğlu Tung-cı geçti. Fakat zeki ve ihtiraslı bir dul olan annesi Tsı-hsi, hükümdar naipliğini ele geçirdi ve iktidarı, önce Hsien-Fing’in ilk karısıyla paylaştı. Fakat bü kadın pek esrarlı bir hastalık sonucu ölmekte gecikmedi. Daha sonra Tung-cı’nın ölümü üzerine, Tsı-hsi yeğeni Guang-hsüy’ü üç yaşındayken tahta vâris seçti. Sonra onu hapsederek imparatorun bütün danışmanlarını öldürttü. Imparatoriçe, Çin’de yerleşmiş bulunan hıristiyanları öldüren Boxer’le-rin ayaklanmasına da katıldı. Nihayet ölmek üzere olduğunu hisseden Tsı-hsi, gözleri önünde, bahtsız Guang-hsü’yü boğdurttu.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk

Türkiye Cumhuriyetinin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı 1881’de Selanik’te doğdu, 1938’de İstanbul’da öldü. Anadolu’da Türk ulusunun başına geçerek Kurtuluş Savaşı’nı kazandı ve modern, laik, batılı Türkiye Cumhuriyetini yarattı.

Mustafa Kemal, Çanakkale’de özellikle Anafartalar’da kazandığı zaferle İstanbul’u ve Osmanlı imparatorluğunu felâketten kurtardı. Ünü her yana yayıldı. Mondros Mütarekesinden sonra yer yer işgal edilmeye başlanan vatanı kurtarmak için Anadolu’ya geçmeye karar verdi. 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkarak dağılmış Türk ordusunu düzenlemeye girişti. Topladığı Erzurum ve Sivas Kongrelerinde vatanın bölünmez bir bütün olduğu kabul edildi. 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti kuruldu. Kurtuluş Savaşı kazanılıp yurt, düşmanlardan temizlendi. Savaş sonunda Mudanya Mütarekesi ve Lozan Barışı imza edildi. 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilân edildi. Atatürk’ün önderliği altında devrimler birbirini izledi. Hilâfet kaldırıldı. Medeni kanun ve kıyafet kanunu kabul edildi. Arap harfleri yefino latin alfabesi alındı.

İnönü

İsmet İnönü, Türk generali ve devlet adamı; Türkiye’nin İkinci Cumhurbaşkanıdır. 1884’de İzmir’de doğdu. 1973’de Ankara’da öldü.

İnönü zaferlerini kazandı, Lozan Antlaşması’m imzaladı. Türkiye’de demokratik rejimin kurulmasına öncülük etti. Balkan ve Birinci Dünya Savaşları’ndaki başarılarıyla dikkati çeken ismet Bey, daima yaş ve rütbesinden üstün görevler aldı. 1920’de İstanbul’un işgali üzerine Anadolu’ya geçerek Mustafa Kemal Paşa’nm yanında Kurtuluş Savaşı’na katıldı, iki İnönü Savaşı’n-da da Yunanlılar’ı yendi. 1922-23’te, Lozan’da, sekiz ay süren çetin müzakerelerden sonra Türkiye’nin isteklerinin çoğunu kabul ettirdi. Modem Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasına büyük katkıda bulundu. 1924-25 yıllarındaki birlcaç aylık fasıla hariç 1923’ten 1937’ye kadar Başbakanlık yaptı. Türkiye’yi İkinci Dünya Savaşı’na sokmamayı başardı. Atatürk’ün ölümü üzerine 1938’de Cumhurbaşkanı oldu. 1946’dan itibaren demokratik rejimi kurup geliştirmeye çalıştı. 1950-1960 arasında muhalefet liderliği, 1961-1964 arasında Başbakanlık yaptı. 1972’de C.H.P. Genel Başkanlığı’ndan ve milletvekilliğinden istifa etti. Tabii Senatör olarak Senato üyesi oldu.

[gokyuzuile]

Yanaşık, Yer Kabuğu ve Coğrafi Kutuplar Hakkında Bilgiler

Yanaşlık

Afrika kıyılarındaki küçük limanlar ancak küçük yerli teknelerini barındırabilirler. Büyük gemilerin yanaşması için dibi kazarak derinleştirmenin imkânsız olduğu yerlerde, denize doğru uzayıp giden iskeleler yâni yanaşlıklar inşa edilir.

Sığ kumluk hâlinde uzanan kıyılarda gemiler karaya fazla yanaşamazlar. Ayrıca çatlayıp kıyıya vuran dalgalar gemilerin açık, ta demirlemelerine de her zaman İmkân vermezler. Bunun İçin denizin İçinde çok uzaklara kadar İlerleyen iskeleler İnşa edilir ki bunlara yanaşlık denir. Togo’nun başkenti Lome’deki, betonarme ayaklar üzerin-de İnşa edilmiş olan yanaştık bunlardan biridir. Vagonlar ve kamyonlar bu iskelenin üzerinde 500 metre kadar ilerleyip gemilerin yanına gidebilirler. Mallar artarda sıralı duran vinçlerle gemilerden vagonlara, kamyonlara, ya da kamyonlardan, vagonlardan gemilere yüklenir.

Yer Kabuğu

Dünyamız, bir portakala benzetebileceğimiz dev bir top hâlindedir. Bu dev topun içi ergimiş kayalarla doludur. Bizler bu topun üzerinde, karalarla denizlerden meydana gelen ve kalınlığı 50 kilometre kadar olan bir kabuk üzerinde yaşarız.

Dünyamızın merkezine doğru indiğimiz zaman sıcaklık her 33 metrede 1 derece artar. Bizden yaklaşık olarak 6.000 kilo, metre uzaklıkta bulunan dünya merkezinin sıcaklığı ise 3.000-4.000 derecenin üzerindedir. Bundan da, dünyamız çekirdeğinin ergimiş kayalardan meydana geldiği kolayca anlaşılır. Dünyamızın dış kısmı soğuyup sertleşmiş, yer kabuğunu meydana getirmiştir, ama bunun kalınlığı ancak 50 kilometre kadardır. Bu sert kabuk depremlerin sonucu olarak zaman zaman, yer yer çatlayabilir. Volkanlar, dünyanın bir çeşit emniyet supabıdır.

Coğrafî Kutuplar

Dünyamız, tıpkı ekseni etrafında dönen bir tekerlek gibi kendi etrafında döner. Bu var olduğu sayılan eksenin kuzey ve güney noktalan, dünyamızın kutuplarıdır. Buralarda havalar çok soğuktur.

Kuzey Kutbu ile Güney Kutbu, dünyamızın Ekvatordan en uzak iki noktasıdır. Buraları dalma müthiş soğuk olur. Eğer dünyamızın ekseni hafifçe eğik olmayıp dikey olsaydı, kutuplarda hiç gece olmayacak, daima gündüz olacaktı. Ama bu eğiklik yüzünden kutupların birinde altı ay gündüz, kers, ötekinde de altı ay gece olur. Kuzey Kutbu’na 1909’da Amerikalı Peary, Güney Kutbu’na da 1911’de Norveçli Amundsen erişmiş ve bu bilim adamları bu bölgelere ilk defa erişen İnsan unvanını kazanmışlardır. Kutuplara İlk defa erişmek için yola çıkan pek çok gezgin ve kâşif bu yolda hayatlarını kaybetmişlerdir.

[gokyuzuile]

Osmanlı İmparatorluğunda Adı Geçmiş Ünlüler

Köprülü Mehmet Paşa

Türk devlet adamı, sadrazamı, 1575’te Vezirköprü’de doğdu, 1661’de Edirne’de öldü.

Osmanlı İmparatorluğunu tarihe Kadınlar Saltanatı diye geçen sıkıntılı günlerinde kurtaran büyük bir devlet adamıdır.

Köprülü Mehmet Paşa 70 yaşında Padişah Dördüncü Mehmet’ten sadrâzamlık mührünü aldığı zaman ülke, iç ve dış karışıklıklar içindeydi. Köprülü, İşlerine karışılmaması, hakkındaki dedikodulara önem verilmemesi şeklindeki şartlarının kabul edilmesiyle bu görevi aldı, işe çok sert başladı, önce, Çanakkale önlerine kadar gelmiş olan Venedik donanmasını yenip Lİmni ve Bozcaada’yı geri aldı. Erdel’e (Romanya) başarılı bir sefer yaptı. Saray çevresinin İhtiraslı devlet adamlarını etkisiz bir hâle getirdi. Şiddetle davranarak kısa zamanda ülkede düzeni sağladı. Anadolu isyanlarını ancak bu şekilde bastırdı. Zeki, tecrübeli ve kurnaz bir %devlet adamıydı. Orduyu, mâliyeyi düzenli bir şekle soktu. Köprülü Mehmet Paşa, fazla kan dökmüş, arada bazı haksızlıklar yapmış olmakla beraber o devirde, devletin İtibarını tekrar sağlamıştır.

Turhan Sultan

Hatice Turhan Sultan, Sultan İbrahim’in karısı ve IV. Mehmet’in annesi. 1627’de doğdu, 1682’de İstanbul’da öldü.

Osmanlı sarayında hüküm süren sultanlardan biridir. Köprülü Mehmet Paşayı sadrazamlığa getirerek devlete yararlı oldu. Bu güzel rus kızı, on iki yaşındayken Kırım tatarlarının eline düştü ve İstanbul’a getirilip Deli İbrahim’in anası Kösem Sultan’a cariye olarak hediye edildi. Bir süre sonra da Kösem Sultan tarafından’ padişaha odalık olarak verilip Hatice Turhan adını aldı. On beş yaşını doldurmadan, Şehzade Mehmet’i doğurdu. Kocasının padişahlığı süresince ve oğlunun ilk saltanat yıllarında, Kösem Sultan «Büyük Valde» sıfatıyla işlere hâkim olduğundan, Turhan Sultan gölgede kaldı. Fakat kayınvaldesi onu kendine rakip görerek torunu IV. Mehmet’i öldürtüp yerine öbür torunu Süleyman’ı tahta geçirmeyi tasarladı. Bunu öğrenen Turhan, ağaları ayaklandırarak Kösem’i öldürttü (165G). Duruma hâkim olunca Köprülü Mehmet Paşayı sadrâzamlığa getirerek imparatorluğun çöküşünü biraz olsun geciktirdi.

Güneş Kral

Louis XIV. Büyük Louis ve Güneş-Kral da denir. Fransa kralı, 1638’de Saint Germain en Laye’de (Fransa) doğdu, 1715’te Versailles’da (Fransa) öldü.

Uzun saltanatı Louis XIV Yüzyılı ismini aldı. Louis XIV en uzun süre hükümdarlık yapan Fransa kralıdır: Yetmiş üç yıl! Bu mutlak hükümdarın devrinde Fransa, tarihinin en şerefli ve parlak çağını yaşadı ve bu devre «Büyük Yüzyıl« denildi. Louis XIV, en büyük sanatkârların ve teknisyenlerin yardımıyla yapılan hârlkulâde Versailles sarayında bir soylular grubunu çevresine topladı ve onları hemen hemen uşakları hâline getirdi. Yüz binden fazla dalkavuk, kralın gözüne girmek için Versailles sarayında yaşıyor veya oraya sık sık gidip geliyordu. Kralın huzuruna çıkabilmek İçin en pahalı kıyafetler giyinmek gerekiyordu. Giyinip süslenmek uğrunda birçok soylu, servetini tüketti. Böyle bir yaşayış içinde sarayın ve kralın tutsağı olarak ne bir komplo hazırlamaya, ne de ayaklanmaya zaman ve imkân vardı.

[gokyuzuile]

İlkleri Gerçekleştiren Kişilerle Kısa Bir Sunuş

La Condamine

Charles-Marie de la Condamine, Fransız coğrafyacısı ve botanikçisi, 1701’de Paris’te doğdu. 1774’te aynı yerde öldü.

Fransa’ya ilk kauçuk örneklerini getirdi. La Condamine, Yer meridyeninin bir derecesinin uzunluğunu ölçmek üzere Amerika’ya gönderilmişti. On yıl süren bir ayrılıktan sonra yurduna döndüğünde coğrafyacının Amerika’dan getirdikleri arasında “cahutchu” (kauçuk) dediği garip bir madde vardı. Amerika yerlileri, kauçuk ağacının besisuyundan elde ettikleri bu maddeden yumuşak toplar, su geçirmeyen çizmeler, sıkılınca içi boşalan, şırıngaya benzer, ilginç esnek şişeler ve daha birçok eşya yapıyorlardı! Bu şırınga ağacı Avrupalı bilginleri şaşkına çevirmişti. Bilginler o tarihlerde bu acayip nesneden bugün olduğu gibi büyük ölçüde yararlanılabileceğini akıllarının ucundan bile geçiremezlerdi. Günümüzde hâlâ, Amazon bölgesinde seringueiros denilen işçiler, kauçuk ağaçlarının gövdelerinden sızan süte benzer lateksi büyük bir özenle kaplara toplarlar.

Raleigh

Sir Walter Raleigh. İngiliz devlet adamı ve gemicisi, 1552’ye doğru Hayes’da (Büyük Britanya) doğdu, 1618’de Londra’da öldü. Avrupa’ya pipo içme alışkanlığını getirdi.

İngiltere kraliçesi Elizabeth’in bir numaralı gözdesi olan Sir Walter Raleigh, Kuzey Amerika’ya birçok yolculuk yapmıştı. Bu geziler sırasında Amerika’nın Atlas Okyanusu kıyılarını keşfeden gemici. Virginia kolonisini kurdu. Sir Waiter Raleigh, oralardan dönüşünde İngilizlerin o zamana kadar tanımadıkları değişik bitkileri de ülkesine getirmişti. Bunlar arasında patates ile Kuzey Amerika yerlilerinin bir pipo içine koyup tüttürdükleri sarı tütün de vardı. Londra’da bir akşam Raleigh’in oda hizmetçisi, efendisinin ağzından, burnundan dumanlar çıktığını görünce büyük bir korkuya kapıldı. Telâştan eli ayağı birbirine dolaştı ve ateşi söndürebilmek için çok sevdiği efendisinin yüzüne bir bardak birayı boca etmekten daha iyi bir çare bulamadı. Bu olaydan kısa bir süre sonra da pek çok Londra’lı Hanım ve bey pipo İçmeye başladı.

 Ahmet Vefik Paşa

Türk yazarı ve devlet adamı, 1823’te doğdu, 1890’da İstanbul’da öldü. Tanzimat devrinde milliyetçilik ve Türkçülük akımlarının öncüsüdür. İlk defa Türkçeyi Osmanlıcadan ayrı bir dil olarak ele aldı.

1834’te babası Ruhiddin Efendiyle Paris’e giden Ahmet Vefik, öğrenimini orada tamamlamıştı. Yurda döndükten sonra valilik, sadrazamlık gibi önemli görevlerde bulundu. Boş zamanlarını edebiyata ve bilimsel çalışmalara ayıran Paşa, Arapça, Farsça, Fransızca ve İtalyancayı gayet iyi bilirdi. Ayrıca İngilizce, Rusça ve Almancayı da öğrenmişti. Bursa valisiyken Tanzimat tiyatrosunu himâye etmiş ve bu suretle ülkemizde tiyatronun gelişmesine katkıda bulunmuştur. Türk dili üzerinde incelemeler yapan Ahmet Vefik Paşa «Lehçe-i Osman!» adlı iki bölümlük bir lügat hazırlamıştır. Bu eserin birinci bölümünde Türkçe kelimeler, İkincisinde de Osmanlıcada kullanılan Arapça ve Farsça sözcükler yer alır. Moliere’in birçok piyesini dilimize çeviren Ahmet Vefik Paşa, bizde ilk uyarlamayı yapan yazardır.

[gokyuzuile]

Hayata Kolaylık Sağlayan Mucitlerin En Değerlileri

Eukleldes veya Öklid

Eski yunan matematikçisi, M. Ö. III. yüzyılda yaşadı. Euklaides, matematik eserlerinin İlk büyük yazarıdır. Geometri öğretiminin temel ilkelerini kapsayan «Elemanlar» İsimli kitabı, yirmi cildi bulur. Bu eserin kesinliği ve açıklığı çağımızda da henüz aşılamamıştır. Eserinin başında, Eukleldes, tariflere ve aralarında meşhur postulatının da bulunduğu kavramlara yer verir. Eukleldes, Mısır’da İskenderiye’de öğretmendi ve eski çağın en tanınmış okullarından birinde mateme, tik dersi veriyordu. Bu matematik bilgini, geometriyi gerçek bir bilim haline getirmiş açık tarifler ve ispat edilen teoremler yaratmıştır. Bu çalışmaları sırasında Mısır’lı inşaatçıların, sadece uygulamaya dayanan bilgilerini ele almış, bunlardan yararlan, mıştır. O devirden beri başka geometri okulları da kurulmuş, fakat hiçbiri, bütün dünyada kendini kabul ettiren Eukleldes’ln geometrisinin yerini alamamıştır.

Arkhimedes

Yunanlı bilgin, M. ö. 287’de Syrakusai’de (İtalya) doğdu, M. ö. 212’de aynı yerde öldürüldü.

Dâhi mucit ve fizik biliminin babası, insanlık, Arkhimedes’e matematik ve fizikle İlgili birçok buluşu borçludur. Bu buluşların en önemlilerini şöyle sıralayabiliriz: Bilgin, önce daire çevresinin, çapına oranını buldu. Yunan sayı sistemini geliştirdi. Mekanikte büyük iş kolaylığı sağlayan sonsuz vidayı, dişli çarkı, hareketli makarayı, palangayı icat etti. Dünyayı yerinden oynatmak için bir dayanak noktasının yetecçğlni İddia ederek kaldıraç teorisini ortaya koydu. «Bir sıvıya daldırılan cisim, taşırdığı sıvının ağırlığı kadarını ağırlığından kaybeder» şeklindeki ünlü prensibi buldu. Bugün yüksek matematikte temel prensiplerden biri olan «integral hesabı» na yol açan geometri incelemeleri yaptı. Euk-leides’in bu dâhi öğrencisi, Syrakusai’nin zaptı sırasında bir geometri probleminin çözümüne dalmışken kendisini tanımayan Roma’lı bir asker tarafından öldürüldü.

Ptolemaios

Claudius Ptolemaios; Batlamyus da denir. Eski Yunanlı coğrafya, astronomi ve matematik bilgini. 90 yılına doğru Ptolemais’te (Mısır) doğdu, 168 yılına doğru Kanop’ta (Mısır) öldü.

Eski çağ dünyasının ilk büyük haritasını çizdi. Ptolemaios’un bütün hayatı boyunca İskenderiye’de yaşadığı sanılmaktadır. Eserleri, astronomi, matematik, kronoloji, optik ve coğrafya gibi çok çeşitli dalları kapsar. Ptolemalos’un ünlü Coğrafya’sı, on beş yüzyıl boyunca en güvenilir ve en mükemmel eser olarak kabul edilmiştir. XVI. yüzyılda da birçok defa basılmıştır. Ptolemaios, bu eserde, eski çağın bjlgin ve gezginlerinden öğrendiği bütün bilgileri ortaya koymuştu. Bu arada, özellikle enlem ve boylamları tespit etmeye yarayan çizgileri bulan Hipparkhos isimli astronomdan yararlanmıştı. Ptolemaios’un haritasındaki dünya, Asya ve Afrika’nın bir kısmını kapsıyordu. Bilgin, soğuk denizlerle çevrili, Britanya adalarının varlığını biliyordu. Fakat denizcilerin çok daha kuzeyde gördüklerini söyledikleri, buzlarla kaplı bir denize haritasında yer vermeyi kabul etmemiştir.

[gokyuzuile]

Araştırmaların Işığında Önemli İnsanların Hayatları

Kaiser

Henry John Kaiser, Amerikalı bir sanayicidir. 1882’de New York yakınlarında Sprout Brook’da doğdu. 1967’de Honolulu’da (Hawaï) öldü.

Prefabrike büyük gereçler uzmanı. Betonarme kralı Kaiser yüzlerce köprü, kilometrelerce ekspres yol yapmış, Amerika Birleşik Devletleri’nde, Columbia nehri üzerinde bulunan ve dünyanın en hacimli barajı olan Grand Coulée gibi dev barajlar inşa etmişti. Prefabrikasyon’un (İnşaat işlerini önceden yapılmış standart elemanları bir plâna göre bir araya getirmek suretiyle gerçekleştirme sistemi) öncüsü olan Kaiser, bu usulü çıkarma gemilerinin yapımına da uygulamış ve 1942 yılında ilk prefabrike uçak gemisini gerçekleştirmiştir. Onun sayesinde sayısız çıkarma gemisi inşa edilerek filolar meydana getirilmiş ve bu filolar, 1944 Normandiya çıkarması sırasında Fransız topraklarına binlerce insan ve çok sayıda savaş malzemesi taşımıştır. Henry John Kaiser, savaş bitince prefabrike evler, otomobiller v.b. yapmaya yönelmiştir.

Jacques de Vaucanson

Fransız makine uzmanı ve mucididir. 1709’da Grenoble’da (Fransa) doğdu, 1782’de Paris’te öldü.

“Otomat” denilen ve içindeki zemberekler ve yaylar yardımıyla canlı bir vücut gibi iş gören makine oyuncaklar yaptı. Vaucanson, çağdaşlarını hayranlık ve şaşkınlık İçinde bırakan birçok otomat yapmıştır. Bunların büyük bir kısmı bugün Fransa’da, Sanatlar ve Meslekler Millî Konservatuarı’nda yer almakta ve burayı gezen ziyaretçilerin geniş ölçüde ilgisini çekmektedir. Mucidin 1737’de gerçekleştirdiği Flüt Çalan Adam İsimli otomatı, Fransa Kralı Louis XV dinlemiş ve çok beğenmişti. 1738’de yaptığı ördek de çok başarılı olmuş ve büyük ilgi uyandırmıştı: Bu ördek, kanat çırpıyor, paytak paytak yürüyor, yüzüyor, yem yiyor, yediklerini de sindiriyordu Vaucanson, bu başarılarına mükâfat olarak dokuma fabrikaları müfettişliğine getirilmişti. Mucit, bu görevi sırasında dokumacılıkta kullanılan bazı âletleri geliştirmiş, ayrıca dokuma fabrikalarında kullanılacak bir tezgâh icat etmişti. Fakat bu araç hiçbir zaman kullanılmamıştır.

Reynaud

Fransız mucidi. 1844’te Montreuilsous Bois’da (Fransa) doğdu, 1918’de IvrySuı Seine’de (Fransa) öldü. İlk canlı resim filmlerini yaptı ve gösterdi. Birkaç ayrı hareketten oluştuğunu göz önünde tutarak, o hareketi parçalarına ayırıp bunların elle yapılan resimlerini alıcıyla tek tek çevirmeyi tasarladı. Bu amaçla önce resimleri hareketlendiren optik bir oyuncak yaptı, sonra da “ışıklı pantomimler”i icat etti. Reynaud Saydam bir filim üzerine küçük resimler çizip bunları boyuyor ve sonra da bunları perdede hareketli olarak canlandırıyordu. Fakat bu iş hem çok zordu, hem de büyük titizlik istiyordu. Emile Reynaud bütün çalışmalarına rağmen bu İşten pek gelir sağlayamamıştı. Fakat bu konuyla yakından ilgilenen âmile Courtet, 1907 yılında büyük resimler çizmeyi ve bu resimlerin teker teker fotoğraflarını çekmeyi düşündü ve bu düşüncelerini gerçekleştirerek canlı resmi dünyaya tanıtmayı başardı.

[gokyuzuile]

Günümüzde İsmi Unutulan Ünlülerin Hayatları

Edward Jenner

İngiliz hekimi. 1749’da Berkeley’de (Büyük Britanya) doğdu, 1823’de aynı yerde öldü.

Çiçek hastalığına karşı bir aşı buldu. Çiçek. XVIII. Yüzyıldan önce insanlığı kırıp geçiren bir hastalıktı. Fransa Kralı XV. Louis de çiçekten ölmüştü. Bu hastalığa yakalanıp ta şans eseri kurtulan kimselerin yüzleri ve vücutları, hastalık sırasında çıkan sivilcelerin patlaması sonucunda meydana gelen irili ufaklı çukurlarla (çiçek bozuğu) doluyordu. Jenner, ineklerin de çiçeğe benzer bir hastalığa yakalandıklarını ve vücutlarının sivilcelerle kaplandığını, ama hayvanların bu hastalıktan ölmediklerini farketti. Ayrıca devamlı olarak inek sağan çiftçilerin çiçeğe yakalanmadıkları da dikkatini çekmişti. Bunun üzerine 1796’da Jenner İlk denemesine girişti: İneklerin vücudunda çıkan sivilcelerden bir miktar cerahat alarak bunu bir çocuğa aşıladı, sonra da aynı çocuğa çiçek mikrobu verdi. Ama bu çocuk, bu tehlikeli hastalığa yakalanmadı, çünkü bağışıklık kazanmıştı.

Dalton

Kimya bilgini Dalton, 1766’da Eaglesfield’de (Büyük Britanya) doğdu, 1844’te Manches-ter’de (Büyük Britanya) öldü.

Daltonizm’i kendi üzerinde inceledi. Önceleri öğretmenlik yapan Dalton boş zamanlarında matematik ve fiziğe çalışırdı. Profesör olduktan sonra cisimlerin atom yapısı teorisini ilk o geliştirmiştir. Ama Dalton adı daha çok tıp alanında duyulmuştur. Çünkü bilgin, kendisinde de bulunan bir hastalığı ilk defa inceleyerek tanımlamıştır. Profesör, kırmızı ve yeşil renkleri birbirinden ayırt edemiyordu. Dalton’un yaptığı araştırmalardan sonra daltonizm adını alan bu görme bozukluğu az rastlanır bir hastalık değildir. Sonradan olma daltonizmin tedavisi mümkündür. Ama genellikle soydan gelen daltonizmin tedavisi imkânsızdır. Çoğu zaman hasta, bu durumunun farkında değildir. Bu yüzden dallon hastası şoförlerin trafik direklerindeki yeşil, sarı ve kırmızı renkteki ışıkları ayırt edebilmeleri için daima kırmızı ışık üste, sarı ışık ortaya yeşil ışık alta yerleştirilir.

Epée Rahibi

Charles Michel, Epée Rahibi’de denir. Fransız rahibi ve pedagogu, 1712’de Versailles’da (Fransa) doğdu, 1789’da Paris’te öldü.

Sağır dilsizlerin koruyucusu, İlk sağır dilsizler okulunu kurdu. Paris barosuna bağlı bir avukat olan Rahip Charles Mlchel’in karşısına bir gün birkaç sağır dilsiz genç kız çıktı. Bunların eğitimini üzerine alan rahip, belirli işaret ve hareketlerden yararlanarak öğrencilerin zekâlarını geliştirmeye çalıştı ve kısa zamanda olumlu sonuçlar elde etti. Normal İnsanların kulak yoluyla edindiği bilgileri rahip, sağır dilsiz öğrencilerine gözler aracılığıyla öğretmek istiyordu. Epée Rahibi Fransa da, masraflarını kendi geliriyle karşıladığı bir sağır dilsizler okulu kurdu. Bu okulda Öğrenciler, bazen geniş çapta bilgiler edinebiliyorlardı. Ölümünden sonra kendisine İnsanlığın velinimeti sıfatı verilen Epée Rahibinin, bütün servetini, eserinin devam ettirilip geliştirilmesi uğrunda yapılacak çalışmalara harcanmak üzere bıraktığı öğrenilince, halkın gözündeki değeri daha da arttı

[gokyuzuile]

Ekonominin Seyrini Değiştiren Sanayiciler

Abraham Darby I.

Ingiliz sanayicisi ve demir uzmanı, 1677’de doğdu, 1717’de öldü. Ödün kömürü yerine kok kömüründen yararlanarak ilk dökme demiri elde etti.

Darby’ler, Dudley’le birlikte büyük maden endüstrisinin öncüleri oldular: Ingiltere’de gitgide azalan odun kömüründün yerine bol olan maden kömüründen yararlanarak dökme demiri elde ettiler. 1635’e doğru, baba Abraham Darby, Galler Ülkesi’nde. Coal-brookdale’da inşa ettirdiği dökümhanede, Dudley’in usulüne başvurarak büyük miktarda kok kömürü elde etmeyi başardı. Oğlu Abraham Darby II (1711-1763) bu usulü yüksek fırınlarda uygulayarak kok kömürüne dayanan ilk sanayi dökme demirini elde etti. Çok geçmeden, Darby dökümhanelerinin üretimini iki misline çıkarttı ve çelik çağını açmış oldu. Darby III de demir uzmanı atalarına lâyık bir mirasçı olduğunu gösterdi ve dünyanın İlk büyük madenî köprüsünü yaptı.

Bessemer

Sir Hanry Bessemer Ingiliz sanayicisi ve mucidi, 1813’te Charlton’da (Büyük Britanya) doğdu, 1898’de Londra’da öldü.

Çelik yapımının ilk iktisadi usulünü buldu. 1860 yılına kadar çeliğin nitelikleri biliniyor ve takdir ediliyordu, fakat yapımındaki güçlükler sebebiyle bu maden, az bulunan ve pahalı bir ürün olmakta devam ediyordu. Dolayısıyla çelikten sadece silâh ve kesici âletler yapmakta yararlanılabiliyordu. Bir matbaa hurufatı dökümcüsünün oğlu olan Bessemer, çok meraklı, bir araştırıcıydı. Mekanik ve madenciliğe genç yaşta heves etti. Bu alanda birçok icatta bulundu. Zengin bir madenci olduktan sonra servetini ve ailesini, yüksek fırınların dökme demirini sanayi çeliği hâline getirmeye imkân verecek bir usul bulmaya yöneltti. Bu usulü uygulama alanına sokmak için Bessemer, sonunda erime halindeki dökme demire basit bir hava cereyanını üfletmek suretiyle kaliteli çelik üretme metodunu keşfetti. Bu basit usul sayesinde, Bessemer’in konvertisörlerl, dünyamızda çelik çağını açtılar.

Joseph – Marie Jacquard

Fransız mekanikçisi ve dokuma uzmanı, 1752’de Lyon’da (Fransa) doğdu, 1834’te Oulİins’de (Fransa) öldü. Dokuma tezgâhım geliştirdi ve basitleştirdi. Bu tezgâhta dokunan karmaşık renkli kumaşlara da jakar denildi.

Jacquard ipek imalâtında uzmanlaşmış bir dokumacıydı. İpekçilik zahmetli ve çok aa-bır isteyen bir işti. Bir ipek dokuma tezgâhını İşletebilmek için her gOn on saatten fazla bir sOre boyunca dört kişinin, tezgâhın kaldıraçlarını çalıştırması, dört kişinin, de iplikleri çekmesi gerekiyordu. Joseph Jacquard, çabuk dokumaya imkân veren, mümkün olduğu kadar düzgün dokuyan ve bir kişiden fazla işçiye ihtiyaç duyurmayan bir sistem tasarladı. Fakat bu buluş. Jacquard için iyi sonuç vermedi: Dokumacı arkadaştan onu az kalsın Rhöne nehrine atacaklardı. Zira mucidin bu yeni dokuma tezgâhını yapmaya imkân bulduğu takdirde kendilerinin işsiz kalacaklarından ve sefalete düşeceklerinden korkuyorlardı. Jacouara tezgâhının dokumacılar tarafından kullanılmasını sağlamak için hayatı boyunca mücadele etti.

[gokyuzuile]

Bilinmesi Gereken Kişi Hayatlarından Bir Kuple

Demokles

Siracusa’nın müstebit hükümdarı Yaşlı Dionysios’un ünlü dalkavuğu. M.Ö. IV. yüzyıl başlarında yaşadı.

Hükümdarı ona çok kötü bir oyun oynadı. Adım Demokles’in kılıcı deyimine verdi. Demokles, efendisi Yaşlı Dionysios’a gıpta ediyor ve ona durmadan, kralların dünyanın en mutlu kişileri olduklarını tekrarlayıp duruyordu. Bu ardı arkası gelmez lâflardan bıkan Siracusa kralı «Senin de bu mutluluğu tatmanı istiyorum» diyerek tahtını bir gün için Demokles’e bırakmayı teklif etti. O da bu teklifi büyük bir sevinçle hemen kabul etti. Demokles, kral oluşu şerefine verilen şölende, başköşede otururken, birdenbire başının üstünde, sadece bir at kılına bağlı ve her an kopma tehlikesi olan pırıl pırıl bir kılıcı dehşetle gördü. Dalkavuk, o zaman, kralın etrafındaki debdebeye rağmen her zaman, devamlı bir tehlike korkusuyla yaşadığını anladı. Devrimizde de, bir kimseyi sürekli olarak tehdit eden bir tehlikenin varlığını belirtmek için başının üstünde Demokies’in kılıcının bulunduğundan sözedilir.

Krezüs

Karun veya Kroisos da denir. M.Ö. 560 ile M.ö. 546 yılları arasmda saltanat sürdüğü sanılmaktadır.

Bu kral, dünyanın en büyük altın hâzinesine sahip olduğundan, çok zengin kimseler için «Krezüs gibi zengin» deyimi kullanılır. Anadolu’nun batı kıyısındaki Lidya krallığında bol altm madeni vardı ve ticaret de çok gelişmişti. Bu ülkenin, altın para kullanan ilk Akdeniz devleti olduğu sanılmaktadır. Lidya’nın zenginliğiyle ün salmış kralı Krezüs, davranışlarında çok cömertti. Yunanlıların müttefiki olan bu hükümdar, yunan kültür ve sanatına hayrandı. Bu nedenle yunan tapınaklarına hesapsız bağışlarda bulunuyordu. Krezüs’ün cömertliği efsanelere geçti. Fakat İran kralı Keyhüsrev, önce Lidya başkenti Sart’ı, daha sonra tüm krallığı egemenliği altına alarak bütün eli açıklıklara, hoyratça son verdi. Krezüs’ün ölümü, hayatı kadar efsanevidir. Bazı kaynaklara göre odun yığını üzerinde yakılmaya mahkûm edilmiştir. Bazı kaynaklara göre ise, galibi Keyhüsrev tarafından hayatı bağışlanmış ve Persepolis’e götürülerek onun danışmanı olmuştur.

Bekri Mustafa

Bekri Mustafa Ağa, Sultan Dördüncü Murat’ın sarayına mensup ve ağalarından olduğu tahmin edilmektedir.

İçki düşkünlüğünü temsil eden halk tipidir. XVII. yüzyılda İstanbul’da ayyaşlığı, hazır cevaplığı ve hoş fıkralarıyla tanınmıştır. Bekri Mustafa, rivayete göre Dördüncü Murat | İçkiye alıştırmıştım Toplum kurallarına önem vermeyen, kalender, açık sözlü, keyif ehli ve sevilen bir tiptir. İçki düşkünlüğünün bir sembolü haline gelmiş olan Bekri Mustafa’nın Küçük Ayasofya semtinde oturduğu bilinmekle beraber hayatı hakkında başka bilgi yoktur. Daha sağlığında bir halk tipi kişiliğini almış olan Bekri Mustafa’nın Nasreddin Hoca’nınkilere yaklaşacak kadar çok fıkra ve hikâyesi vardır. İçkiye aşırı düşkünlüğü yüzünden lâubali davranışları, onun fıkralarının Bektaşi fıkralarıyla karıştırılmasına da sebep olmaktadır. Fıkralarının birçoğunda Sultan Dördüncü Murat ‘in İçki yasağına karşı, İçki düşkünlerinin tepkileri ifade edilmektedir. Karagöz’deki Tuzsuz Deli Bekir tipi onu temsil eder.

[gokyuzuile]

Edebiyatçılarımızın Seyri Hayatında Kısa Bir Bakış

Tevfik Fikret

Mehmet Tevfik Fikret; Türk şairi, 1870’te İstanbul’da doğdu, 1915’te aynı yerde öldü. Servet-i Fü-nun’un en usta şairi. Şiirimize batılı sanat anlayışım getirdi.

Şairliğinin ilk yıllarında -sanat için sanat- anlayışıyla eserler veren Fikret, 1900’den sonra istibdada karşı özgürlüğü savunan şiirler yazmıştır. Şiir alanında yaptığı en önemli yenilik, nazmı nesre yaklaştırmasıdır. İkinci bir özelliği ise şiire tabiatı getirmesidir. Aynı zamanda ressam olan bu şairimizin yaptığı yağlıboya tablolar bugün Âşiyan müzesinde sergilenmektedir. Fikret çok duygulu, zayıflara yardımı görev sayan bir kimseydi. Galatasaray Lisesi müdürüyken aşırı alınganlığı yüzünden Maarife küsmüş ve Âşiyan (yuva) adını verdiği köşküne çekilmişti. Bir gün kendisine hakkı olan aylıklarını getirmişler, ama o diğer öğretmen arkadaşlarının maaşlarını alamadıklarını öğrenince o sıralarda hiç parası olmadığı hâlde maaşını geri çevirmişti Batılılaşmanın tutunmasında Tevfik Fikret’in büyük rolü olmuştur.

Mehmet Âkif

Milliyetçi büyük Türk şairi, 1873’te İstanbul’da doğdu, 1936’da aynı yerde öldü.

İstiklâl Marşının şairi. Şiiri bestelenip çalındığı zaman büyük heyecanla karşılandı ve Türk milli marşı olarak kabul edildi. Küçük yaşta Arapça ve Farsçayı öğrenen Mehmet Âkif, Halkalı Baytar Mektebinden mezun olduktan sonra, Orman ve Tarım Bakanlıklarında çalıştı. 1908’den sonra edebiyat hocalığı yaptı. Kurtuluş Savaşına katıldı ve Meclisin birinci devresinde milletvekili oldu. İstiklâl Marşı şiirini de o heyecanlı günlerde yazdı ve Milli Eğitim Bakanlığının açtığı yarışmayı kazandı. Bunu bestekâr Osman Zeki Üngör besteledi. Mehmet Akif’in çalışmaya, saf ahlâk ilkelerine dayanan kendine özgü bir din anlayışı vardı. 1925’de Kahire’ye giderek, Kahire Üniversitesinde Türk Edebiyatı okuttu. Ölümünden altı ay önce İstanbul’a döndü. Samimi ve yurt sevgisi ile dolu şiirlerini halk diliyle yazmakla beraber aruz veznini kullanmıştır. En önemli eseri yedi ciltlik Safahat’tır. Safahat’taki Çanakkale Şehitleri, şiirlerinin en güzellerinden biridir.

Ömer Seyfeddin

Ünlü Türk hikâyecisidir. 1884’te Gönen’de doğdu, 1920’de İstanbul’da öldü.

Türk dilinin arınmasına öncülük etti, gerçekçi hikâyeleriyle Türk edebiyatına milli ve yepyeni bir hava getirdi. Harbiye Mektebini bitiren, Ömer Seyfeddin, 1908’den sonra Türk dilini arılaştırma çabasında olanlarla beraber «Genç Kalemler» dergisinde makaleler yazmaya başladı. Sade bir dil kullanan, süslü cümlelerden, lüzumsuz sözlerden kaçınan Ömer Seyfeddin, gerçekçi bir yazardı. O zamana kadar Türk edebiyatında yazılmış birçok hikaye ve romanın konusu İstanbul’da geçerken, Ömer SeyfeddinTn hikâyelerinde bu sınır genişleyerek Balkanlara kadar ulaşmıştır. Milli duyguları son derece kuvvetli olan Ömer Seyfeddin, hikâyelerinin konusunu çoğu zaman Türk halkının kahramanlık destanlarından, Türk folkloru ve Türk geleneklerinden almıştır. Yazarın en belirgin özelliklerinden biri de hi ¡iyelerini genellikle beklenmedik olaylarla bitirmesidir. Sayısı 125’i bulunan hikâyeci on kitapta derlenmiştir.

[gokyuzuile]

Döneminden Günümüze Ün Kazanmış Üç Türk Sanatçının Hayatı

Nedim

Ahmed Nedim, Lâle Devrinin en büyük şairidir. 1681’de İstanbul’da doğdu, 1730’da aynı yerde öldü.

Türk edebiyatında mahallîleşme cereyanı denilen edebî bir çığırın önderidir. Öğrenimini medresede yaptıktan sonra kadı olan Nedim, boş zamanlarında şiir yazardı. Bu yönüyle Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın dikkatini çekmiş ve Lâle Devrinin en ünlü çehrelerinden biri olmuştur. Şiirlerinde Lâle Devri İstanbul’unun hareketli ve renkli hayatını dile getirmiş, Saadâbâd eğlencelerini, gül ve lâle bahçelerini ve bu bahçelerdeki selvi boylu sevgililerin güzelliklerini herkesin anlayabileceği sade ve ahenkli bir İstanbul Türkçesiyle anlatmıştır. Arapça ve Farsçayı İyi bilen Nedim’in şiirlerini topladığı Divân’ında Türkçe gazellerinin ve başarılı şarkılarının yanı sıra Farsça şiirleri ve Çağatayca bir gazeli yer alır. Lâle Devri’nin bu ince ruhlu sanatçısı. Patrona Halil isyanı sırasında cânilerden kaçmak İçin damdan dama atlarken yere düşerek ölmüştür.

Karacaoğlan

Ünlü Türk halk şairlerinden bir tanesidir. 1606’da Kozan’da veya Adana’nın Fersak dolaylarında doğduğu sanılır, 1679’da öldü.

Anadolu’nun türlü yerlerini dolaşmış bir millî ozan. Karacaoğlan, halk edebiyatı şairlerinin en tanınmışlarından biridir. Asıl adı, memleketi, ne zaman ve nasıl yaşadığı kesin olarak bilinmez. Halkın, çok esmer olduğu için Karacaoğlan adını taktığı bu karayağız delikanlının bir de «Karakız* adlı sevgilisi vardı. Çok kimse onları çekemezdi. Bir gün Karacaoğlanı öldürmek istediler. Bunun üzerine Karacaoğlan bir elinde sazı düştü yollara. Gidiş o gidiş. Bir daha ne o yerlere döndü Karacaoğlan, ne de Karakız’ı gördü. Ama hayatı boyunca karşılaştığı her güzelde Karakız’ı gördü, koşma, türkü, mani ve güzellemelerinde hep onu çağırdı. Karacaoğlan tabiata âşıktı. Anadolu’nun birçok yerini, dolaştığı söylenir. Çok sâde bir dili vardı. Türk saz şiirinin en güzel örnekleri olan şiirleri bugün hâla bütün canlılığını korumaktadır.

Mimar Sinan

Mimar Sinan; Koca Sinan da denir. Osmanlı İmparatorluğu baş mimarıdır. 1490’da Kayseri’de doğdu, 1588’de İstanbul’da öldü. Türk mimarlık sanatının bu en büyük dâhisi, Osmanlı İmparatorluğunun her köşesini şaheserleriyle süsledi.

Sinan, 1512’de Kayseri’den İstanbul’a devşirme oğlanı olarak geldi ve Enderun’da eğitim gördü. Mesleğine dülgerlikle başlayan Sinan, önce ordu mimarı oldu. Bağdat Seferi sırasında Tatvan’da üç kadırga yaparak Osmanlı ordusunu karşı kıyıya geçirdi. 1538‘de 48 yaşında imparatorluk baş mimarlığına getirilen Sinan, bu tarihten ölümüne kadar geçen yarım yüzyıl içinde irili ufaklı 300’den fazla eser yaparak «Koca» lâkabını kazandı. Bu eserler arasında 81 cami, 50 mescit 55 medrese, 7 su kemeri, 8 köprü, 27 saray, 18 kervansaray, 6 hasta hane, 31 hamam, 26 türbe vardır. Mustafa Sar Çelebi «Tezkeret-ül Ebniye» adlı Mimar Sinan’ın yaptığı binalarla ilgili kitabında Şehzade camiini çıraklık, Süleymaniye’yi kalfalık, Selimiye’yi ustalık çağında yaptığını yazar. Büyük mimar, Süleymaniye camimin yanında küçük bir imza gibi yer alan mütevazı bir türbede yatmaktadır