#leibniz

[bhloomest]

[mewaart]

Happy pride yall🩷🩷

Mewa.arts on insta<3

[radiantrebellion]

Həyat başqa cür ola bilərdimi? Əgər başqa bir şəhərdə doğulsaydıq, başqa insanlarla tanış olsaydıq, başqa qərarlar versəydik həyatımız necə dəyişərdi? Tarix fərqli istiqamətə gedə bilərdimi? Dünya indiki kimi olmaq məcburiyyətində idimi?

Fəlsəfə tarixində bu suallara ən sistemli cavablardan birini XVII əsrin böyük alimi və filosofu Gottfried Wilhelm Leibniz verməyə çalışmışdı. Onun irəli sürdüyü Mümkün Dünyalar nəzəriyyəsi fəlsəfədə reallıq, ehtimal və zərurət kimi anlayışları yenidən düşünməyə səbəb olmuşdur.

Leibnizin fikrincə mümkün dünya məntiqi baxımdan ziddiyyət yaratmayan bütün mümkün reallıq modellərindən hər hansı biridir.

Başqa sözlə desək, dünya yalnız bizim yaşadığımız formada mövcud ola bilməz. Tarix başqa cür inkişaf edə bilərdi. İnsanların taleləri fərqli istiqamətlərdə dəyişə bilərdi.

Məsələn, Napoleon heç vaxt imperator olmaya bilərdi, bəzi müharibələr baş verməyə bilərdi, bəzi kəşflər daha gec və ya daha tez edilə bilərdi. Bu ehtimalların hər biri Leibnizin terminologiyasında ayrı bir mümkün dünyanı ifadə edir. Amma bu dünyaların hamısı eyni statusa malik deyil. Leibniz deyirdi ki, mümkün dünyaların sayı sonsuzdur, lakin real olaraq mövcud olan yalnız bir dünyadır, o da bizim dünyamız.

Bəs niyə məhz bu dünya mövcuddur?

Leibniz bu sualın cavabını metafizik və teoloji bir arqumentlə izah edirdi. Onun düşüncəsinə görə Tanrı bütün mümkün dünyaları bilir və onların hər birini müqayisə edə bilir. Bu baxımdan yaradılış təsadüfi bir proses deyil. Tanrı mümkün olan bütün variantlar arasından ən yaxşısını seçmişdir. Leibniz bu fikri özünün məşhur “kifayət səbəb prinsipi” ilə əsaslandırır. Bu prinsipə görə dünyada baş verən heç bir hadisə səbəbsiz mövcud ola bilməz. Əgər bir şey mövcuddursa, onun niyə məhz belə olduğunu izah edən bir səbəb də olmalıdır. Bu məntiqə görə bizim yaşadığımız dünya təsadüfən yaranmış bir reallıq deyil, o, mümkün alternativlər arasından seçilmiş bir sistemdir.

Lakin burada dərhal bir problem ortaya çıxır. Əgər bu dünya mümkün dünyaların ən yaxşısıdırsa, bəs onda dünyadakı bütün bədliklər, müharibələr, faciələr necə izah oluna bilər?

Leibniz bu suala çox maraqlı bir cavab verir. Onun fikrincə, insan hadisələri çox vaxt lokal və dar perspektivdən qiymətləndirir. Halbuki kainat bütöv bir sistemdir və bəzən ayrı-ayrı hadisələr mənfi görünsə də, ümumi harmoniya baxımından vacib rol oynaya bilər. Leibniz kainatı böyük bir sənət əsərinə bənzədirdi. Yaxından baxanda bəzi fırça izləri qarışıq və qeyri-müntəzəm görünə bilər. Amma bütöv tabloya uzaqdan baxdıqda bütün elementlər vahid kompozisiyanın bir hissəsidir.

Leibnizin optimist metafizikası təbii ki, bütün filosofları qane etməmişdi. XVIII əsrdə fransız yazıçı Voltaire bu ideyanı açıq şəkildə tənqid etmişdir. Onun məşhur Candide əsərindəki qəhrəman daim deyir ki, biz mümkün dünyaların ən yaxşısında yaşayırıq. Amma roman boyunca qəhrəmanın başına bir-birindən absurd və faciəvi hadisələr gəlir. Voltaire bununla Leibnizin ifrat optimizmini satirik şəkildə tənqid edirdi.

XX əsrdə analitik fəlsəfənin inkişafı ilə birlikdə mümkün dünyalar anlayışı yenidən gündəmə gəldi. Xüsusilə məntiq və dil fəlsəfəsi sahəsində çalışan filosoflar bu ideyanı daha formal şəkildə inkişaf etdirdilər.

Bu istiqamətdə ən təsirli fiqurlardan biri Saul Kripke olmuşdur. Kripke mümkün dünyalar anlayışından istifadə edərək zərurət və ehtimal kimi məntiqi anlayışları yeni şəkildə izah etmişdir. Daha radikal mövqeyi isə David Lewis müdafiə etmişdir. Lewisə görə mümkün dünyalar ontoloji baxımdan real mövcudluğa malik paralel reallıqlardır. Bu yanaşma fəlsəfədə modal realizm adı ilə tanınır.

Bugünkü fəlsəfədə mümkün dünyalar anlayışı çox vaxt bir növ düşüncə laboratoriyası kimi istifadə olunur. Filosoflar və məntiqçilər müəyyən iddiaları yoxlamaq üçün alternativ reallıqları təsəvvür edirlər.

Məsələn belə bir cümlə düşünək:

“Əgər yağış yağsaydı, mən evdən çıxmazdım.”

Bu tip cümlələr counterfactual ifadələr adlanır. Onların mənasını analiz etmək üçün filosoflar yağışın yağdığı hipotetik bir dünyanı təsəvvür edir və həmin dünyada hadisələrin necə baş verəcəyini araşdırırlar.

Bu metod bu gün məntiq, semantika və dil fəlsəfəsində geniş istifadə olunur.

Nəticə olaraq, Leibnizin mümkün dünyalar nəzəriyyəsi insanın reallığı necə anladığı, ehtimal və zərurəti necə düşündüyü haqqında çox fundamental bir sual qoyur:

Dünya məhz belə olmalı idimi, yoxsa bu yalnız saysız ehtimallardan biridir?

[mathhombre]

\int

Supposedly the first appearance of the integral symbol in Leibniz's notes.

[upside-down-a]

I'm a comedy genius.

[istimirantstella]

Imagine ignoring someone so hard that they literally die never receiving your answer?

Leibniz, the patron saint of ghosting, had left Huygens on read for six months (p. 756–757) and eventually texted back but didn’t sent the message after learning about Huygens’s death.

It feels like a lazy excuse for an author to make two characters part ways, but it gets more predictable with the last lines in Huygens’s letter, “by finishing here, I wish you all the best for the new year.”

(We don’t do obvious drama baits after canceling the three unities, but when no one looks it doesn’t count)

[la-cosmonauta-extraterrestre]

Chat, which 17th century scientist, if alive today, do we think would be the best programmer?

The obvious answer is Leibniz because of his work with the calculating machine which was the first proto-computer, and I think he did some stuff with binary as well (I think it might be because of him that we have computers at all). However, I think Robert Hooke could also be a candidate because he tried to re-create Leibniz' calculating machine after hearing about it.

[leibnizstan]