Het Conservenblik

[conservenblik-blog]

Delen

Met de lancering van taxiservice Uber en het ecclatante succes van Airbnb is het nieuwe delen ineens hot. De herauten van de nieuwe tijd hameren op de grote voordelen die delen biedt. Wist u dat een gemiddelde boormachine slechts 1,5 uur gebruikt wordt? Jarenlang ligt dit soort gereedschap ongebruikt in bergkasten en schuurtjes weg te roesten. Auto's staan een groot deel van de tijd schaarse parkeerruimte bezet te houden. Alleen al omwille van de efficiëncy zouden we meer moeten delen. Wat een groot geluk dat internet dit nu ineens mogelijk maakt. Op dit moment zijn vooral de sites die het verlenen van diensten faciliteren populair. Airbnb en Uber zijn hier twee voorbeelden van. Strikt genomen gaat het hier niet om delen. Voor deze diensten moet gewoon betaald worden. Nieuw is dat diensten geleverd worden zonder tussenkomst van vervelende multinationals of halfcriminele organisaties. Dat is winst. Er blijft immers veel meer geld aan de strijkstok van de dienstenaanbieder hangen. Geld blijft daarmee in de stad en verdwijnt niet naar anonieme aandeelhouders die er toch alleen maar statusverhogende appartementen in Londen en New York mee zouden kopen. Het lijkt een anarchistische droom die werkelijkheid wordt. Totale gelijkheid tussen aanbieder en koper en tussen aanbieders onderling. Volledige transparantie en betrouwbaarheid dankzij openbare reviews van dienstverleners door afnemers. Toch worden er ook bezwaren opgeworpen. De bedrijven die de peer to peer dienstverlening faciliteren laten zich voor hun rol als facilitator goed betalen. 20% in het geval van Uber. Ook zijn bedrijven als Uber in essentie enorme servers die informatie over hun klanten verzamelen en deze vermarkten. En over wat voor soort economie hebben we het eigenlijk? Internetdienstverlening kan goed geld opleveren, maar het is geen baan met inkomenszekerheid, pensioenopbouw en ziekteverlof. En er wordt gewaarschuwd voor de corrumperende invloed van al dit microkapitalisme op de saamhorigheid tussen burgers. Veel dingen die je voorheen gratis voor anderen deed, je huis lenen aan familie bijvoorbeeld, leveren ineens geld op. Dan is voor velen de keuze snel gemaakt. Sorry familie: kassa! Bedreigender nog is het feit dat internetdienstverlening door particulieren een sterke netwerkvorming tot gevolg heeft. Er ontstaan namelijk geen netwerken die voor iedereen toegankelijk zijn en waar iedereen gelijk van kan profiteren. Peer to peer kan je vrij letterlijk nemen. Het bedienen van de eigen peergroup dus. Én het creëren van banen in de eigen peergroup. Airbnb knaagt bijvoorbeeld aan de markt voor 3-sterren hotels. Deze hotels hebben schoonmakers, bewakers, koks en bediening in dienst. Geen goedbetaald werk, maar wel werk voor een segment van de samenleving dat steeds lastiger aan de bak komt. Airbnb-verhuurders hebben meestal geen personeel in dienst. Als er al iemand fungeert als kamermeisje door het afgeven van sleutels, verschonen van bedden etc., dan betreft het iemand uit eigen kring. Wie een internetdienst inkoopt doet dat bij voorkeur bij iemand uit de eigen sociale groep. Liever een vlotte student als taxichauffeur dan een slecht Nederlands sprekende immigrant. Liever een kamer huren in een hip ingericht appartement dan in een volks rijtjeshuis. Opnieuw blijkt de netwerksamenleving allesbehalve inclusief en geïntegreerd. Internet versterkt 'makkelijke' netwerken en vernietigt de 'moeilijke'. En juist de moeilijke netwerken, waarin mensen met verschillende achtergronden en opvattingen met elkaar geconfronteerd worden, zijn het cement van de samenleving.

[conservenblik-blog]

Hypocriet

Francisco van Jole, uitbater van het aan de PvdA gelieerde internetplatform www.Joop.nl, stelde vorige week dat er in Nederland wel erg vaak geschermd wordt met de kwalificatie hypocriet. Er schuilt volgens hem een fundamentalistische afkeer van idealen in. Ik ben het niet met hem eens. Er schuilt volgens mij alleen een afkeer in van idealen die de menselijke natuur ontkennen. Idealen die vaak passen in de categorie ‘doe wat ik zeg, niet wat ik doe’. Vandaag kwam ik daar toevallig twee mooie voorbeelden van tegen.

Het eerste was de opvallende woonvoorkeur van de vandaag overleden Braziliaanse architect Oscar Niemeyer. Hij ontwierp louter ongenaakbare betonnen sculpturen. Zijn belangrijkste werk is Brasilia, de nieuwgebouwde hoofdstad van Brazilië. Niemeyer vond deze socialistische modelstad (met een plattegrond in de vorm van een vliegtuig, want modern en vooruitstrevend) een geschikte woon- en werkplek voor anderen. Zelf verbleef hij liever in Rio de Janeiro. “I prefer Rio, even with the robberies. What can you do?”, zei hij over Brasilia. In een documentaire gemaakt ter gelegenheid van zijn honderdste verjaardag vertelt Niemeyer over het leven in de wijk Copacabana, waar hij kantoor hield. Na lange werkdagen zochten hij en zijn collegae daar met hoeren en pooiers verpozing in broeierige nachtcafés, waar gedanst en gesjanst werd tot in de kleine uurtjes. Waarom in godsnaam bouwt iemand die zo van de stad geniet een anti-stad als Brasilia? Voorbeeld twee komt uit mijn eigen werkomgeving. Ik sprak vandaag een projectleider stedelijke vernieuwing die bij mij in de straat woont. De projectleider is een sociaal betrokken mens en het wel en wee van achterstandswijken en minderheden gaan hem zeer aan het hart. Eerder heb ik flinke discussies met hem gevoerd over de wijken waar hij aan werkt. Volgens hem is er niets mis met de modernistische stedenbouw van de naoorlogse probleemwijken. Zelf woont hij in een vooroorlogse wijk en geniet daar van alle bijbehorende voordelen: aantrekkelijke architectuur en stedenbouw, een hoogwaardig voorzieningenniveau en een gemiddeld hoog opgeleide en welvarende bevolking. Hij heeft twee kinderen in de schoolgaande leeftijd. Omdat mijn eigen zoon binnenkort begint op buurtschool, vroeg ik hem of zijn kinderen daar ook naar toe gaan.  Mijn vraag over de buurtschool bracht hem zichtbaar in verlegenheid. Zijn kinderen gaan namelijk twee kilometer verderop in Zuid naar een elitaire witte basisschool. De reden hiervoor gaf hij zelf: acht jaar geleden moest hij een school kiezen en toen was de buurtschool nog pikzwart. Zijn zoon zou het enige blonde kindje in de klas zijn geweest. Woensdag las ik tot mijn schrik in Het Parool dat dit jaar 0% (nul procent) van de leerlingen in groep acht van de buurtschool een VWO-advies heeft gekregen. Toen ik stelde dat enige menging van bevolkingsgroepen in een buurt of op een school wellicht positieve effecten zou hebben op de leefbaarheid of de kwaliteit van het onderwijs schoot hij in de verdediging. Volgens de projectleider was er geen bewijs dat sociaal-economische menging positieve effecten heeft. Rechtvaardigde hij de keuze om zijn kinderen niet naar de zwarte buurtschool te sturen door te stellen dat dit toch geen positief effect op de school zou hebben gehad, of dat dit zelfs negatief was geweest? Het lijkt er wel op. Ik denk dat ik in zijn geval dezelfde beslissing zou hebben genomen. Maar ik ben heel duidelijk over mijn beweegredenen. Ik wil mijn kind niet acht jaar lang blootstellen aan een klas met louter zwakke leerlingen uit culturen die de zijne niet zijn. Of zoals een collega het formuleerde: ik maak mijn kind geen onderdeel van een sociaal experiment. De projectleider is niet eerlijk over zijn beweegredenen: de zwarte school was niet goed genoeg voor zijn kinderen. Maar kennelijk wel voor de zwarte buurgenootjes. Desondanks blijft de façade van sociaal geëngageerde ambtenaar overeind. Ik noem dat hypocriet. Roger Scruton stelt in The uses of pessimism and the danger of false hope dat veel mensen in het publieke leven progressieve idealen uitdragen, maar dat zij als het persoonlijke zaken betreft meestentijds conservatief zijn. Dat leidt tot hypocrisie en ik ben van mening dat je deze hypocrisie moet ontmaskeren. Want er blijft een boel falend beleid in stand omdat mensen professioneel niet handelen naar wat ze blijkens hun persoonlijke keuzes dondersgoed weten.

[conservenblik-blog]

To seek causes of poverty is a dead end, because poverty has no causes. Only prosperity has causes.

- Jane Jacobs denkt er in essentie hetzelfde over als Theodore Dalrymple.

[conservenblik-blog]

Eeuwigheid

Afgelopen weekend had ik het voorrecht de kunstcollectie van de Duitse verzamelaar Christian Boros te bekijken. In een prachtig verbouwde bovengrondse schuilbunker aan de Reinhardtstrasse in Berlijn staat verspreid over vier verdiepingen een indrukwekkende collectie moderne kunst tentoongesteld. Boros verzamelt vooral conceptuele installaties, die opvallend vaak het op de proef stellen van de zintuigen betrachten. Een ander terugkerend thema is de personal history. De installatie Teenage Room van Klara Lidén vond ik indrukwekkend. Maar fascinatie voor het eigen verleden is verworden tot obsessie in een installatie van Alicja Kwade.

In een kubusvormige ruimte heeft de kunstenares een moment uit haar leven voor de eeuwigheid bewaard. Het betreft het knipperen van een kapotte TL-balk aan het plafond van haar atelier. Ze heeft de sequentie van dit knipperen vastgelegd en een eenvoudig computerprogrammaatje laat nu twee TL-lampen in de verder onverlichte ruimte voor eeuwig op dezelfde wijze knipperen. Het door een geluidsinstallatie versterkte geknetter van de kapotte lamp maakt de herbeleving compleet. Het geheel roept associaties op met een onweersbui en brengt de toeschouwer in een, ongetwijfeld zeer bedoelde, omineuze stemming.

De boodschap is duidelijk: de tijd schrijdt onbarmhartig voort en wij zijn als stervelingen gedoemd de realiteit als los zand door onze vingers te zien glippen. Maar waar komt die obsessie met het wijkend heden vandaan? Staande in het flitsende licht moest ik denken aan Nietzsches Vom Nutzen und Nachteil der Historie für das Leben. Wat is het nut van een zo groot besef van de eigen historiciteit en de vergankelijkheid van het moment? Ik geloof dat ik Nietzsches afkeer deel van “alles wat slechts mijn kennis vergroot zonder meteen ook mijn handelen te stimuleren of te inspireren”. Kwade’s installatie leek mij het voortbrengsel van een vermoeide beschaving.

De installatie in de volgende ruimte was weer van Klara Lidén. Een anderhalve meter hoge Mickey Mouse met een omzwachtelde gebroken rechterarm, die via een touw verbonden was met een staande bezem. Over het touw hing tot mijn grote verrassing een exemplaar van Vom Nutzen und Nachteil der Historie. Weg met de historische ballast zegt de installatie. Leef nu en stap uit de schaduw van eerdere ervaringen. De kunstenares plaatst vraagtekens bij de eigen fascinatie voor haar verleden. Of ze ook artistiek heeft willen reflecteren op de onontkoombare verplettering van het Avondland onder het gewicht der eeuwen, waag ik te betwijfelen.

[conservenblik-blog]

The question is no longer where wealth but where poverty comes from, as if mankind had been born into riches that had somehow dissipated. The blame for this unnatural poverty had to be placed somewhere: the rich and powerful.

Theodore Dalrymple schetst de intellecuele bron waaruit de sociale wetenschappen tot op de dag van vandaag hun inspiratie putten.

[conservenblik-blog]

Generatiekloof

Ik behoor tot een generatie die met blijmoedig onbegrip kennis heeft genomen van de marxistische gekte van de jaren ‘60 en ‘70. Mijn eigen wonder years werden bepaald door de zegetocht van de vrije markt. In 1989 was ik 11 jaar oud en het Sovjet-communisme was een donderwolk die als bij toverslag in luttele seconden oploste. De dreiging van kernoorlog had me als kind erg beziggehouden en te midden van doemberichten over zure regen, het broeikaseffect en Afrikaanse hongerbuikjes voelde de val van de Muur als een belofte. Vanaf nu zou het weer beter worden.

Mijn ouders waren in de jaren ‘80 sterk links angehaucht. Niet communistisch, maar sociaal-democratisch. Desondanks was er een zekere sympathie voor het mensverbeterende experiment, het reëel bestaande socialisme. Natuurlijk, Stalin was een monster, maar de Bolsjewieken hadden in ieder geval het beste voorgehad met de mensheid. Een jaar nadat het IJzeren Gordijn openschoof verruilden mijn ouders, die zo lang uit principe sociale huurders waren gebleven, hun doorzonwoning voor een koophuis. De kleine rotanbank, het handgeknoopte vloerkleed en de Lundiastelling verzopen in de nieuwe woonkamer. Geluiden klonken hol door het huis die eerste jaren. De markteconomie bracht niet louter zegeningen.

Het daaropvolgende decennium werd Nederland rijk. In mijn door de-industrialisatie geplaagde geboortestad verrezen luxe winkelcentra, een casino, een Bijenkorf zelfs! In toaststemming gingen Nederland en Europa het nieuwe millennium in. Maar geen feestje duurt voor eeuwig. Moslimextremisme, milieucatastrofes en een financiële crisis deden de stemming omslaan in diepgevoelde depressie. En tegen die achtergrond laat een nieuwe generatie van zich horen. De zogenaamde millennials, en dan vooral de jongere cohorten van na 1990. Ik zag als prepuber de val van de Muur, zij zagen 9/11. Het verbaast me dan ook niet dat ze minder positief tegen de toekomst aankijken dan mijn generatie.

Het opvallende gebrek aan ideologische gedrevenheid van de jeugd van gisteren heeft plaats gemaakt voor een onbestemd verlangen bij de jeugd van nu. Jonge intellectuelen dwepen weer met marxistische theorieën. Er moet een schuldige aan te wijzen zijn voor de doem die ze ten deel is gevallen en gezien de zelfverklaarde hegemonie van het globaliserende kapitalisme is er voor velen slechts één werkelijke verdachte. Een beetje onbekommerd lachen om de groteske filosofieën van Adorno of Sartre is er tegenwoordig op feestjes met studenten niet meer bij. Voor je het weet raak je verstrikt in een ouderwets onbegrijpelijke discussie over kritische kunstbeschouwing of vals bewustzijn.

“There is always the possibility of another outcome, where this system based on destruction, injustice and barbarism can finally be given its long overdue burial”, schrijft de Britse intellectueel Owen Hatherley (1981) in Militant modernism. De jonge kunsteconome Emilie de Vlieger tweette deze zomer: “Als je geld verdient, haal je het altijd bij iemand weg. Hoe meer geld je verdient, hoe meer mensen geld verliezen”. In mijn werkveld, de ruimtelijke ordening, zijn de meeste studenten en jonge afgestudeerden in de ban van een vriendelijke vorm van anarcho-syndicalisme en fel gekant tegen de instroom van hogeropgeleide inwoners in de grote steden.

Hun verering van authenticiteit en afkeer van de consumptiefunctie van steden is zonder enige twijfel - zij het indirect - schatplichting aan de kritische theorie van Adorno en Marcuse. Maar hun belijdenis is vol tegenstrijdigheden en slecht onderbouwde aannames. Een fascinatie voor het zelforganiserend vermogen van mensen gaat zonder enige problemen samen met een luidruchtig beleden liefde voor hoogmodernistische massahuisvesting. Gentrification wordt als absoluut kwaad gezien door mensen die zelf bijdragen aan dit proces. Hoe kan je ronduit beweren dat Bertold Brecht trachtte “the rotting corpse that is the theatre” (echt?) nieuw leven in te blazen, terwijl zijn hanteren van het Verfremdungseffect juist mensen het theater uitjoeg? Waren de modernisten werkelijk de vaandeldragers van de Volkshuisvesting? Grafdelvers ligt wat mij betreft dichter bij de werkelijkheid.

Het zijn allemaal slechts woorden. Echter, weinig dingen zijn gevaarlijker dan abstracte ideeën in lege hoofden, om met Frits Bolkestein te spreken. Amen!

[conservenblik-blog]

Ik ben fan van architecten als Mies van der Rohe en de Braziliaan Oscar Niemeyer en van het modernistische less is more principe, want zo heb ik tijdens mijn studie leren kijken.

Aldus architecte Marloes van Heteren in Het Parool. Zelf woont ze overigens naar genoegen in een antiek pand aan de Brouwersgracht te Amsterdam.

[conservenblik-blog]

Oogverblindend

Net als vorig jaar bracht de vakantie ons deze zomer naar een regio waar de demografische dynamiek piepend en krakend tot stilstand is gekomen: Haute Saône in de Franche Comté. Het landschap behoort tot het type dat begint op de Calvarieberg bij Sittard en eindigt aan de voet van de Jura: beboste heuvels, graanvelden, snelstromende riviertjes omzoomd door zwaar geboomte, iedere drie kilometer een lieflijk dorpje met dito kerk. Wij lieten ons er de stinkkaas en droge worst goed smaken. Chauvirey-le-Châtel, het dorp waar onze tijdelijke woning stond, kent een geschiedenis van landbouw. Er zijn nu weinig boeren actief, maar de antieke boerderijen staan nog schouder aan schouder, hun grote inrijdeuren naar de straat gekeerd. Maar in Chauvirey staat ook een minder alledaags historisch monument.

Maar Rockefeller was gewend zijn zin te krijgen en ook in Frankrijk bleek het patrimoine niet heilig. Toen in Rockefeller in 1934 aanbood de restauratie van de paleizen te Versailles en Fontainebleu en de kathedralen van Reims en Chartres te financieren, was de Franse regering niet te beroerd om de St. Hubertuskapel als tegenprestatie aan de Amerikaan te schenken. De kapel had onderdeel moeten worden van The Cloisters, een museum voor middeleeuwse Europese kunst dat is opgebouwd uit fragmenten van verschillende Franse kloosters.

In 1936 lekte de deal uit. Gesteund door protesten in heel Frankrijk verzetten de dorpelingen zich tegen de verplaatsing van hun erfgoed. Dag en nacht hielden ze de wacht bij de kapel, totdat de sloop werd afgeblazen. The Cloisters moet het nu zonder laatgotische kapel doen. Daar staat tegenover dat geinteresseerden die de weg naar de Chauvirey-le-Châtel weten te vinden het gebouw voor henzelf hebben. Spinnewebben bewegen zachtjes heen en weer voor de glas-in-loodramen, het altaar is overdekt met stof en muizenkeutels. Je kan er rustig op de vloer gaan liggen om de ribben van het plafond te fotograferen. In de crypte schieten zwaluwen heen en weer, in een hoek liggen brokken van oude bouwdelen. In 1998 konden dieven zo met een gebeeldhouwde triptiek weglopen. Alleen het middendeel werd teruggevonden en staat weer te verstoffen op het altaar. De kapel is, kortom, bewaard gebleven voor Frankrijk.

Wanneer de kapel wel naar New York zou zijn verplaatst, was ik er tijdens mijn bezoek vorig jaar ongetwijfeld doorheen gelopen. Samen met bezoekers van over de hele wereld, maar zonder de zwaluwen. Een mooi, ontzield ding op een heuvel langs de Hudson. In plaats van een ereplek in het hart van onze beschaving heeft de kapel nu zijn standplaats in de periferie. De vraag is of sloop en verplaatsing naar New York anno 2012 weer nachtelijk protest van dorpsbewoners zal oproepen. Vooral gezien het feit dat er nauwelijks nog dorpsbewoners zijn in Chauvirey. De kapel blijft een Fremdkörper. Het product van een veel hogere cultuur dan die van het dorp waarin het verrees. Maar misschien hoort het gebouw juist daarom wel thuis in Chauvirey. Als bewijs dat invloeden van buiten niets nieuws zijn en dat ooit de hoge kunst tot in de kleinste dorpen van Europa bloeide.

Naar de St. Hubertuskapel ben ik tijdens ons verblijf verschillende keren teruggegaan. In de schemering was het er het mooist. Nooit trof ik er andere mensen. Het platteland van de Franche Comté loopt gestaag leeg. Om half elf gaat in Chauvirey-le-Châtel de straatverlichting uit. Op enig moment in de komende eeuw zullen de lantarens er definitief doven. De sterrenhemel zal van een oogverblindende schoonheid zijn

[conservenblik-blog]

Voetnoten

In de zes jaar sinds de voltooiing van mijn studie aan de Amsterdamse Letterenfaculteit heb ik een belangrijke les geleerd: Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral. Een citaat dat ik graag als volgt interpreteer: de economie is de drijvende kracht achter sociale en maatschappelijke processen en niet de hoogdravende ideeën over moraal, waarheid en het schone. Dat dit voor mij een recent inzicht is komt omdat tijdens mijn studie Geschiedenis economie slechts een bijrol speelde. Vandaag sloeg ik er het boek Word civilizations, their history and their culture nog eens op na. In de index ontbreekt na ‘Brecht, Bertolt’ en ‘Brest-Litovsk, Treaty of’ het zo belangrijke ‘Bretton Woods system’.

Dat wij economie, of ‘de onderbouw’ zoals marxistische historici zeggen, geen serieuze consideratie waard vonden kwam niet uit de lucht vallen. Sinds de grote geschiedfilosofiën in diskrediet raakten, houden Nederlandse historici zich voornamelijk bezig met politiek, cultuur en moraliteit. Vooral die laatste categorie geniet aanzien. De gedachte is immers dat gruwelen uit het verleden lessen zijn voor het heden. En dus vliegen de boeken, scripties en dissertaties over Nederlandse Waffen SS-ers, de politionele acties, collaborerende GVB-ers, heksenvervolging, verkrachtingen door het Rode Leger, slavernij, de Chinezenmoord in Batavia je om de oren. Alsof spontane generatie van naastenliefde en tolerantie de enige randvoorwaarden zijn voor beschaving. “Why can’t we all just get along?”

De preoccupatie van historici met detailstudies, die de zwartste kanten van de menselijke geschiedenis benadrukken, komt me nu pathetisch voor. Ik denk zelfs dat dit ronduit schadelijk is voor de status van geschiedschijving. Maar onder de nieuwe generatie historici staat de studie van holocaust, genocide en slavernij nog altijd hoog in aanzien. En het publiek smult ervan. De UvA voelde dit goed aan en richtte een Centrum voor Holocaust- en Genocidestudies op, dat fuseerde met het NIOD en in een monumentaal pand aan de Herengracht gevestigd is. Ik ken mensen die daar hun Ma doen. En allemaal denken ze een zeer waardevolle bijdrage aan het menselijk geluk te leveren.

Met een van hen kreeg ik tijdens een feestje hoogoplopende ruzie omdat ik (nogal boud) beweerde dat de slavernij in de West een voetnoot in de Nederlandse geschiedenis is. Net zoals veel individuen ontlenen steeds meer groepen en volkeren hun identiteit aan het leed dat hen ten deel gevallen is. Wee degene die dit lijden niet op waarde weet te schatten! Maar door te focussen op de intrinsieke kenmerken van bijvoorbeeld genocide blijft de onderbouw buiten beeld. Ik ben ervan overtuigd dat economisch succes het beste middel is tegen genocide, dat slavernij economisch succes uiteindelijk hindert en dat economische emancipatie de beste manier is om sociale en culturele tenachterstelling op te heffen.

Dankzij studiemateriaal als World civilizations weten jonge historici alles van een hele reeks obscure beschavingen, landen, etnische groepen, politieke stromingen en bijbehorende historische beleving. Maar als je ze vraagt om de huidige staat van de wereld te duiden staan ze met de bek vol tanden. En dat is verdomde jammer want het verschuiven van machtsbalans naar het Oosten, economische structuurverandering, de invloed van nieuwe technologiën, een eindige hoeveelheid grondstoffen vragen om plaatsing in historisch perspectief. Irrelevantie dreigt voor de geschiedwetenschappen. Ook omdat knechting, rampspoed, genocide en andere narigheid slechts ten dele maatschappelijke tenachterstelling van bevolkingsgroepen en volkeren kan verklaren. Al is het zo dat wie zichzelf ziet als slachtoffer van de geschiedenis gedoemd is het altijd te blijven.

Zou de geschiedschrijving niet een veel nuttiger bijdrage aan het algemeen welzijn leveren wanneer ze inzichtelijk maakt dat voorspoed, veiligheid, welvaart en daarmee de ontwikkeling van kunst en wetenschap het gevolg zijn van economische dynamiek? Een economische dynamiek die wordt gegenereerd in vitale steden. Vrij ondernemerschap en bescherming van privébezit scheppen rijkdom en vooruitgang. Welberedeneerde staatsinterventie en garantie van nutsvoorzieningen garanderen beschaving voor iedere burger. Dan komt die moraal vanzelf wel.

[conservenblik-blog]

The Whig interpretation of history [..] has been replaced by an equal and opposite miserabilist historiography, according to which the past is nothing but the historical cause of our present discontents. An expanding intelligentsia, after all, needs an expanding number of deeply-rooted social problems to justify its existence and pre-eminence. It therefore feels called upon to emphasize not the achievements, but the follies and crimes of history.

Theodeore Dalrymple - Litter (2011) 39.

[conservenblik-blog]

Rotzooi

Vorig weekend las ik het boekje Litter. How other people’s rubbish shapes our lifes van Theodore Dalrymple. Als gemeentelijk beleidsambtenaar heb ik regelmatig te maken met de beslommeringen aangaande vervuiling en reiniging van het publiek domein. In Amsterdam voert de reinigingsdienst een continue en jammerlijk tot mislukken gedoemde strijd tegen graffitispuiters, grofafvaldumpers, Bulgaarse vuilniszakkensnijders en een groot aantal liefhebbers van energiedrankjes en chips, die na het lenigen van dorst en honger de lege blikjes en zakken zo uit hun handen op het plaveisel laten vallen.

Dalrymple bespreekt voordat hij tot zijn uiteindelijke punt komt verschillende oorzaken van vervuiling: eetgewoonten, onverschilligheid, normvervaging, immigrantenculturen en maatschappelijk verzet. Veel is zeer herkenbaar. Ik zie ook dat lege blikjes vaak niet zonder nadenken weggegooid worden, maar juist ergens goed zichtbaar neergezet zijn. Alsof de vervuiler een statement wilde maken of zijn territorium afbakende. En ik denk inderdaad dat het vervuilen of vernielen van de publieke ruimte vaak een manier is om een dikke middelvinger op te steken naar de samenleving. En die middelvinger is vaak van allochtone jongeren (blikjes Red Bull) of linksradicalen en hun sympathisanten (subversief bedoelde graffiti). Een symbolische verzetsdaad, hoe laakbaar ook, is in ieder geval nog te begrijpen. De meeste vervuiling is echter van een andere orde.

Eerder schreef ik al over de enorme berg afval die middenklasse jongeren achterlaten in de Amsterdamse stadsparken. En die vorm van vervuiling is op geen enkele wijze ideologisch gemotiveerd. Dalrymple verbaast zich over de discrepantie tussen een breed gevoelde zorg over de vernietinging van de planeet onder middenklasse jongeren en het gemak waarmee ze zich van hun eigen afval ontdoen. Hij legt de oorzaak mede bij de focus van hoger opgeleide jeugd op utopische doelen, waarvoor eerst door luidkeels protest een hele batterij aan barrières dient te worden opgeruimd. Die focus ontneemt hen het zicht op de eigen bescheiden rol in het verbeteren van de samenleving. Bijvoorbeeld het weer mee naar huis nemen van de overblijfselen van een gezellige picknick in het Vondelpark.

Iedereen wil de reuzenpanda helpen redden, maar voor de kleine bijdrage aan het conglomeraat van drijvende plastic flessen in de Stille Oceaan, dat anno 2012 evenveel vierkante kilometers beslaat als Zuidwest-Europa, voelt men zich niet verantwoordelijk. Zelfs het feit dat de eigen leefomgeving na festivals, demonstraties, of gewoon een warme zomeravond, trekken krijgt van een vuilstort, lijkt weinig mensen te deren. Trouwens, wie ‘s avonds rotzooi achterlaat in het park, treft de grasvelden de volgende morgen weer spic en span aan. Misschien is het eens tijd voor een lekker lange staking bij de gemeentereiniging om te laten zien dat schone straten geen natuurrecht zijn.

Tegen de vervuiling van het Vondelpark is intussen een kekke, door Kesselskramer bedachte kabouter in de strijd gegooid. De plaatselijke VVD wil dat de gemeente een premie op het hoofd van graffitispuiters zet. De PvdA ziet een grote rol weggelegd voor medebeheer van de openbare ruimte door de burgers: je kunt als Amsterdammer al enige tijd een afvalcontainer adopteren. Andere voorstellen behelzen eenvoudiger ophaalschema’s voor huisvuil, het aanpakken van schooierende Oost-Europeanen, stevige boetes, een lesmethode voor basisschoolleerlingen, belasting op verpakkingsmateriaal, en zo nog wat lapmiddelen die altijd weer goed zijn voor een kwartiertje discussie in de gemeenteraad. Het zal uiteindelijk slechts weinig uithalen.

Ik kan me alleen maar bij Dalrymple aansluiten. “The reason I do not throw potential litter in the street is my mother. Because of her, it simply does not occur to me to throw litter in the street, not even for a fraction of a second. Good behaviour is as much a matter of prejudice and habit as of ratiocination.”

[conservenblik-blog]

Fout

Nederland herdacht gisteren haar oorlogsslachtoffers en viert vandaag de bevrijding. In NRC Next stond op 3 mei een ingezonden stuk van een jonge historicus over de functie van de Dodenherdenking. Het voornemen van de organisatie om een gedicht over het slachtofferschap van een Nederlandse Waffen-SS-er te laten voorlezen bedreigt volgens hem de rol die de Dodenherdenking speelt bij het bepalen van wat goed en fout is. "Slachtoffer en dader moeten de duidelijke Noord- en Zuidpool van ons morele kompas blijven", schrijft hij. Ik vind dat mooie beeldspraak, maar ben het fundamenteel met hem oneens.

Moraliteit is gestoeld op veel meer dan het veroordelen van daders en voelen van empathie met de slachtoffers. Dat zijn er eerder producten van. Noties van goed en fout zijn deels biologisch geprogrammeerd en deels door opvoeding overgedragen. Het indelen van mensen in groepen daders en slachtoffers gaat voorbij aan de strijd tussen goed en kwaad die in ieder individu woedt. Dat het kwaad slecht is, dient boven iedere twijfel verheven te zijn. Maar dat een mens die kwaad doet ook slecht is, valt nog te bezien. Een misdadiger houden wij in onze cultuur persoonlijk verantwoordelijk voor zijn daden, en terecht. Een begrip voor de achtergrond van zijn daden kan ons echter veel meer leren over de gevaren van het kwaad dan een eenvoudige veroordeling. Daarin school voor mij de waarde van het gedicht 'Foute keuze'.

Het Parool, de vrije en onverveerde verzetskrant, tegenwoordig het lokale sufferdje van Amsterdam, opende 5 mei met een bijzonder naar racistisch incident. Een zwanger Marokkaans meisje dat op 4 april door vijf Marokkaanse mannen was mishandeld, is kort daarop te vroeg bevallen, waarna de baby is overleden. De mishandeling vond plaats nadat de mannen haar 'negerhoer' hadden genoemd, omdat ze met een zwarte man over de Nieuwendijk wandelde. Bijna dertig jaar geleden vond een paar honderd meter verderop in de Damstraat de racistisch gemotiveerde moord op Kerwin Duinmeijer plaats. De moord leidde tot veel beroering, zanger Frank Boeijen schreef er het nummer Zwart wit over. Ook verscheen in 2008 de film Skin over de dader en zijn joodse achtergrond. De moord wordt jaarlijks op 20 augustus herdacht.

De toespraken tijdens de Dodenherdenking op de Dam gaan onveranderlijk over het nut van herdenken, over het voorrecht in vrijheid te leven en de gevaren van vooroordelen. Maar welk nut hebben plechtstatige woorden en nobele intenties als deze verworden tot holle frasen en elitaire navelstaarderij? De brave burgerij die zich ieder jaar verzamelt op de Dam is zo goed als vrij van racisme en vreemdelingenhaat. Intussen kan een Marokkaans meisje in het vrije Amsterdam niet zelf kiezen met wie ze een kind maakt. Vorig jaar zag ik de documentaire Rauw en puur over Marokkaanse meisjes die lak hebben aan de groepsdwang van familie en buurt. Ze worden geterroriseerd en vernederd. De voorvechters van verdraagzaamheid en verstand staan erbij en kijken ernaar.

Daders en slachtoffers als polen van ons moreel kompas? Daarmee voed je geen verdraagzame burgers op, daarmee bevestig je groepen in hun slachtofferschap of schuldgevoel. Dader en slachtoffer zijn geen stevige fundamenten waarop moraliteit kan worden gegrondvest. Is voetballen met rouwkransen niet heel goed te verdedigen wanneer je joden ziet als moordenaars? Goed en slecht dienen door opvoeding verinnerlijkt te worden als uitersten in het handelen. Het individu moet zich daar als volwassene tot verhouden. Dan kweek je moraliteit die het groepsdenken ontstijgt, die ruimte biedt voor tolerantie en naastenliefde.

Terwijl duizenden landgenoten zuchten onder het juk van groepsdwang en achterlijke vooroordelen ruziet de intellectuele voorhoede over een gedicht. Met recht een irrelevante exercitie in intellectuele zelfbevlekking.

[conservenblik-blog]

Documentaire uit 2010 van Mildred Roethof over Marokkaanse meisjes die zich niets aantrekken van de sociale mores. Tot grote woede van vaders, ooms, broers en eigenlijk alle mannen uit hun omgeving. 

[conservenblik-blog]

Aasgieren

Op 1 mei protesteerden tweehonderd krakers in Amsterdam tegen de ‘aasgieren van de politiek en het bedrijfsleven’. De in het zwart geklede jongens en meisjes verzamelden zich op het Mercatorplein om naar toespraken te luisteren en uiteindelijk wat te trekken en duwen met de Mobiele Eenheid. De toespraken gingen voornamelijk over de crisis. Het was aldus een van de sprekers “de nieuwe stok om mee te slaan”. En vooral bovengenoemde aasgieren dienden er van langs te krijgen. Want een ding was volgens de demonstranten zeker: zij zijn verantwoordelijk en niet “de mensen”.

De term kredietcrisis is passender gebleken dan systeemcrisis, de naam die NRC Handelsblad in het najaar van 2007 hanteerde. Kredietcrisis is een schoen die ons allen past, terwijl het begrip systeemcrisis de oorzaak impliciet legt bij iets ongrijpbaars als het systeem. Krediet als prefix is persoonlijk en precies, legt de vinger op de zere plek. Want we leven op de pof, allemaal. Particulieren studeren, wonen en rijden op krediet. Overheden doen aan dienstverlening en welvaartspreiding op krediet. De mensheid als geheel leeft op grondstoffen die toebehoren aan toekomstige generaties. Iedereen heeft schulden uitstaan en slechts weinigen voelen zich geroepen hun levensstijl als gevolg daarvan aan te passen. Daarom blijft breed protest tegen graaiende bankiers en CEO’s uit.

Wordt het dan niet eens tijd dat de krakers zich tegen hun medeburgers keren? Een klein clubje onbereikbare groot-industriëlen, financiële mogols en politici is een dankbaar focuspunt voor ideologisch geladen woede. De hardwerkende buurman met zijn Ikeakeuken, Renault Laguna en Apple TV aanzienlijk minder. “Nederland politiestaat!”, stonden de boze middenklasse meisjes op het Mercatorplein te scanderen. Niet alleen lachwekkend, maar ook schadelijk voor de kraakbeweging. Door te volharden in de boodschap dat de staat en een veronderstelde kwaadaardige elite verantwoordelijk zijn voor de huidige economische en ecologische crisis, wordt het tegengeluid van links irrelevant gemaakt.

De zwijgend consumerende meerderheid, gevangen in een romantisch-hedonistische nachtmerrie vol consumentenelectronica, exotische vakantiebestemmingen en ander vermarktbaar geluk dient een spiegel voorgehouden te worden. “From feudal serf to spender. This wonderful world of purchase power.” Ik ben geen marxist, maar de heren van de Manic Street Preachers hadden het wat mij betreft in dit geval bij het rechte eind. Weg met de schrale leegte van de romantische consumptie economie. Weg met motorcycle emptiness.

[conservenblik-blog]

Codes

De Italiaanse piazza is de gedroomde openbare ruimte. Als 's avonds het stadsplein en de aanloopstraatjes volstromen met gezinnen die hun passeggiata serale maken, de zwaluwen rondom de campanile zwermen en de espressomachines pruttelen, dan lijken de natgeregende, uitgestorven Hollandse straten ver weg. Het gebruik van straten en pleinen is sterk klimaatafhankelijk en de stijlvolle drukte van de Italiaanse steden bestaat bij de gratie van mediterrane temperaturen. Maar geldt dat voor de vormelijkheid ook?

Vanachter een ristrettootje op een terras in het Zuid-Italiaanse Lecce leerde ik een half uur hoe daar een ontmoeting vdient te verlopen. Het omstandig handjes schudden, zoenen, omhelzen, beleefheden uitwisselen en lachen tussen kennissen, vrienden en familieleden verloopt er volgens vaststaande patronen. Dit vergemakkelijkt de omgang tussen mensen in de openbare ruimte zichtbaar. Kleine kinderen leren heel snel hoe ze zich dienen te gedragen, net als vreemdelingen. Het kwam me voor dat de jeugd en nieuwkomers daardoor makkelijker gesocialiseerd raken.

Ik heb het Marokkaanse handjes schudden en met de vuist op het hart slaan lang aanstellerij gevonden, maar intussen ben ik van mening dat dergelijke omgangsrituelen een nuttige band tussen mensen kunnen smeden. Gezien de snelheid waarmee de begroetingsrituelen van Marokkanen en Surinamers ingang vinden in de populaire jeugdcultuur, hebben veel jongeren er duidelijk behoefte aan. Maar omdat ze tegelijk nadrukkelijk onderdeel zijn van een bij tijd en wijle gewelddadige en criminele straatcultuur, rijst de vraag of dit een positieve ontwikkeling is. Helaas is er, bij gebrek aan een bruikbare burgerlijke omgangscode, voor jonge mensen op zoek naar een duidelijke identiteit en houvast in het sociale verkeer nauwelijks een alternatief.

[conservenblik-blog]

Obsessie

Scandinavië is exporteur van thrillers. Het bekendst is de Millenniumtrilogie van Stieg Larsson. Er zijn al een gelijknamige miniserie en een Amerikaanse verfilming op gebaseerd: Girl with the dragon tattoo. Larsson overleed in 2004, maar het stokje is overgenomen door een hele reeks thrillerschrijvers uit Denemarken, Zweden en Noorwegen. Al hun boeken spelen zich af tegen een achtergrond van corruptie, uitbuiting van zwakkeren en machtswellust.

De egalitaire noordse samenlevingen zijn in feite idealistische projecten. Projecten om de mensheid te verbeteren. Het doel is in dit geval het uitbannen van maatschappelijke ongelijkheid. Kenmerkend voor idealistische projecten is dat wanneer zo’n project niet het verwachtte onbegrensde geluk brengt, de reden daarvoor gezocht wordt in het feit dat de doelstelling nog niet volledig gehaald is. Zo waren de Sovjets geobsedeerd door het bestaan van restanten bourgeoisie, die zogenaamd het vervolmaken van de socialistische revolutie in de weg stonden. In werkelijkheid was de bourgeoisie in de Sovjetunie nagenoeg non-existent. Scandinavië is vergeleken met het alle vroegere en alle andere contemporaine samenlevingen zeer egalitair. Toch is het bereiken van volledige gelijkheid tussen mannen en vrouwen, tussen autochtonen en nieuwkomers een belangrijk beleidsdoel. Net als de Sovjets leiden de Scandinaviërs aan een idealistische obsessie.

Dankzij de idealistische obsessie hoeft het te bereiken einddoel zelf nooit ter discussie gesteld te worden. Dat ligt immers altijd net om de hoek. Als we nu alleen nog even de landbouw collectiviseren, de joden het land uit jagen, de legertop zuiveren, het onderwijs hervormen, Zwarte Piet verbieden, enzovoort, dán wordt de heilstaat werkelijkheid. Het mag als bekend verondersteld worden dat dit idealisme heeft geleid tot onmetelijk menselijk leed. En al zal een verbod op Sinterklaas’ zwartgeblakerde hulpje geen mensenlevens eisen, de discussie onttrekt werkelijke problemen die om een oplossing vragen aan het zicht: slecht onderwijs, voortschrijdende segregatie, opkomst van een agressieve straatcultuur en ook de onvermijdelijke racistische werkgevers.

In de Scandinavische thrillers vloeit al het ongeluk voort uit de ongelijke behandeling van mensen. Paternalisme, racisme, seksisme, ongebreideld kapitalisme, als die er niet zouden zijn, was er geen geweld en geen uitbuiting. Toegegeven, in vergelijking met de communistische en fascistische voorbeelden uit de vorige eeuw etaleren de thrillers een milde vorm van idealisme. Maar net als Zwarte Piet leiden ze desondanks de aandacht af van maatschappelijke problemen waarmee alle egalitaire Europese samenlevingen kampen: massa-immigratie, polarisatie van de arbeidsmarkt, segregatie, milieuvervuiling, torenhoge overheidsuitgaven en ander postindustrieel ongemak. En zou je als Zweedse thrillerauteur echt willen schrijven over vrouwenmishandeling of ongelijkheid, dan valt er aanzienlijk meer inspiratie te halen in de migrantenwijken van Malmö en Stockholm dan uit een zogenaamd corrupte elite.

Ik wacht nog op de literaire thriller die op dat alles eens dieper ingaat.

[conservenblik-blog]

Ex Podzolia

Voorbij Diemen begint het einde van de wereld. Tussen de Vechtstreek en de Oeral strekt zich een dunbevolkte negorij uit, bewoond door stugge keuterboeren die generatie na generatie ploeteren op armzalige zandgronden. Als sprankelende meteorieten zijn in dit zich over vier tijdzones uitstrekkende mega-Drenthe nog Berlijn, Warschau en Moskou terecht gekomen. Eilanden van mondaine cultuur te midden van de grove dennen, heidevelden en pingoruïnes.

Het zand is daar niet sexy genoeg voor. Twee ijstijden sloegen dit deel van Europa volledig plat. Eerst walsten de gletsjers er overheen, waarna een dik pakket grof zand werd afgezet. In de Middeleeuwen ging de bijl in de eikenwouden en werd de bevolking in horigheid en lijfeigenschap onderworpen. Een zwaarmoedige verzameling Germaanse, Slavische en Baltische volkeren bewoont nog altijd het gebied. Gesloten, wantrouwend en dranklustig. Podzolvolk.

Ons land heeft mentaal altijd met de rug naar de zandgronden gestaan. Maar Amsterdam is niet in de eerste plaats rijk geworden met handel in specerijen en slaven, zoals velen zo graag geloven. De echte fortuinen zijn in de Gouden Eeuw vergaard met de handel in graan op de Oostzee. Dat graan werd overigens wel verbouwd door onvrijen, door Polen vooral. Naast graan kwamen er ook mensen richting Amsterdam. “Polakke, Sweede, Deenen, Noor-Luyde, Jutte, Hamborgers, Bremers, Lubekkers, Dantzikers, Koninxbergers, Hoogduytse, Oosterlingers, Westfaalders, Bergse, Gulikse, Kleefse, en voort alderhande Moffen, Poepen, Knoete, Hannekenmaijers en andere groene kassoepers, die ’t gras nog tussen de tanden steekt.”

De handelsmetropool Amsterdam leefde lange tijd op goederen en mensen uit het Oostzeegebied. Die kalme zee, omringd door weinig spectaculaire landschappen, waar de lulligste morene stuwing al een berg wordt genoemd. Podzolia, waar het socialistische experiment een aanvang nam en ontaardde, waar de Europese democratie bijna sneefde en de grote positivistische droom eindigde in een industriële moordpartij zonder weerga. De schaapskudden zijn verdwenen, Dantzig heet Gdansk en de boer: hij ploegt voort.