E.10. Kaosun İçinden Çıkıp Olana Bitene Uzaktan Bakmak
Bu haftanın yazısı tahminimce şimdiye kadar ki yazılarım içerisinde benim için yazması, senin için de okuması bir hayli yorucu bir yazı olacak. Bu sebeple yazının devamına geçmeden önce yemek yediysen biraz hazmetmeyi bekle, sonrasında da ısınma hareketleriyle kaslarını hazırla, ve sonrasında da çay ve/veya kahveni hazırla, uzun bir yolculuk olacak.
Yazının başlığından muhteviyatı hakkında hiçbirşey anlamadıysan süper çünkü amacım birşey anlaşılması değildi. Yazının içeriğinden ziyade bu yazı için seçtiğim başlık yazının amacı üzerine odaklanmış bir metin olarak tasarlandı. Fakat, aranızda dikkatli okuyucu olan 1, 2 kişi varsa (ki bu toplam okuyucuların %10-20 civarına tekabül eder ahahahahaha) hatırlayacaktır bu hafta bol görselli ve sayılarla dolu bir yazı olacağını. O arkadaşlarınızı tebrik ediyorum, ve haftanın okuyucusu ilan ediyorum onları, CV’nize eklemeyi unutmayın...
İlk iki paragrafı okurken çay suyunuzun kaynadığını ve kaslarınızı da ısıttığınızı umarak yazının geyik kısmını doğal ortamında kırlarda örgürce koşması için salıyorum... (Kötü şakalar bitmiyordu... Ve bitmeyecekti de...)
Covid-19 saygını başladığından beri (evvel ki yazılarımda da bahsettiğim gibi) hayatımız da pek çok değişiklik oldu. Her gün TC saatiyle Sağlık Bakanlığından gelecek günlük Covid-19 verilerini bekler olduk. Yapılan araştırmalar da Sağlık Bakanının şuan ülkedeki en güven duyulan siyasi olduğunu gösteriyor. Olaylar bazılarımız için öyle noktalara geldi ki TC haricinde dünya ülkelerinde ki durumları da gün be gün takip eder ve hatta bir adım daha öteye giderek virüsle mücadele konusunda TC ile dünyanın diğer ülkelerini kıyaslar ve analizler sonucunda bir takım çıkarımlar yapar olduk.
36 gündür her gün en çok vakanın görüldüğü ülkelerin vaka, vefat ve iyileşen hasta sayılarını ve ölüm oranlarını kayıt altına alıyordum. Bunlara ek olarak TC için günlük değişimler ve yoğun bakım, entübe ve aktif vaka sayılarını da takip ediyordum. Şimdi bu verilerden elde edilen grafiklere bakmaya başlayabiliriz.
Aşağıdaki grafikte gördüğünüz üzere Mart ayı sonundan beridir, dünyada ve ABD’de olan vaka sayısı neredeyse sabit hızla artmaya devam ediyor. Sağlık uzmanlarının verdikleri bilgilere bakılacak olursa, önce bu eğrilerin kıvrılmaya başlamaları ve sonra da bir değere yakınsamaları gerekiyor ki virüsün yayılma hızı kontrol altına alınmış olsun.
Vaka sayısı grafiğine biraz yakınlaşıp diğer ülkelerde ki vaka trendlerine bakacak olursak, Dünya ve ABD’deki durumundan farklı olarak bu ülkelerin çoğunda artık vaka artış sayılarının hız kaybetmeye başlayarak, bir pik değerine yakınsamaya başladığını görüyoruz. Birleşik Krallık ise, dünyadaki vaka sayısında görülene benzer çizgisel bir trend ile artmaya devam ediyor. TC’nin açık kahve rengiyle gösterilen grafiğine bakacak olursanız ‘S’ harfini andıran bir trend gösterdiğini farkedeceksiniz. Nisan ayı başında vaka sayısı artan bir hızla yükselirken, ayın ortasında vakasayısının artış hızında, bugün gözümüze daha açık görülen bir, düşüş görüyoruz.
Heryerde vaka sayıları artarken buna ek olarak o vakalar içerisinde hayatını kaybeden insanlara da her geçen gün maalesef yenileri eklenmeye devam ediyor. Dünyada ve ABD’de vefat eden insan sayıları her gün az buçuk benzer miktarlarda artmaya devam ederken, fazla vakanın görüldüğü bazı ülkelerde göze çarpan değişimler biraz daha farklı.
Çinde artık haftada birkaç kişinin hayatını kaybettiği bir noktaya gelinmişken, İspanya, İtalya ve Fransada vefat eden insanların sayısında ki artış hızı düşmeye başladı. Salgının kimi noktalarında günde 1000 küsür insanın hayatını kaybettiği bu ülkelerde artık günlük vefat sayıları (halen fazla olmakla birlikte) 100-200 küsür dolaylarına düşmüş durumda. Buna mukabil Almanya, İran ve TC’de de en başından beri kıyasla düşük olan vefat sayıları azalan bir trende dönüş yapmış durumda. Bu süreçte dünya çapında bu kadar çok insanın hayatını kaybetmesinin son derece üzücü olduğu hepimizin malumu. Fakat, bir diğer tarafta da hastanelere Covid-19 pozitif olarak gelip tedavi sonrası virüsü yene insanlarda var.
Aşağıdaki grafikte dünyadaki iyileşen vaka sayılarının yanında en çok vakanın görüldüğü 8 ülkenin iyileşen hasta sayılarındaki değişimleri de görmekteyiz. Toplam vaka ve vefat sayılarının aksine, iyi bir gelişme olarak, dünya genelinde iyileşen insan sayısında ki artış hergün hızını artırarak yükselmeye devam ediyor. Bu grafiğe biraz daha yakından bakacak olursak.
Aktif vaka oranı %1′in altına inmiş olan Çin ve uzun süredir iyileşen hasta sayılarıyla ilgili veriler paylaşmayan Birleşik Krallık hariç, diğer ülkelerde iyileşen vaka sayılarında çizgisel veya artan hızla artışlar görülüyor. Birçok ülke de bu artışlar stabil ilerlemekle beraber, Nisan ayında ABD, İspanya ve İranda bazı günlerde zıplama denecek sayılarda iyileşmeler de gözlemlenmişti. Onların haricinde ki ülkelerde ise iyileşen vakaların toplam vakaya oranı genel olarak sabit bir oranda kalmaya ve çizgisel bir artış takip etmeye devam ediyor.
Bazılarınız bu veriler iyi hoş da ülkelerde ki vaka sayıları geniş bir değer aralığına yayılmışken bu veriler kendi başına bu salgınla mücadele de ülkelerin ne kadar becerekli olup olmadıkları hakkında gerçek derin bir fikir veremiyor diye düşünebilir. O sebeple aşağıda vefat eden hastaların, toplam hasta sayısına oranlarının değişiminin gösterildiği grafik biraz daha ülkelerin sağlık sistemlerinin bu süreçte ki etkinlik alanını anlamamız açısında faydalı olacaktır.
Bu grafikte görüldüğü gibi Çin, Fransa, Birleşik Krallık ve ABD’de bir kaç kere görülen günlük ani değişimler haricinde bu aranlarda çok ciddi değişimler olmuyor. Şu an da dünyada vefat oranı yaklaşık %7 civarından, yani bu demek oluyor ki her yüz vakanın 7′si vefat ile sonuçlanıyor. Bu oran Birleşik Krallık, Fransa ve İtalya için %14-15 civarında iken, İspanya için %10, ABD, İran, Çin için %5-6, Almanya için %4, TC için %2.5 civarında. Burdan elde edilen en önemli çıkarım, karantine ve önlemlerin, nüfusun yaş ortalamasının ve sağlık sisteminin vefat eden vakaların artışına direk etkisi olduğu yönünde oluyor. Bu grafikte yer vermediğimiz ve fakat karantina önlemleri ve zamanlaması, nüfusun ortalama yaşı ve/veya sağlık sistemi kötü olan başka ülkelere bakınca vaka sayıları ve vefat sayıları az olmakla birlikte %10′un üzerinde vefat oranlarının olduğunu görebiliyoruz (İsveç, Peru ve Hollanda aklıma gelen ilk örnekler oldu). Vefat oranı bize sağlık sistemleriyle ilgili bilgi verirken, iyileşme oranları da gerek alınan karantina önlemlerinin etkisi, gerekse sağlık sisteminin nasıl çalıştığı hakkında değerli fikirler veriyor bize.
Vefat oranlarında olduğu gibi iyileşme oranlarında da Çinde zamana bağlı bir değişimden söz edebilmek pek mümkün değil, aktif vaka sayısı çok azaldığı için. Fakat diğer ülkeler için olan mevzu bambaşka. Vefat oranları değişmezken veya çizgisel bir artış gösterirken, iyileşme oranlarında farklı zamanlarda uygulanan tedavi ve ilaçlar sebebiyle zaman zaman kimi ülkelerde zıplama tarzında yükselişler görüyoruz. Şuan da iyileşme oranlarının, Çinden sonra, en yüksek olduğu İran ve Almanya da %80′e yaklaşan iyileşme oranı, İspanya da %60, TC’de %50, İtalya, Dünya ve Fransa da %30, ABD’de %15, Birleşik Krallıkta ise %1 dolaylarında. Vefat oranlarıyla birlikte incelendiğinde İspanya, İtalya ve Fransa’da vefat oranları yüksek olmakla birlikte iyileşme oranlarının da oldukça yüksek olması aslında gerekli önlemlerin devreye sokulmasında geç kalındığı ve fakat önlemler devreye girip etkisini göstermeye başlayınca işlerin geç de olsa biraz yoluna girmeye başladığını görüyoruz. Bununla beraber ABD ve Birleşik Krallıkta vefat oranlarının yüksek olmasının yanında bir de iyileşme oranları düşük. Zaten basında da takip edildiği üzre bu süreci ilk başında ne Başkan Trump ne de Başkanan Johnson ciddiye almışlardı. Bu sebeple de önlemleri almakta diğer ülkelerde daha da geç kalmışlardı, buna bir de sağlık sistemlerinde ki ciddi problemler eklenince ortaya çıkan sonuç diğer ülkelerden yüksek vefat oranları ve o ülkelerden düşük iyileşme oranları oluyor, ki umarım kısa ve yakın zamanda bu ve bunlara benzeyen ülkelerde işler hızlıca yoluna girer ve vefat oranı düşüp, iyileşme oranları hızla artar. Bir de Almanya gibi olan ülkeler var. Salgın çıktığında Şansölye Merkel halkın %60′ı bu hastalığı kapacak diyerek son derece şeffaf fakat ürkütücü bir açıklama yapmıştı ama gerek devlet yapısı gerekse ‘Koch’ enstitüsü sayesinde hem sağlık sistemleri hazırdı hem de karantina uygulamalarının ön planları. Bu sebeple de hızlıca uygulamaya geçirilen prosedürler neticesinde düşük vefat oranı ve oldukça yüksek iyileşme oranı gibi bir sonuç ortaya çıktı Almanyada da. TC’de de vefat oranları sürecin en başında %1 dolaylarındayken son 40 küsür günde %2.6 civarına yükseld,i fakat bu vefat oranı halen, grafiklerde görülen 8 ülke içerisinde ki en düşük oran. Buna ek olarak da özellikle son 10 günde ciddi ivme kazanan iyileşme sayıları %10′larda bulunan iyileşme sayılarını 10 gün civarında %50′lere kadar yükseltmeyi başardı. TC’de görülen bu trend ise kuvvetle muhtemel, geç de olsa, alınan hafta sonu sokağa çıkma yasağı, sosyal mesafe ve market vb yerlerde alınan ekstra önlemlere bağlanabilir.
Hazır TC’den bu kadar bahsetmişken süreci TC özelinde incelemeye devam edelim. Aşağıda Sağlık Bakanlığının günlük yayınladığı verilere bağlı olarak hazırlanmış toplam test, vaka, vefat, iyileşme, yoğun bakım, entübe hasta ve aktif vaka sayılarının günlere göre değişimini gösteren grafiğe bakalım.
Öncelikle nsan ayına toplam yüzbin toplam test sayısıyla başlarken şuan da yapılan toplam test sayısının 1.2 milyona yaklaştığını görüyoruz, ki bu da Nisan ayı boyunca 1.1 milyona yakın test yapıldığı manasına geliyor. Grafiğe bira daha yakından bakarsak...
Toplam vaka sayısının da eğrisinin de kıvrılmaya başladığını görüyoruz bu demek oluyor ki pik noktasını artık geçtik ve sağlık çalışanları ve kurumları üzerinde ki yük ve yoğunluk azalmaya başlayacak. Bu hipotezi destekleyen değişim lacivertle gösterilen aktif vaka sayısında çok net görülebiliyor. 23 Nisan 2020′ye kadar doğrusala yakın bir artış gösteren aktif vaka sayısı 23 Nisan’dan bugüne doğrusal bir düşüş göstermekle kalmıyor ve bugün itibariyle iyileşen vaka sayısı da aktif vaka sayısını geçmeyi başarıyor. Daha evvel de belirttiğim gibi iyileşen vaka sayısında oldukça yüksek ivmeli bir artış olmaya başladı. Aslında iyileşen vaka sayısında ki değişime bakınca bir kırılma nisan başında bir kırılma da 24 Nisan dolaylarında oluyor ve her iki kırılma da iyileşen vaka sayısında ciddi bir ivmelenmeyle sonuçlanıyor. TOplam vaka, aktif vaka ve iyileşen vaka sayılarında ki trendlere bakılınca hafta sonu sokağa çıkma yasağı, maske uygulaması, vb önlemlerin bu değişimlerin sebebi olduğunu söyleyebiliriz. Grafiğe biraz daha yaklaşırsak...
Nisan ayı başında azalan ivmeyle artan bir tren gösteren yoğun bakım ve entübe vaka sayılarının Nisan ayı ortalarında sabit bir değere yakınsadıklarını ve 18 Nisandan beridir de düşmekte olduklarını görüyoruz. Vefat sayılarında ise daha evvel de söylediğim gibi, Nisan başında artan bir ivme ile artış görürken son 10-15 gündür vefat sayısının azalan bir hızla artmaya başladığını görüyoruz. Bu da aslında TC’nin dünyadaki genel akıştan farklı olarak kendi tedavi protokolünü geliştirip uygulamasının meyvelerini vermesi olarak yorumlanabilir. Nitekim bu hafta Dünya Sağlık Örgütünün toplantısında Türk heyetin bu protokolle ilgili sunum yapması istenmişti ve bu sunum oldukça ilgiyle karşılandı ve yankı uyandırdı.
Genel görünüşü fena olmayan ve hatta belki de birçok ülkeye kıyasla umut verici olan TC’de peki trendler nasıl değişiyor?
Daha önce belirttiğim gibi son 10-15 günde iyileşme oranı hızla artarken, aktif vaka oranı da aynı hızla düşüşe geçmişti. Bugün itibariyle TC’de iyileşen vaka oranı toplam vaka oranını geçmiş durumda ve toplam vakaların %50.10 civarı iyileşmiş durumda. Biraz yaklaşırsak...
Nisan ayı başında yapılan testlerden tespit edilen yeni vaka oranının sabit olduğunu ama 9 Nisan itibariyle vaka/test oranın doğrusal ve sürekli bir düşüşte olduğunu görebiliyoruz. Vaka sayısında ki artışın ivmesindeki düşüş, vefat eden vatandaşların sayısında ki düşüşten daha hızlı olmasından ötürü de vefat/vaka oranı yükselen bir trend izlese bile, bu vefat eden insan sayısında bir artış olmasından değil vefat/vaka oranındaki vaka sayısındaki artışın hızının çok düşmüş olmasından kaynaklı. Nisan ayı başında entübe ve yoğun bakımda ki hasta sayıları ufak ufak tehlike çanlarını çalar gibi olmuştu ama Sağlık Bakanının da açıklamalarında söylediği gibi, Çinden gelen ilacın kullanımına hemen başlanması, ve entübasyonu geciktirip öncesinde yüksek oksijenli hava tedavisinin uygulanması ve bunların olumlu sonuç vermesi sonucu %6 ve %4 oranlarını gören yoğun bakım ve entübe vaka oranı şuan %1.1 ve %0.6 oranlarına gerilemiş durumda. Bu da gerek Bilim Kurulunun gerek hekimlerimizi, gerek hemşire, hasta bakıcı ve diğer sağlık çalışanlarımızın ve gerekse Sağlık Bakanının başarısıdır.
Biraz daha detaya girersek peki günlük duyurulan vaka, vefat ve iyileşme sayıları nasıl görünüyor?
Mart sonundan Nisan ayının ortasına kadar günlük çıkan vaka sayısında artış görülüyordu. Fakat, ilerleyen günlerde, halen de devam etmekte olan, günlük yeni vaka sayısında gözle görülür bir düşüş olmaya başladı. Kimi günlerde de görülen keskin yükseliş ve düşüşlerin de temel sebebi o günler de yapılan test sayılarında önce ki ve sonra ki günlere oranla olan keskin artış veya azalışlar. Buna ek olarak hergün duyurulan yeni iyileşen vaka sayılarına bakınca da önce ki grafiklerde de gördüğümüz kırılma noktalarını görebiliyoruz 10 Nisana kadar günlük iyileşen vaka sayısı düşük iken 10 Nisandan 22 Nisana kadar hafif hafif artan bir tren gösteriyor. Fakat 23 Nisandan 29 Nisana kadar füze hızıyla bir artış görüyoruz günlük yeni iyileşen vaka sayısında ve 29 Nisandan bugüne de günde 5000 civarı aktif vaka sağlıklarına kavuşuyorlar. Peki hergün duyurulan yeni vefat sayılarında ki değişimler nasıl ilerliyor?
Öncelikle savaş ve salgın zamanlarında ölüm hayatın bir parçası olmaktan da öte hayatın merkezine oturduğu için korkuç sayıları son derece normalmiş gibi telaffuz edildiğini sık sık görmek mümkün. Unutmayın ki her bir can özeldir, değerlidir ve kaybedilmesi oldukça acı ve üzüntü vericidir. TC’de de 19 Nisan’a kadar kaybettiğimiz vatandaş sayısı artış gösteriyordu. Fakat, 19 Nisan’dan bu güne sürekli ve neredeyse doğrusal bir şekilde hayatını kaybeden insan sayısının azaldığını görüyoruz. Bu grafikte görülen vefat sayıları artık ‘0′ olduğunda ve sonrasında aktif vaka sayısı da ‘0′ ulaştığında rahat bir nefes alabilecek duruma gelebileceğiz. Fakat bu demek olmayacaktır ki bu salgın bitti. Şu an dahi elde edilen olumlu gelişmelere ve güzelleşen havaya güvinip aldığımız önlemleri gevşetmemek lazım. Şu salgının ilk dalgasından hızlıca kurtulup, ikinci dalga gelmeden ne kadar fazla vaktimiz olursa normalleşme sürecimiz için o kadar iyi olacaktır. Salgının yavaş yavaş kontrol altına alınmakta olduğunun bir güzel örneği de günlük vaka/test oranlarında gözlemlenen keskin düşüşler aslında.
Nisan ayının başlarında neredeyse günlük vaka/test oranı %20′leri görmüşken o vakitten beri salgının hız kaybetmesinin sonucu olarak düşen bu oran bu günlerde %5-6 civarına kadar düşmüş durumda. Şu an da yapmamız gereken yetkili kurumlar ve hekimlerin ne dediğine bakıp gerekli önlemleri alarak hayatımızı sürdürmek. Bu salgında yakın zamanda bitecektir ve belki eski belki de bu sürecin sonunda sıfırdna kuracağımız yeni normalimize kavuşacağızdır. Ben yazarken yoruldum, şu an itibariyle gözler kurumul durumda ve daha da kötüsü çayım soğumuş. Umarım biraz olsun sizlere faydası olan bir yazı olmuştur.
Haftaya bir başka yazıda görüşme üzere, güzel ve her günü bir diğerinden farklı akşamı sabahı belli olan bir haftanız olsun.
Sağlık ve afiyet sizlerle olsun, esenlikler dilerim.
